درخت حوزه‌های تخصصی

الهادی الی الحق (حک. ۲۸۴- ۲۹۸ق) در مدت ۱۴ سال حکومت خود به اصلاح امور و رفع چالش های موجود در منطقه ی یمن پرداخت. اصلاحات اقتصادی وی موجب جلب اعتماد مردم و قبایل یمنی گردید. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن اوضاع نابسامان اقتصادی یمن در نیمه دوم قرن سوم هجری، مهم ترین اصلاحات اقتصادی الهادی را با روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الهادی با تأسّی از احکام و قوانین اسلامی همچون الزام والیان به اجرای شریعت اسلامی، أخذ جزیه و خراج، اجرای قوانین اسلامی در امور بازار و تجارت و رسیدگی به فقرا و ضعیفان، توانست یک نظام اقتصادی کارآمد ایجاد نماید و ضمن کمک به پایداری و امنیت اقتصادی، افزایش نفوذ سیاسی و تقویت و تثبیت حکومت خود را رقم بزند.

متفکران اسلامی در مورد اشتمال مفهوم حکمت بر "علم" و "عمل" به جدال پرداخته اند. در این میان، ابن-تیمیه از دیدگاه عامری در این خصوص انتقاد نموده، عقیده دارد نسبت دانش معقول و دین، از قاعده ای تبعیت نمی کند و عقل گرایان و ازجمله عامری، سعی در انتساب اقوالشان به شرایع الهی دارند. همچنین وی، خاستگاه نظام مفهومی فلاسفه از جمله عامری را در خصوص "حکمت" غیر از اسلام می داند. در ارزیابی این انتقادات باید گفت اولاً ابن تیمیه تنگ بینانه و غیرمنصفانه با آراء متفکران روبرو می شود و ثانیاً نقش عامری، صرفاً انتقال مفاهیم فلسفی یونانی به فضای اسلامی نیست؛ بلکه وی مفاهیم فلسفی را به دین عرضه می کند. همین طور عامری در موارد متعددی، عمل را به عنوانِ اصلِ محوری در علم مطرح نموده، لازمه ی عملی را برای علم ضروری می داند. وی علم را مبدأ عمل، و عمل را مرحله پایانیِ علم می داند و یا عمل را تمام و کمال علم معرفی می کند. .

مسئله وحدت و اختلاف میان مردم در جوامع بشری ریشه در سیر تاریخی حیات اجتماعی بشر دارد. از نظر برخی مفسران این اختلاف بستری برای نزول کتب آسمانی و ظهور انبیاء الهی از سوی خدای تعالی شده است، خداوند در قرآن کریم به این موضوع چنین اشاره کرده است که مردم امت واحده بودند اما اختلاف کردند. در اینجا دو نکته بسیار مهم مطرح است: یکی مبنای اتحاد مردم و دیگری اختلافی که در آیه مطرح شده است. این دو نکته در نظر مفسران با تضارب آراء همراه است. این نوشتار با روش تحلیلی- توصیفی نگاشته شده و نظر مفسران را در موارد مزبور بررسی کرده است. در بحث اتحاد چند دیدگاه مطرح است که مهمترین آنها، اتحاد و اجتماع مردم بر هدایت؛ اتحاد و اجتماع مردم بر دین حق؛ اتحاد و اجتماع مردم بر گمراهی؛ اتحاد و اجتماع مردم بر امور فطری است و در مقابل هر کدام از این ها، نظرات مخالف هم مطرح شده است. این مقاله به بررسی این دیدگاه ها و نقد برخی از آن ها پرداخته و در نهایت دیدگاه برگزیده را مطرح نموده که وقوع این اختلاف ها در میان انسان ها، نیازمندی بشر به جعل قانون را مشخص می کند و حکمت الهی اقتضاء دارد که انسان ها در اختلاف و گمراهی رها نشوند. به نظر معتقدان به جهان بینی الهی این قانون باید از سوی خدا جعل شود و خداوند با وحی و نبوت و ارسال رسولان خود به سوی مردم به اختلافات میان ایشان خاتمه دهد. از همین رو انسان ها بدون کمک وحی نمی توانند اختلافات خود را حل کنند. بنابراین نیاز بشر به انبیاء در رفع اختلاف، امری ضروری است و وحی و نبوت، جوامع بشری را از اختلافات و خودخواهی ها نجات می دهد

