پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی

پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی

پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی سال هجدهم فروردین 1397 شماره 1 (پیاپی 53)

مقالات

۱.

نقدی بر رویکرد روش شناسی و منطق تحلیلی کتاب اسلام متصوفان

تعداد بازدید : ۵ تعداد دانلود : ۶
اسلام متصوفان عنوان نوشتاری از نویسنده تونسی محمد طیب در حوزه تحقیقات تصوف و عرفان است. در این جستار تلاش خواهد شد ضمن مطالعه، بررسی و معرفی کتاب مذکور، این نوشتار از لحاظ شکلی و محتوایی با نگرشی انتقادی مورد ارزیابی و نقد و بررسی علمی قرار گیرد. بنابراین در این بررسی ضمن نقد ساختار کلی، شیوه طراحی، تنظیم و چاپ اثر، اهداف و مبانی نظری و علمی پژوهش یادشده درمقدمه، متن و محتوای علمی، نتیجه، مستندات و منابع تحقیق مورد نقادی واقع شده، به علاوه نوع نگره تحقیقاتی و روش شناسی مولف ومنطق تحلیلی ایشان در پردازش متن و ضعف های علمی و صوری اثر مذکور مورد بحث و بررسی محتوایی و شکلی قرار گرفته، نگره روش شناسانه هرمنیوتیک از اسلام به عنوان اسلام صوفیانه، مساله غفلت از گستره جغرافیایی تصوف و تنوع فکری جریان های صوفیانه، و فقدان نگرش انتقادی و تبارشناسانه در پی جویی سرچشمه های اندیشه صوفیانه و تصور واحد مولف از تصوف به عنوان شکلی از اسلام «اسلام صوفیانه» از مواردی محتوایی و روشی است که مورد نقادی قرار گرفته است.
۲.

بررسی و نقد کتاب اروپا از دوران ناپلئون

نویسنده:
تعداد بازدید : ۴ تعداد دانلود : ۳
کتاب «اروپا از دوران ناپلئون» کتابی است جامع در تاریخ اروپای لیبرال (نه تاریخ لیبرال اروپا) به قلم دیوید تامسن، فیلسوف سیاسیِ لیبرال مشربِ انگلیسی که علیرغم پافشاری اش در موضع لیبرالیستی در تبیین، نقد و بررسی کلیت یکپارچه ای از اروپا که میراث تاریخی اش را از عوامل یگانه آفرین و وحدت زا می گیرد؛ اما غفلت از نکته ای قابل اعتنا، نگرش تاریخی تامسن در تاریخ اروپا را با چالش مواجه می کند و آن عدم تدقیق بر آن دسته از عوامل تاریخی در قرون جدید است که تفکر یکپارچه گرایانه تامسن از اروپای معاصر را مخدوش می کند. به نظر تامسن درک تاریخ «مدرن اروپا» تنها با پژوهش در نیروهای فراگیر امکان پذیر است که در طول زمان بر شکل گیری آن از بریتانیا تا بالکان تاثیرگذار بوده اند. بدین سبب وی برمجموع عواملی کلی نظیر رشد جمعیت، صنعتی شدن، توسعه ماوراء بحار، دموکراسی، سوسیالیسم و ناسیونالیسم و روابط میان جنگ و انقلاب تاکید می گذارد. تامسن این عوامل را نه کشور به کشور بلکه مرحله به مرحله در روح کلیت اروپا تا شکل گیری تمدن و فرهنگ آن در طول دو قرن اخیر بررسی می کند. در حالی که با تدقیق در عبارت فوق مشخص است که تامسن مجموعه عواملی که زمینه را برای وارد شدن به اروپای مدرن فراهم کرده را نادیده گرفته است.
۳.

