پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی

پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی

پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی سال هجدهم آذر 1397 شماره 9 (پیاپی 61)

مقالات

۱.

حمایت از تولید ملی در تجربه اقتصادهای امریکای لاتین: نقد سیاست های نئولیبرال و تحلیل سیاست های نئوساختاری

تعداد بازدید : ۷۴ تعداد دانلود : ۱۰۶
اقتصادهای آمریکای لاتین برای رشد تولید ملی و توسعه اقتصادی، تحول ساختار اقتصادی را با اتخاذ سیاستهای ساختارگرایی از سال 1948 دنبال کردند. ساختارگرایی به خاطر مداخله بیش از حد در سازوکار بازار برای حمایت از تولید ملی و تبعات جایگزینی واردات، با انتقادهای زیادی مواجه گردید که منجر به زوال ساختارگرایی و ظهور دیدگاه ها و سیاستهای اقتصادی نئولیبرال در دهه 1980 در آمریکای لاتین گردید. طی دهه 1980 سیاستهای نئولیبرال موسوم به اجماع واشنگتنی و تعدیل اقتصادی در اقتصادهای آمریکای لاتین اجرا شد. نتیجه آن گسترش فقر و نابرابری و عدم تعادلها و کاهش رشد تولید ملی بود. رویکرد نئوساختاری در نقد وضع ایجاد شده توسط سیاستهای نئولیبرال در منطقه آمریکای لاتین ظهور کرد و توسط کمیسیون اقتصادی آمریکای لاتین و کارائیب، سیاستهای موسوم به نئوساختاری را برای حمایت از رشد تولید ملی و توسعه اقتصادی در کشورهای آمریکای لاتین ارایه کرد. این سیاستها شامل: تقویت توان رقابت ، رشد اقتصادی همراه با برابری اجتماعی، حمایت گزینشی، اصلاح ساختارهای تولیدی، و حمایت از نوآوری و کارآفرینی است.
۲.

تأثیر موانع تعرفه های گمرکی و نرخ ارز در تابع تقاضای واردات کشور مروری انتقادی بر سیاست های تجاری و ارزی کشور در راستای حمایت از تولید ملی

تعداد بازدید : ۴۶ تعداد دانلود : ۳۰
تاکنون مطالعات نسبتا معدودی در زمینه بررسی اثر نرخ های تعرفه بر واردات کل کشور انجام شده که نتایج چندان سازگاری با یکدیگر ندارند. در این مقاله با بررسی ویژگی های اصلی سیاست های ارزی و تجاری ایران، اثر واقعی نرخهای تعرفه و ارز در تابع تقاضای واردات را نسبت به متغیرهای توضیحی تولید ناخالص داخلی، قیمت نسبی کالاهای وارداتی، نرخ تعرفه و قیمت ارز با استفاده از تکنیک های اقتصادسنجی و روش خودرگرسیون با وقفه های توزیعی(ARDL) تخمین زده ایم. نتایج مطابق با تئوری بوده و واردات با تولید ناخالص داخلی رابطه مثبت و با قیمت های نسبی، نرخ ارز و نرخ تعرفه رابطه منفی دارد. ضرایب بلندمدت بدست آمده برای تمامی متغیرها به جز تعرفه معنی دار بوده که حاکی از خنثایی و فقدان اثر بلندمدت تعرفه ها بر تقاضای واردات است. این نتیجه برای ایران که دارای یکی از حمایتی ترین رژیم های تعرفه ای دنیا است تناقض آمیز بنظر می رسد، اما مروری انتقادی بر عملکرد سیاست تجاری ایران و عدم پشتیبانی آن با سیاست های ارزی مناسب نشان می دهد که اثر واقعی نرخ های تعرفه بسیار کمتر از نرخ های اسمی بوده و چنین نتیجه ای را تایید می کند. در خاتمه فهرستی از اصلاحات و توصیه های سیاستی در راستای حمایت واقعی از تولید ملی نیز ارائه شده است.
۳.