قاعده تناسب جُرم و مجازات یکی از مصادیقِ عدالت کیفری، همواره مورد توجّه دانشیانِ فقه و حقوق بوده به‌گونه‌ای که آن را در زمره شاخصه‌های عدالت برشمرده‌ و به‌عنوان اصل قانونی، شرعی و عقلی که قدمتی به درازای حیات بشری دارد، از آن یاد کرده‌اند. جایگاه این قاعده در تحقق عدالت، آنچنان پُررنگ جلوه نموده که دانشیانِ حقوق، رعایت این اصل را ترجمان عدالت کیفری و مقبول همه نظام‌های حقوق جزایی معرفی می‌کنند. تناسب جُرم و مجازات یکی از اصول حاکم بر مجازات‌های اسلامی نیز است که می‌توان آن را از نتایجِ عدالت تشریعی پروردگار دانست. بن‌مایه این تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی انجام شده، تمرکز بر روایتی از امام رضا g است که می‌توان آن را از مبانی عدالت کیفری در قالب اصل تناسب جرم و مجازات، تلقی کرد. ایشان درباره کیفر دو جرم حّدی سرقت و زنای غیرمحصنه به توضیح فلسفه تعیین مجازات برای این گونه جرایم پرداخته‌اند؛ تبیین امام g به‌خوبی کاشف از لحاظ گونه‌هایی از تناسب میان بِزه و مجازات است که می‌توان آن را در زمره مبانی فقهی اصل تناسب، جای‌گذاری کرد.

قرابت رضاعی با شیرخوردن طفل، برحسب شرایط مندرج در ماده ۱۰۴۶ ق.م، از زنی ایجاد می شود که مادر واقعی طفل نباشد. این قرابت، مانع ازدواج میان خویشاوندان رضاعی می شود و آثار قرابت ناشی از نسب، مانند ارث و انفاق، در آن مطرح نمی شود. قانون مجازات اسلامی به پیروی از فقه شیعه، سرقت مستوجب حد را موجب قطع عضو می داند و صرف خویشاوندی را موجب سقوط مجازات حدی نمی شمارد؛ اما مجازات حد قطع در سرقت مالِ فرزند توسط پدر را براساس بند «ج» ماده ۲۶۸ ساقط کرده است. به کار بردن واژه کلی «پدر» در فقه و قانون، این سؤال اساسی را به ذهن متبادر می سازد که اگر سرقت توسط پدر از مال فرزند رضاعی صورت گیرد و جامع تمام شرایط موجب حد باشد، می توان بر سقوط حد قطع از پدر رضاعی قائل بود؟ جستار حاضر به روش توصیفی   تحلیلی مبتنی بر منابع کتابخانه ای، با تتبع و بررسی دقیق ادله اربعه درباره سرقت حدیِ پدر و تطبیق آن با دیگر قواعد فقهی و قانونی، به این نتیجه رسیده است که قانونگذار با وضع مواد 120 و 121 قانون مجازات اسلامی بر تفسیر موسع از قاعده درأ گرایش دارد و حدیث «أنت ومالک لأبیک» نیز که دلالت بر وجوب احترام به پدر دارد، شامل قرابت ناشی از رضاع نیز می شودبرای جلوگیری از قطع رحم، از سرایت حکم عام در آیه می کاهد که براساس تلازم احکام عقل و شرع، همچنین تسالم اصحاب بر قاعده درأ و اهتمام شارع بر احتیاط در دماء در جرائم مستوجب حد، شبهه مصداقیه ای در گستره آیه سرقت ایجاد می شود که بر پدر رضاعی سرایت می کند و معافیت از مجازات قطع عضو در ماده 268 قانون مجازات اسلامی بر پدر سارق از مال فرزند رضاعی را دارای وجاهت شرعی و قانونی نشان می دهد.