نقدی بر کتاب «شناخت و نقد منابع و مآخذ تاریخ ایران بعد از اسلام»

نویسنده:
تعداد بازدید : ۴ تعداد دانلود : ۱۱
تألیف کتاب های درسی و کمک درسی که برخوردار از استانداردهای لازم علمی، پژوهشی و آموزشی باشند، برای دروس رشته های دانشگاهی امری ضروری است. در سال های اخیر چندین سازمان و نهاد در این زمینه فعالیت چشمگیر دارند نظیر؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی(سمت)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، دانشگاه پیام نور و از این قبیل، که جای تقدیر دارند. از همین طریق در رشتة تاریخ نیز کتاب های متعددی از سوی پژوهش گران و استادان تاریخ دانشگاه های کشور تألیف و انتشار یافته که برخی از آنها کاربرد آموزشی یافته و مورد استفادة دانشجویان قرار گرفته است. هرچند تألیف این آثار اقدام ارزشمندی است؛ اما نقد و بررسی این متون می تواند هم به غنای علمی و آموزشی آنها بیفزاید و هم الگوی مناسبی را در اختیار نویسندگان آثار بعدی قرار دهد که هرچه بیشتر بر امتیازات اثر خویش بیفزایند و از دامنة کاستی های آن بکاهند. یکی از این نمونه کتاب ها که به تازگی تألیف و انتشار یافته، کتاب شناخت و نقد منابع و مآخذ تاریخ ایران بعد از اسلام ، ویژه رشتة تاریخ است که در این مقاله مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. یافتة این بررسی آن است که به رغم پاره ای کاستی های شکلی و محتوایی، این کتاب در موضوع خود به عنوان کتاب درسی مناسب است.
۴.

نقد کتاب«جنسیت در آرای اخلاقی از قرن سوم پیش از اسلام تا قرن چهارم هجری»

نویسنده:
تعداد بازدید : ۴ تعداد دانلود : ۴
هدف پژوهش حاضر بررسی و نقد کتاب جنسیت در آراء اخلاقی از قرن سوم پیش از اسلام تا قرن چهارم هجری است که گستره زمانی 7 قرن در دو مقطع مهم از تاریخ ایران؛ یعنی باستان و سده های نخستین دوره اسلامی را در بر می گیرد. مولف در نظر دارد آراء، نظرات، مسائل حقوقی و فقهی که در این حوزه زمانی در باره جنسیت مونث در آثار و متون این دوره یافت می شود، به عنوان آراء اخلاقی مشخص و تاثیرات آن را تبیین نماید. از این رو با تعریف موسع از آراء اخلاقی به بحث و نظر در باره دو مقطع مهم از تاریخ ایران که نقطه عطف آن پایان دوره باستان و ورود اسلام است می پردازد. یافته های پژوهش در زمینه نقد و بررسی این اثر است که در عین مساله مند بودن و طرح سئوالات متعدد که از مزایای آن است مواردی نیز در نقد شکلی و ساختاری، نقد روشی، محتوایی و ادبی آن وجود دارد که قابل تامل و طرح است.
۵.

نقدی بر رویکرد تاریخ نگارانه جولی اسکات میثمی در کتاب تاریخ نگاری فارسی

تعداد بازدید : ۵ تعداد دانلود : ۱۰
نوشتار حاضر با در نظر داشتن نسبت میان مفاهیم «تاریخ»، و «تاریخ نگاری»؛ نقد بیرونی و درونی کتاب «تاریخ نگاری فارسی» اثر «جولی اسکات میثمی» را در دستور کار دارد. میثمی از دیدگاه خویش و مساله ای که در سیر تحول تاریخ نگاری فارسی طرح و تبیین کرده است بینش تاریخ نگارانه مورخان عهود سامانی، غزنوی و سلجوقی را مطالعه و تفسیر می کند؛ منتها نکته این است که این پژوهشگر عرصه ادبیات و تاریخ، تا چه اندازه توانسته است گفتمان تاریخ نگارانه دوران میانه ایران را درک کند و اثر وی چه افق جدیدی را در عرصه تاریخ نگاری گشوده است. نقد کتاب میثمی با رویکرد سلبی و ایجابی توأمان انجام شده و از هر حیث مطلوب واحدی که همانا پویایی بیشتر دانش تاریخ و شئون معرفتی آن است را در نظر دارد. بنابراین ضمن معرفی اجمالی مطالب کتاب و توجیه جایگاه پژوهشی آن به نقد مطالب آن مبادرت می کند. مساله این است که میثمی در طراحی و انجام پژوهش خویش رویکرد روشمندی داشته است یا خیر و در صورتی که پاسخ مثبت است تا چه میزان به مبانی روشی و معرفتی پایبند بوده است.
۶.