چالش های اقتصادی نشردر ایران؛ پیشنهاد شاخصهای آمار اقتصادی و نوآوری

تعداد بازدید : ۳۵ تعداد دانلود : ۳۳
این مقاله به بررسی شرایط اقتصادی نشر کتاب در ایران می پردازد. کتاب به عنوان یکی از کالاهای مهم فرهنگی در مقایسه با دیگر صنایع فرهنگی ظرفیت نسبتا مناسبی را در در ایجاد درآمد و اشتغال در اختیار دارد. در این پژوهش ابتدا با استفاده از رویکرد زنجیره ارزش، شرایط اقتصادی حوزه نشر کتاب تبیین شده است و سپس با استفاده از روش داده بنیاد و بهره گیری از شاخص های آمار اقتصادی چالش های این حوزه شناسایی شده اند. بر اساس مطالعات و بررسی های صورت گرفته در این پژوهش، مخارج واقعی خانوار بر روی کتاب از سال 1392 روند کاهشی پیدا کرده است. مواردی چون عدم تعادل در سهم اقتصادی بازیگران زنجیره ارزش نشر، عدم پراکندگی مناسب توزیع کنندگان در سطح کشور، عدم تناسب تعداد کتابفروشی ها با تعداد ناشران، ضعف فرهنگ کتابخوانی و نظام تربیتی کنکورمحور و تسلط رسانه های جدید بر زندگی مردم، از چالش های تاثیرگذار محسوب می شوند. در مقابل، سیاستگذاری موثر با استفاده از شاخص های آمار اقتصادی و اقداماتی چون به روز شدن قوانین این حوزه و استفاده از نوآوری هایی مانند چاپ بر اساس تقاضا، فروش آنلاین و کتاب صوتی در اشکال مختلف، می توانند یاری رسان مقابله با چالش های ذکر شده باشند.
۴.

نقد کتاب دموکراسی: مقدمه ای بر انتخاب عمومی

تعداد بازدید : ۲۶ تعداد دانلود : ۲۶
مکتب انتخاب عمومی در اقتصاد را می توان کاربرد تحلیل اقتصادی در حوزه سیاست دانست که اخیراً در حال باز کردن جای خود در محافل دانشگاهی کشور است. مهم ترین یافته این مکتب را باید اثبات وجود شکست دولت در تنظیم بازار (عدم وجود دست مرئی خیرخواه در دولت) دانست. کتاب ]فهم[ دموکراسی (مقدمه ای بر انتخاب عمومی) نوشته پاتریک گانینگ(Gunning, 2003) و ترجمه حسین ربیعی در سال 1393 توسط انتشارات دنیای اقتصاد راهی بازار شده است. این کتاب ساده و روان و تا حدودی جامع، هم به مباحث بنیادین انتخاب عمومی (مثل اقتصاد قانون اساسی) و هم به مباحث کاربردی انتخاب عمومی (مانند خصوصی سازی) می پردازد. نتیجه اصلی کتاب این است که در مکانیزم های سیاسی مبتنی بر دموکراسی، نه تنها دولت (بدون تمهید تنظیمات نهادی) در رفع مشکلات بازار شکست می خورد که این شکست ها بعضاً سخت تر و پرهزینه تر از شکست های بازار هستند. این کتاب اگر چه در زبان انگلیسی چندان معروف نیست، اما در بین کتب فارسی معدود در حوزه انتخاب عمومی، جایگاه قابل قبولی دارد که شاید همین امر موجب دو ترجمه متفاوت از کتاب شده است. هر چند ترجمه اخیر دچار مشکلات زیادی است که نیاز به بازبینی ترجمه و ویراستاری مجدد آن را برای چاپ های بعد، الزامی می سازد.
۵.