بی تردید «حقوق اجتماعی انسان» بسیار مورد پژوهش قرار گرفته است. اما هر پژوهش برمبنای خود به نتایجی رسیده است. در این مقاله درصددیم تا به ارزیابی رویکرد تفسیر انسان به انسان جوادی آملی در مسئله «چگونگی تحلیل حقوق اجتماعی انسان» بپردازیم. این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی توصیفی انجام شده است. پرسش پیشرو این است که ضرورت شناخت هویت انسان و جایگاه او در هستی برای دستیابی به حقوق اجتماعی انسان چیست؟ از آنجا که تاثیر این تحقیقات بر نحوه تحلیل حقوق اجتماعی انسان، تاثیر مستقیم دارد، پژوهش در این رابطه ضروری می نماید. به نظر می رسد، پیش نیازی تحلیل چگونگی ارتباط انسان با جامعه، شناخت دقیق از مبانی هستی شناسی انسان و جامعه است. نظر به این رویکرد، شناخت انسان منحصراً به سه مبدأ تصوری: «شناخت هویت، جایگاه و ارتباط انسان با نظام هستی» صورت می پذیرد. سپس، برپایه این مبادی تصوری می توان به تحلیلی از جامعه دست یافت. نقطه ثقل نگاه این اندیشمند، تجربه و روح اصیل انسانی است که این دیدگاه، با تأکید بر موقعیت انسان در هستی، کرامت ذاتی او و لزوم ابتنای تبیین حقوق اجتماعی بر فطرت، زمینه را برای تحقق جامعه ای عادلانه، با نظر به الگوگیری از انسان کامل به عنوان خلیفه الهی، فراهم می سازد. تأمل در مقالات نگاشته شده، حکایت از آن دارد که در راستای تحلیل حقوق اجتماعی انسان بر پایه آرای جوادی آملی پژوهش های متعددی انجام شده است اما کمتر به رویکرد تفسیر انسان به انسان این اندیشمند توجه گردیده است. در این مقاله ثابت شده که این مبنا، یکی از بنیادهای قابل توجه در تبیین حقوق اجتماعی انسان می باشد که در این اندیشه بسیار بر آن تاکید شده است.

تحلیل و به کارگیری ابزارهای لازم جهت مقابله با هر روندی تابع شناخت جریان های حاکم بر آن است. فقدان جریان شناسی در برخورد با فرقه های انحرافی مهدویت، سبب نوعی سلیقه گرایی در راهبردهای مواجهه خواهد شد. قرآن کریم همواره به ترسیم جامع صراط و سبل ها به عنوان نمادهای حقیقت و انحراف اهتمام داشته و از جمله سوری که مسأله انحراف و لایه های موجود در آن را تشریح نموده، سوره مبارکه توبه است. بر این اساس در این اثر با روش توصیفی تحلیلی به جریان شناسی فرقه های انحرافی مهدویت با تکیه بر سوره مبارکه توبه پرداخته خواهد شد و در نهایت نگارنده بدین نتیجه رسیده که سوره مبارکه توبه، در عین تمرکز به انحراف سازمانی و پرهیز از خردنگری در ترسیم ابعاد انحراف، در تشریح مراتب طولی آن، در ابتدا به قلوب مستعد انحراف و سپس به مراتب قلبی و پس از آن به انحراف نرم غیرعملیاتی و انحراف سخت و درگیر در صحنه پرداخته است.