نقدی بر نظریه «قیام امام حسین(ع) برای تشکیل حکومت» در کتاب شهید جاوید

نویسنده:
تعداد بازدید : ۳ تعداد دانلود : ۶
یکی از دیدگاه های مطرح در چند دهة اخیر دربارة فلسفه و هدف قیام امام حسین(ع)، دیدگاه «قیام برای تشکیل حکومت» است که در کتاب شهید جاوید به آن پرداخته شده است. این دیدگاه که در مقابل دیدگاه «تعبّد به شهادت» مطرح شده بود، موجی از اعتراض و نارضایتی در محافل دینی و روحانی و مجالس خطبا و وعاظ شیعه ایجاد کرده و نقدها و ردیه های بسیاری را از سوی نویسندگان و حتی برخی از علما و فرهیختگان حوزه در چند دهة گذشته در ایران به خود اختصاص داد. با این وجود، صاحب این نظریه، کوشش گسترده ای را برای اثبات نظریة خود انجام داده است. پژوهش حاضر، درصدد تقریر این نظریه و نقد و بررسیِ آن با رویکرد تاریخی است. قیام عاشورا همانند نهضت ها و انقلاب های دیگر نیست که رهبران و نقش آفرینان آن افراد عادی و غیرمعصوم باشند. ویژگی برجستة این قیام منحصر به فرد، در رهبر آن خلاصه می شود که انسانی است برگزیده از سوی خدا و برخوردار از مقام و منصب امامت، و به سبب دارا بودن دو شأن علم و عصمت، هیچ گونه خطا و لغزشی از او صادر نمی شود. بنابراین نمی توان سیره و رفتار او را با دیگران مقایسه کرد. بلکه سیرة او، ملاک و معیار رفتار برای دیگران است.
۷.

نقدی بر کتاب تاریخ و فلسفه ریاضیات

نویسنده:
تعداد بازدید : ۵ تعداد دانلود : ۷
مقاله پیش رو به بررسی محتوای علمی و ساختار کتاب تاریخ و فلسفه ریاضیات اختصاص دارد. این کتاب به عنوان کتابیتألیفی و دانشگاهی از سوی انتشارات دانشگاه پیام نور به چاپ رسیده است. در برنامه مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دو درس اختیاری سه واحدی برای تاریخ ریاضیات و فلسفه علم (ریاضیات) در نظر گرفته شده است و سرفصل هایی برای آن ها ارائه شده امابا این حال در برنامه مزبور کتاب درسی خاصی برای این دو درس پیشنهاد نشده است. در این مقاله ضمن ارائه اراجاعات لازم نشان داده ایم که این کتاب در واقع ترجمه ایاز سه منبعدیگراست و نویسندگان آن هیچ نقشی در تولید محتوای کتاب ایفا نکرده اند،چنان که یکی از فصول کتاب عیناً از روی ویکیپدیای فارسی نوشته شده است. علاوه بر این حتی ترجمه های انجام شده مغلوط و مشمتل بر اشتباهات علمی فراوان است.
۸.

درس نامه «جغرافیای تاریخی فرارود» در بوته نقد

نویسنده:
تعداد بازدید : ۷ تعداد دانلود : ۸
نوشتار حاضر جایگاه تبیینی و تفسیری کتاب «درآمدی بر جغرافیای تاریخی فرارود (در سده های نخستین اسلامی)» را از دو منظر ایجابی و سلبی مورد نقد قرار می دهد. ماوراءالنهر به عنوان شرقی ترین ایالت جهان ایرانی و اسلامی در طول قرون نخستین اسلامی، پیوندهای تنگاتنگ فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسیِ انکارناپذیری با دیگر نواحی جهان اسلام داشته و در عین حال، حدود و ویژگی های جغرافیایی آن تا کنون چندان شناخته شده نیست. کتاب حاضرکه به عنوان کتاب درسی برای دانشجویان رشته تاریخ معرفی شده ، به نوعی سر آغاز جریانی نوین در پژوهش های فرارود شناسی محسوب می شود. اهمیت موضوع و پردازش متفاوتِ مطلب از نکات ممتاز کتاب، ولی ابهام در مسأله، ناهماهنگی عنوان و محتوا، عدم استفاده از همه منابع اصلی، عدم تدقیق و توجه لازم در استفاده از تحقیقات جدید، عدم رعایت موازین علمی در تدوین کتاب و وجود اغلاط محتوایی و ویرایشی در متن را نیز می توان به عنوان نارسایی های آن دانست.
۹.