نقدی بر کتاب « بهبود فضای کسب وکار و تحقق اقتصاد مقاومتی»

تعداد بازدید : ۲۶ تعداد دانلود : ۳۰
منظور از محیط کسب وکار، عوامل مؤثر بر عملکرد بنگاه های اقتصادی است که مدیران یا مالکان بنگاه ها نمی توانند آن ها را تغییر داده یا بهبود بخشند. کتاب «بهبود فضای کسب وکار و تحقق اقتصاد مقاومتی» تألیفی است که محقق آن به دنبال ایجاد ارتباط بین محیط کسب وکار و تحقق اقتصاد مقاومتی بوده است. در همین راستا شاخص سهولت انجام کسب وکار را انتخاب نموده و با استفاده از جداول و نمودارهای مقایسه ای سعی در موشکافی این ارتباط داشته است. این مقاله تحت عنوان نقد صوری و نقد محتوایی ساختاربندی شده است؛ مصداق موردنظر نویسنده (محیط کسب وکار) دارای طیف وسیعی از شاخص های متمایزی هستند که تفاوت های مهمی بینشان وجود دارد و نمی توان تمام این موارد و مصادیق را یکسان و مشابه دانست؛ اما نویسنده فقط به یکی از شاخص ها که البته شاخص مهمی نیز به شمار می رود اشاره داشته است. نظر به این که، کتاب مذکور هدف والایی را دنبال می کند، تبیینی متقن از ارتباط بین محیط کسب وکار و اقتصاد مقاومتی بر غنای اثر خواهد افزودو انتظار می رود تا نویسنده محترم در چاپ های بعدی، نکات مطرح شده را به منظور ارتقای کیفیت اثر مورد توجه قرار دهد.
۶.

نقدی بر تفسیر موضوعی قرآن کریم با رویکرد اقتصادی

تعداد بازدید : ۲۴ تعداد دانلود : ۱۷
کتاب تفسیر موضوعی قرآن کریم با رویکرد اقتصادی برای دانشجویان رشته های علوم اقتصادی و در راستای پیوند قرآن با علوم انسانی در عرصه مسائل اقتصادی، نگاشته شده است.تأکید بر شیوه های معتبر تفسیر قرآن با موضوع شناسی علوم اقتصادی ازجمله اهداف مؤلف این کتاب است . از سوی دیگر توجه هم زمان به گزاره های اقتصادی قرآن و مسائل علم اقتصاد ازجمله اقتصاد خرد و کلان،مالکیت خصوص و دولتی،فعالیت های اقتصادی درزمینه تولید،توزیع و خدمات، برداشت های ساده و درعین حال کارآمدی از آیات اقتصادی به دست خواهد داد که مخاطب با توجه به عنوان کتاب در پی آن هاست. باوجود چنین تلاش های روبه رشدی که این اثر در ادبیات تفسیر اقتصادی دارد، حالت گزارش گونه متن و حجم بالای آن فرصت بحث در بخش های مهم اقتصادی ازجمله مسائل مالی روز، بحث ربا ومسایل متعدد بانکی و پولی را گرفته است و در برخی موارد نیز دلالت های تفسیری کافی و مستدل نیست.
۷.

نقد و تحلیل کتاب «اقتصاد مقاومتی از نظریه تا عمل»

تعداد بازدید : ۱۰۱ تعداد دانلود : ۳۹
محتوای کتاب اقتصاد مقاومتی، از نظریه تا عمل شامل بنیان های نظری و چالش های مربوط به حوزه اقتصاد مقاومتی و شروط تحقق و دستاوردهای آن است.در این راستا، با به کارگیری یک مدل مدیریتی 6 حلقه ای، به بررسی نظری و عملی اقتصاد مقاومتی پرداخته شده است.حلقه های مدل عبارتند از: رهبری و مدیریت، کاهش وابستگی ها، اصلاح ساختارها، توسعه زیر ساخت ها، مردم محوری و ارتباطات و تعاملات جهانی.ساختار کتاب، خبری و خطابه ای است و تحلیل اقتصادی در آن مورد استفاده قرار نگرفته است.عدم استفاده از آمارهای به روز، ابزارهای سنجش در علم اقتصاد و همچنین تحلیل ناکافی از ساختار اقتصاد ایران، از کاستی های آن به شمار می رود.به طور کل،کتاب به منظور کسب اطلاعات کلی از اقتصاد مقاومتی و مشکلات اقتصاد ایران، قابل استفاده است.لیکن،در زمینه تحلیل اقتصادی به خصوص ادبیات موضوع و ابزار علمی مورد استفاده، دارای نقائص فراوانی است.
۸.