نام عبدالله بن قاسم حضرمی از راویان نسبتاً پرکار، مشترک بین چهار نفر است: عبدالله بن قاسمِ مطلق، حضرمی، حارثی و جعفری. او ازنظر رجالیان متهم به وقف، غلو، کذب و روایتگری از غالیان است. برخی، مضامین روایات او را نشان حسن و کمال وی دانسته و برخی دیگر به ادعای اشتهار کتابش او را مورد اعتماد دانسته اند. این جستار که به شیوه توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای سامان یافته، پس از بررسی دیدگاه رجالیان متقدم و متأخر درباره وی، دیدگاه های ایشان ذیل پنج عنوان بررسی اتحاد یا افتراق عبدالله بن قاسم مطلق، حضرمی، حارثی و جعفری، واقفی بودن او، دوگانه غلو، کذب و ادعای حسن و کمالِ وی، روایتگری از غالیان و اشتهار کتاب وی مورد مطالعه قرار داده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد در اسناد روایات، دو عبدالله بن قاسم حضور دارند که طبقه آن ها با یکدیگر مختلف است؛ اتهام غلو و کذب جز براساس برخی از مبانی در باب فضایل اهل بیت k ، ثابت نیست، و شواهد حاکی از واقفی بودن اوست. حسن و کمال او با تکیه بر مضامین روایات وی قابل اثبات نیست. اشتهار کتاب و سپس استناد به آن برای اثبات وثاقت او نیز با توجه تعداد و احوال کسانی که کتاب را روایت کرده اند، قابل اثبات نیست. بنابراین، نه تنها وثاقت عبدالله بن قاسم حضرمی ثابت نیست، بلکه حتی قراینی هرچند ناقص بر ضعف او نیز در دسترس است.

مختصات علمی و تمدنی ایران اسلامی در عصر حاضر شباهت‌های بنیادینی با دوران نهضت ترجمه و عصر شکل‌گیری ایران شیعی دارد. در آن مقاطع تاریخی، حکمت اسلامی با اتخاذ مواجهه‌ای راهبردی، بسترساز تحول علوم ترجمه‌ای و تحقق تمدن اسلامی گردید. تداوم این مسیر نیازمند ظهور عالمانی با تفکر راهبردی است که با ایفای نقش «معلم مجدِد» همچون فارابی و میرداماد، نهاد علم را در راستای اهداف تمدنی سامان‌دهی کنند. آیت‌الله جوادی آملی، در قامت یک حکیم متأله، با تکیه بر میراث گران‌سنگ حکمت اسلامی و با نگاهی ژرف به مقتضیات حکمت نظری و عملی، افق‌های تازه‌ای را برای تحقق علم دینی گشوده‌اند. این راهبردهای بنیادین که شرایط لازم را برای تحول الهی در علوم فراهم می‌کنند، بر محورهای زیر استوارند: 1.هضم و تعالی فلسفه‌های مضاف از طریق توسع بخشیدن به قلمرو دین و پیوند دادن تمام ابعاد هستی به «فعل الهی»؛ ۲. تهذیب علوم طبیعی با ارائه‌ی تقریری نو از مناط تمایز علم و غیرعلم بر پایه فلسفه الهی؛ ۳. نفی امکان تعارض علم و دین از طریق ممتنع دانستن تقابل عقل و نقل و تعیین جایگاه هماهنگ آن‌ها در هندسه معرفت دینی؛ ۴. جذب و استفاده حداکثری از علوم با تفکیک میان مقام عمل و پژوهش از مقام نظر و اعتقاد محقق؛ ۵. هویت‌بخشی دینی به علوم فنی از طریق تبیین معیار حجیت در حکمت عملی.