نقد تاریخ نگاری دوره آق قویونلو

تعداد بازدید : ۷ تعداد دانلود : ۶
به رغم اهمیت تحولات سیاسی و فرهنگی ایران در دوره فرمانروایی آققویونلوها در نیمه دوم سده نهم هجری قمری، شمار متون و منابع اصلی مربوط به این دوران فراوان نیست و همه آنچه تاکنون شناسایی شده، هنوز به صورت انتقادی نشر نیافته اند. در حوزه تاریخ نویسی آثاری که در این دوره تألیف شد، ادامه همان روش سادهنویسی اواخر سده هفتم بود.نثر منشیان و مورخان این دوره مصنوع و فنی است؛ این نویسندگان در ستایش ترکمنان آق قویونلو غلو بسیار کرده و آنان را یگانه شایستگان پادشاهی و خلافت اسلامی روزگار خود دانسته اند. تواریخ این دوره هر کدام مکمّل یکدیگرند و تاریخنویسی آن بیشتر بر مبنای مشاهدات شخصی و دسترسی به اسناد آن دوره نگاشته شده و از این نظر حائز اهمیت بسیاری است.حال پرسش اصلی پژوهش آن است: نقاط ضعف و قوت تاریخنگاران دوره آق قویونلو در تألیف کتابهایشان کدامند؟ به نظر می رسد این پژوهش توانسته،مبانی، اصول جهان بینی، و نقاط ضعف و قوت تاریخنگاری دوره آق قویونلو را تبیین کند.در این مقاله از روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر منابع کتاب خانه ای استفاده شده است.
۱۰.

نقدی بر کتاب «ایران از آغاز دوران اسلامی تا حمله مغول»

نویسنده:
تعداد بازدید : ۵ تعداد دانلود : ۳
مولف این کتاب آقای دکتر علی اکبر ولایتی در ده فصل تاریخ ایران از ورود اسلام تا حمله مغول را مورد بررسی قرار داده است. چنانکه از عناوین فصول کتاب مشخص می شود، این اثر تاریخ سیاسی ایران در دوره مورد اشاره را کانون توجه خود قرار داده و مسائل اقتصادی و اجتماعی در آن بصورت پراکنده مورد بحث قرار گرفته است. نویسنده کتاب، در خلال فصل های مختلف علایق دینی و ارزشی خود را حتی در توصیف رویدادها نشان داده و با بهره گیری از متون تاریخی، در بحث از علل رویدادها رویکرد خاص خود را دنبال کرده است. نکته مهم اینکه نگاه ایدئولوژیک بر تمام فصول کتاب سنگینی می کند به گونه ای که تشیع و آموزه های آن به گفتمان اصلی مردم ایران در همه دوره های تاریخی تبدیل شده است در نقد و بررسی این پژوهش کوشش بر آن است تا معلوم گردد نویسنده چه از نظر روش و چه محتوی تا چه اندازه به اصول پژوهشی علم تاریخ پایبند بوده است.
۱۱.

بررسی و نقد کتاب «تاریخ نگاری محلی ایران در دوره اسلامی، تاسده هفتم هجری»