توسعه ی فهمِ توسعه: خوانش انتقادی کتاب تصورِ عصر پساتوسعه

تعداد بازدید : ۳۵ تعداد دانلود : ۴۹
اگرچه از ارائه اولین نظریه های تخصصی توسعه تا به حال، کمتر از یک قرن می گذرد، اما سیر تحول آن ها پرشتاب، مجادله برانگیز و روشنگر بوده است. در حالی که هر نظریه تلاش کرده است که بُعدی از علل و ماهیت توسعه یافتگی و توسعه نیافتگی را توضیح دهد، توسط نظریه های جدیدتر مورد نقد قرار گرفته، تا بدین ترتیب علم توسعه به طور مداوم در حال توسعه باشد. در این میان، دو دیدگاه وابستگی و پساتوسعه گرایی، سایر دیدگاه ها و نظریه ها را به شکل بدبینانه ای، یکپارچه و استعماری در نظر گرفته و آن ها را نظریه های توسعه غرب یا غربی نامیده و نفی می کنند. کتاب «تصورِ عصر پساتوسعه» هر چند که شامل مقالاتی با دیدگاه های مختلف است، اما روح کلی خود را از این دو دیدگاه وام گرفته است. مقاله حاضر، با نقد همزمان این کتاب و این دو دیدگاه، سعی در «توسعه ی فهمِ توسعه» دارد. به علاوه، پیشنهادهایی برای تدوین کتاب های مشابه در آینده ارائه می دهد.
۹.

نقد برنامه های توسعه ایران از منظر ارتباط بخش مالی و واقعی

تعداد بازدید : ۳۷ تعداد دانلود : ۴۳
رابطه بخش مالی و واقعی (به طور خاص تولید) همواره از دغدغه های مهم در برنامه های توسعه اقتصادی به شمار می رفته و معرکه مناقشات تئوریک بوده است. تحلیل متن سند قانون برنامه اول تا ششم توسعه نشان می دهد به تدریج رویکرد هدایت بخش مالی به نفع اهداف بخش واقعی جای خود را به آزادسازی مالی داده است. در واقع علیرغم بانک پایه بودن تامین مالی در ایران، در دهه های گذشته جز چند برهه کوتاه، تجربه موفقی از جهت پشتیبانی بخش تولید توسط بانکها و بخش مالی نداشته ایم و حتی می توان گفت الگوی منسجمی مدنظر سیاستگذار نبوده است. این مقاله با معرفی چند تجربه جهانی موفق از مدل هدایت اعتبار (مدل ژاپن، آلمان، چین، کره جنوبی) و با تکیه بر مبانی نظری فراهم آمده توسط افرادی مانند ورنر، تلاش می کند در قالب نقد برنامه های توسعه، رویکرد جایگزینی برای حمایت از تولید توسط بخش مالی ارائه نماید که طی آن دولت همزمان در متشکل ساختن تولیدکنندگان رقابت پذیر در بخش واقعی و هدایت اعتبار بانکی به این تولیدکنندگان در بخش مالی نقش آفرینی دارد.
۱۰.