هولوکاست تکاپویی جدی در میان الهی دانان یهود برانگیخت و اندیشه های ریچارد روبنشتاین از نتایج چنین تکاپویی است. به اعتقاد او، پس از آشویتس باور به «خدای تاریخ» دیگر از حیث عقلانی و اخلاقی قابل دفاع نیست و تمام تئودیسه های سنتی ناپذیرفتنی اند، ازاین رو کوشید الهیات یهودی را با عنایت به واقعیت های جهان مدرن بازسازی کند. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی انتقادی به تبیین بازتفسیرهای بنیادین روبنشتاین از مفاهیم محوری الهیات یهودی می پردازد. مطابق تحلیل نویسندگان، این بازتفسیر را می توان حول پنج آموزه سامان داد: حضور یا غیب خدا، شرّ و تئودیسه، عهد کتاب مقدسی، معنای تاریخ و امکای بقای ایمان. به اعتقاد روبنشتاین، اکنون در عصر مرگ خدا هستیم و باید در جست وجوی الهیاتی انضمامی رفت. دستگاه فکری او با تاکید بر «مرگ خدای تاریخ»، به سمت درکی طبیعت گرایانه از الوهیت، که از آن با تعبیر «هیچِ مقدس» یاد می کند، متمایل گشت. مطابق تحلیل روبنشتاین، می توان از دو شرّ طبیعی و مدرن سخن گفت. شرّ طبیعی جزوی از جهان گشوده به روی ماست و به ناگزیر باید زندگی را با همه لحظات خلق و سازندگی و نیز با لحظات تخریب و زوال آن پذیرفت. شرّ مدرن نه بازگشت به بربریت که محصول مستقیم فرایندهای مدرنیته نظیر عقلانیت ابزاری، سکولاریزاسیون و مدیریت «جمعیت مازاد» است. این تحلیل از شرّ مدرن، روبنشتاین را به سمت دیدگاه های جنگ طلبانه ای سوق داد که واکنش سایر اندیشمندان را در پی داشت. نقدهایی از قبیل تقلیل گرایی در تحلیل مدرنیته، نادیده گرفتن نقش عوامل انسانی در بروز وقایعی چون هولوکاست و همسو شدن با گفتمان های اسلام هراسانه، از جمله آن نقدها می باشد.

یکی از مباحث مهم در مورد عقل، حجیت و نقش آن در فهم و کشف حکم الهی می باشد. تردیدی نیست که شناخت درست از دین، در سایه سار بهره درست از منابع آن  دین می باشد. در این مهم چنانچه دین مجموعه ای از اعتقادات، احکام و اخلاقیات بوده باشد راه دست یابی به این امور از منابعی است که توسط دین مشخص می گردد. فقها برای شریعت اسلامی به طور کلّی، چهار منبع مشخّص کرده اند که عبارتند از: قرآن؛ سنّت، اجماع و عقل. در این میان در مورد حجیت عقل در جهت فهم و یا کشف حکم الهی دیدگاههای متعددی مطرح شده، عده ای قائل به عدم فهم و برخی هم ضمن پذیرش حجیت عقل قائل به کشف حکم الهی از سوی عقل می باشند. دراین مهم، از ظواهر برخی سخنان علامه جوادی آملی بر می آید که ایشان قائل به نفی حکم عقل بوده مع الوصف در برخی دیگر از آثار ایشان بر می آید که ایشان عقل را منبعی مستقل در کنار کتاب و سنت دانسته، معتقدند آنچه را که کتاب و سنت بیان نکرد عقل بیان داشته و فتوای آن عین فتوای شرع می باشد. لذا از آنجاییکه فهم این نکته در جهت شناخت جایگاه عقل در کشف حکم الهی به عنوان یک منبع مستقل، مهم به نظر می رسد این تحقیق با روش تحلیلی به بررسی این مواضع پرداخته، یافته های تحقیق بر آن است که عقل از سویی با نگاه به نقل می تواند موفق به درک و کشف حکم الهی گشته و از سویی در کنار نقل خود با تشخیص برخی مصالح و مفاسد می تواند به کشف حکم الهی بپردازد و در حقیقت حکم الهی از دو ابزار نقل و عقل بیان گشته عقل نیز منبعی برای حکم الهی شمرده می شود.

«دابّه من الأرض» در آیه 82 سوره نمل ذکر شده است. عموم مفسران اهل سنت آن را حیوانی خارق العاده دانسته اند که در آستانه قیامت خروج خواهد کرد و برخی از ایشان تنها جنبه حیوانی دابّه را پذیرفته و درباره جزئیات آن توقف کرده اند. اما در تفاسیر شیعه، اغلب امام علی، مصداق دابّه و زمان خروج او آستانه قیامت یا رجعت ذکر شده است. طبق هر دو نظر، دابّه با مردم گفت وگو نموده، یا آنان را مجروح و یا به نسبت ایمان و کفرشان علامت گذاری می کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر شواهد درون متنی، شامل سیاق و آیات هم موضوع و نیز شواهد روایی و تاریخی، به نتایجی نو در چگونگی اثبات مفهوم و مصداق «دابّه الأرض» دست یافته است. بر این اساس، نتیجه پژوهش این است که مصداق مفهوم دابّه، امام علی و زمان خروج او نیز جنگ بدر بوده است که ایشان نقش تعیین کننده در آن نبرد داشته و موجب هلاکت ده ها تن از سران مشرک گردیده است.