نویسنده:
تعداد بازدید : ۸ تعداد دانلود : ۷
کتاب مورد بررسی، از جمله کتاب های تاریخی است که بر جریان متن نگاری در عرصه تاریخ تکیه دارد؛ تاریخ متن نگاری در متن. به بیان دیگر مقصد اثر بازنمایی وقایع یا جریان تاریخی نیست؛ بلکه در این مقام بازسازی سازوکار تاریخ نگاری خاصی- محلی- در روند زمانی معین، از قرن سوم تا هفتم هجری است. سیر تحول تاریخ نگاری محلی از تک نگاری های مکان مند، مانند فتوح و خراج تا زندگی نامه ها در قالب طبقات و رجال و ورود به تاریخ نامه های محلی از جمله نمای روند متحولی را در این عصر نشان می دهند. بنابراین، کتاب سعی در بازنمایی یک روند در اسلوب و روش معنی دار گذشته نگاری معطوف تاریخ نگاری است. آیا نویسندگان به جنس و طبیعت نوشته های خود خودآگاهی داشته اند؟ نگاهی که در این کتاب وجود دارد و با آن نویسنده به عمق زمان فرو رفته و درصدد بازانگاری آن برآمده، در واقع نگاه اسلوب مند تاریخ محلی است که از دریچه فصل کلیات این کتاب به منابع ورود می کند. فرآیند منابع روشنگر سنت غنی تولید به منظور ماندنی کردن زمان گذشته در متون است. بنابراین روند بازسازی و بازانگاری متون در قالب یافتن چارچوبه های در مدار روش و نگرش به واقع توانسته است گویای سنت غنی تاریخ نگاری محلی در ایران دوره میانه باشد. اینک تاب نمایش روند تکاملی تاریخ نگاری محلی در ایران تا قرن هفتم است. فرض اساسی این کتاب این است که زمان، جغرافیا (مکان) و نظام های سیاسی مثلث تحول در تاریخ نگاری محلی هستند.
۱۲.

نقدی بر کتاب «نظام وزارت در دولت عباسیان» (عصر آل بویه و سلجوقیان)

تعداد بازدید : ۴ تعداد دانلود : ۸
نظام وزارت یکی از ارکان قوام بخش هر حکومتی است. هرگاه حکومتی از یک دستگاه دیوانی قوی برخوردار باشد، ثبات بیشتری داشته است و دولت عباسی نیز از دستگاه دیوانی _ وزارتی برخوردار بوده است که نمود آن در دوره ی آل بویه و سلجوقیان بیشتر به چشم می آید . برای تبیین نقش دیوان وزارت، آثار زیادی نوشته اند. یکی از آنها کتاب نظام وزارت در دولت عباسیان(عصر آل بویه و سلجوقیان) اثر زهرانی است. این تحقیق با رویکردی تفسیری و مسئله ای در پی نقد و بررسی کتاب مذکور است و یافته ها حاکی است که زهرانی هر چند به اهمیت نظام وزارت می پردازد اما او هم به سبک و سیاق متقدمین همان اطلاعات را بازگو می کند و اینکه یک مدل کلی را برای سامان تحقیق طرح کرده است که بر اساسا آن کل کتاب را تحلیل کرده است و همین امر باعث محدودیت هایی در ارائه تحلیل بهتر شده است و در نهایت اینکه به نقش خود وزیر در مقام یک فرد بیشتر پرداخته است تا اینکه او را در قالب یک نظام بررسی کند.
۱۳.

علوم انسانی در ایران؛ وضعیت کنونی و راهکارهای ارتقاء آن با بهره گیری از الگوی تحلیل درونی/ محیطی

تعداد بازدید : ۶ تعداد دانلود : ۴
هدف از پژوهش حاضر شناسایی وضعیت کنونی علوم انسانی در ایران و پیشنهاد راهکارهایی برای ارتقاء آن با بهره گیری از الگوی SWOT بوده است. روش پژوهش حاضر کیفی بوده و جهت جمع آوری اطلاعات، از مطالعه کتابخانه ای و مصاحبه با صاحبنظران استفاده شده است. همچنین جهت تحلیل داده ها از الگوی تحلیل درونی/ محیطی (SWOT) استفاده شده است. پس از گزارش وضعیت علوم انسانی در شاخص های کتاب و نشریه، تعداد مقالات بین المللی، موزه های فعال و ثبت شده، کارگاه های دارای فعالیت تحقیق و توسعه و تعداد دانشجویان و اعضای هیئت علمی تمام وقت در سال اجرای پژوهش (1392)، با استفاده از روش تحلیل درونی / محیطی (swot)، نقاط قوت و ضعف و فرصت و تهدیدها استخراج و شناسایی شد و بر اساس آنها استراتژی ها و راهکارهایی، مبتنی بر اصلاح ضعف ها از طریق بهره مندی از فرصت ها؛ اصلاح ضعف ها از طریق رفع تهدیدها، تقویت قوت ها از طریق رفع تهدیدها و تقویت قوت ها از طریق بهره مندی از فرصت ها جهت ارتقاء علوم انسانی در ایران و دستیابی به اهداف چشم انداز ارائه شده است.

آرشیو

آرشیو شماره ها:
۴۱