مقاومت پذیری اقتصادی و اثرات آن بر رشد اقتصادی ایران

تعداد بازدید : ۴۰ تعداد دانلود : ۳۷
بررسی و نقد نظریات رشد اقتصادی می تواند محققان را در انتخاب عوامل اصلی موثر بر رشد اقتصادی یاری رساند. در این تحقیق با مرور و نقد نظریات رشد و بررسی عوامل موثر بر آن ها، تاثیر مقاومت پذیری اقتصادی بر رشد اقتصادی ایران بررسی شده است. شاخص مقاومت پذیری اقتصادی از طریق پنج مولفه ثبات اقتصاد کلان، کارایی اقتصاد خرد، حکمرانی سیاسی خوب، توسعه اجتماعی و مدیریت زیست محیطی بر عملکرد رشد اقتصادی تاثیر مثبت می گذارد. یافته های تحقیق تأثیر مثبت این شاخص بر رشد اقتصادی ایران را تایید کرد ه اند. اجرای سناریوهای مختلف نشان داد که پس از بروز تکانه ها روند رشد اقتصادی شبیه سازی شده هموار و به سمت بالا انتقال یافته است. اجرای سیاست های مؤثر مالی، ارزی، و پولی برای کاهش معیار فلاکت، محدود کردن گستره فعالیت دولت و کاهش نسبت کسری بودجه به تولید ناخالص داخلی، انجام اصلاحاتی در زیرساخت های اداری و قضایی کشور از جمله پیشنهاداتی است که می توانند زمینه ارتقاء شاخص مقاومت پذیری اقتصادی و تقویت رشد اقتصادی ایران را فراهم آورند.
۱۱.

نقدی بر ساختار صنعت ایران در اسناد سیاستی

نویسنده:
تعداد بازدید : ۴۷ تعداد دانلود : ۴۴
در این مطالعه با هدف تبیین سیاست های تقویت کننده تولیدات بخش صنعت ایران، به شناسایی چالش های تولید و صادرات این بخش با استفاده از روش فراتحلیلی و در قالب ترکیب نتایج مطالعات پیمایشی و اسنادی – آماری پرداخته شده است. نتایج مطالعات حاکی از آن است که شش چالش اصلی در مسیر ارتقای رقابت پذیری تولیدات صنعتی کشور شامل «افزایش ضریب وابستگی وارداتی تولیدات صنعتی»، «کاهش اثر مزیت های انرژی و منابع طبیعی بر عملکرد صادراتی صنعتی»، «کاهش اثر مزیت های نیروی انسانی بر عملکرد صادراتی صنعتی»، «کاهش اتکای تولید و صادرات صنعتی به تحقیق وتوسعه و نوآوری»، «نقش ضعیف رقابت نوآورانه در برنامه های تولید صنعتی» و نتیجتا «کاهش انگیزه بهینه سازی در هزینه ها و تنوع بخشی و افزایش فشارهای ناشی از کاهش تقاضای موثر بر محصولات صنعتی» وجود دارد. در این راستا جهت گیری های راهبردی شامل «رفع نقایص ساختار و رقابت در صنایع»، «تحریک تقاضای داخلی و خارجی برای تولیدات صنعتی کشور»، «تجهیز زیرساخت های پشتیبان تولید و صادرات صنعتی»، «رفع نقایص بازار عوامل تولید» و «بهبود توان خلق ارزش افزوده در تولید صنعتی» پیشنهاد شده است.
۱۲.

نقد سیاست های تجاری و اعتباری با هدف حمایت از کالای ایرانی در زیربخش های منتخب

تعداد بازدید : ۳۳ تعداد دانلود : ۲۹
سیاست های تجاری و مالی به عنوان مجموعه اقدامات موثر بر وضعیت عرضه و تقاضای محصولات بنگاه ها، نقش مهمی در تثبیت اقتصادی هر کشوری برعهده داشته و اگر تولید ناخالص داخلی، اشتغال، واردات و صادرات، و تورم را مهمترین متغیرهای اقتصاد کلان در نظر بگیریم، آنگاه این سیاست ها بر بخش قابل توجهی از متغیرهای اقتصاد کلان موثر خواهند بود. در این مقاله نشان داده شده است که سیاست های تجاری و مالی اتخاذ شده طی 20 سال اخیر منجر به ایجاد رشد اشتغالزدا در کشور گردیده است، همچنین با استفاده از آخرین جدول داده- ستانده آماری، اثر تحریم اقتصادی از طریق کاهش ۳۰ درصد واردات کالاهای سرمایه ای بر بخش های کلیدی محاسبه شده است. نتایج نشان می دهد که جهت مقابله با تحریم ها، اگر سیاست های اعتباری از طریق 14.5 درصد افزایش در تسهیلات اعطایی بانک ها و سیاست های تجاری از طریق 9.3 افزایش در صادرات محصولات غیرنفتی و 13.9 درصد افزایش در واردات کالاهای سرمایه ای، در زیربخش های کلیدی تغییر کند، آنگاه نزدیک به 500 هزار نفر شغل جدید در کشور ایجاد و بیش از 0.5 درصد نیز نرخ رشد اقتصادی افزایش خواهد یافت.
۱۳.

نقدی برکارکردهای حمایت های اقتضایی تجاری در حمایت از تولید ملی در ایران

تعداد بازدید : ۲۴ تعداد دانلود : ۲۰
پس از گذشت یک دهه از زمان تصویب نخستین متن قانونی کشور در خصوص مقررات حاکم بر رویه های اتخاذ حمایت های اقتضایی تجاری ، سال گذشته متن مزبور مورد بازنگری قرار گرفت و متن قانونی جدیدی در این خصوص جایگزین متن پیشین گردید و اینک یک سال است که متن قانونی جدید لازم الاجرا گردیده است. با این وجود، بازنگری متن مزبور هر چند با بهبودهای متنی قابل توجهی همراه بوده است همچنان به جهت کاستی های فرامتنی نتوانسته است سازو کار حمایت های اقتضایی تجاری را در حمایت از تولید ملی در ایران فعال سازد. این در حالی است که روند فزاینده و شتابانی از بکارگیری این اقدامات در جهان مشاهده می شود که کشورمان را نیز از دامنه شمول خود برکنار نداشته است. این مقاله، با نگرشی نقادانه بر کارکردهای حمایت های اقتضایی تجاری در جهان و ضرورت هایی که ایران با آن مواجه است به ارزیابی سازوکار حمایت های اقتضایی تجاری در ایران می پردازد.
۱۴.

توسعه مالی و نابرابری؛ نقدی بر مبانی نظری متون منتشره در ایران

تعداد بازدید : ۲۵ تعداد دانلود : ۹
ارتباط توسعه مالی و نابرابری یکی از موضوعاتی است که مطالعات نظری و تجربی زیای روی آن انجام شده است اما هنوز در این خصوص بین نظریه پرداز ان اقتصادی اجماع نظر وجود ندارد. در ایران مطالعات زیادی درخصوصارتباط توسعه مالی و نابرابری انجام شده است که عمدتا در چارچوب فرضیه ارتباط غیرخطی گرین وود و جوانویچ(1991) یا فرضیه ارتباط خطی منفی بوده و محققان بسته به تعداد مشاهدات، نوع مشاهدات، و شکل تابعی مورد استفاده، نتایج متفاوتی در تایید یکی از این فرضیه ها به دست آورده اند. از اواخر دهه 1990،ادبیات نظری توسعه مالی و نابرابری دچار تحولات جدی شده و نظریه پردازان اقتصادی کانال های جدیدی را برای تاثیرگذاری توسعه مالی بر نابرابری معرفی کرده اند که عمدتا در مطالعات انجام شده در ایران مورد توجه واقع نشده است. در این مقاله تلاش می شود ضمن ارائه نقدهای وارده بر مبانی نظری مطالعات انجام شده در ایران، برخی از مهمترین رویکردهای جدید ارائه شده درخصوص ارتباط توسعه مالی و نابرابری به صورت اجمالی ارائه شود.

آرشیو

آرشیو شماره ها:
۵۴