یکی از حوزه های مهم غربالگری در امر پزشکی، غربالگری جنین است. پژوهش حاضر با روشی توصیفی تحلیلی و با استفاده از ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و اسنادی بهدنبال پاسخ این سؤال اساسی است که از منظر فقه امامیه و حقوق اسلامی حکم شرعی و قانونی غربالگری و ضرورت آن چیست و چه نقشی در سقط جنین دارد؟حکم اولیه غربالگری از منظر فقهی به دلیل تهاجمی بودن آزمایش هایآن و درصد بالای نتایج مثبت و منفی کاذب عدم جواز شرعی است و در شرایط ثانوی و اضطرار دارای حکم جواز خواهد بود. قانون حمایت از خانواده در سال 1400 تصویب شد و ماده واحده سقط درمانی را که ابهامات بسیاری داشت و نیز نوعی الزام غربالگری از آن برداشت می شد به طورکلی نسخ کرد و ضوابط و مصادیق انجام دادن غربالگری را در مواد مختلف ازجمله ماده 53 و56 و 71 بهصراحت بیان کردو هرگونه الزام را برای انجام دادن غربالگری یا سقط جنین به عنوان حکم اولی ممنوع دانست و مرتکبین را به مجازات محکوم کرد. اما براساس شرایط اضطرار، حکم عقل، درخواست والدین، تشخیص پزشک، و عدم ورود ضرر به جنین یا مادر یا هردو حکم ثانوی جواز را لحاظ کرده است.

این مقاله به بررسی امکان قرار گرفتن «حق» به عنوان مبیع در عقد بیع می پردازد. باوجود تعریف ماده ۳۳۸ قانون مدنی ایران از بیع به عنوان «تملیک عین به عوض معلوم» که برگرفته از دیدگاه مشهور فقهای امامیه است، نیازهای نوین زندگی و توسعه حقوق غیرمادی (مانند سرقفلی، حق تألیف و سهام) بازنگری در این تعریف را ضروری ساخته است. مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی ادله فقهی و حقوقی، نشان می دهد که دیدگاه مشهور فقهای متقدم مبنی بر انحصار مبیع به «عین» با چالش های جدی روبروست. استدلال شده که بیع یک «امر امضایی» و تابع عرف عقلاست و در کتاب و سنت قیدی بر عین بودن مبیع وجود ندارد. در این میان، دیدگاه پیشگامانه امام خمینی که با تکیه بر ماهیت عرفی بیع و تبادل «اضافات» (اعم از مالکیت یا حق)، صحت بیع حق را اثبات می نماید، به عنوان نظر برگزیده تبیین می گردد. در حقوق موضوعه نیز اگرچه برخی حقوقدانان به ظاهر ماده ۳۳۸ استناد می کنند؛ اما تصویب قوانین خاص متأخر (مانند قوانین مربوط به بورس و سرقفلی) و اصل اباحه، امکان تفسیری گسترده تر را فراهم می آورد. درنتیجه، مقاله با رد ادعای اجماع و نقد ادله مخالفان، صحت بیع حق را پذیرفته و پیشنهاد می کند واژه «عین» در ماده ۳۳۸ قانون مدنی به «مال» تغییر یابد تا همگام با تحولات عرفی و نیازهای جامعه باشد

تاریخ اهل بیت(ع)، به مثابه یکی از غنی ترین و مهمترین شاخه های تاریخ اسلام، دربردارنده لایه ها و زمینه های پیچیده ای از مفاهیم مختلف است که در طول قرون متمادی در تعامل با شرایط اجتماعی و حوادث سیاسی شکل گرفته و در میراث روایت شده این مکتب ثبت شده است. این گستر دگی لایه ها، تحلیل داده های مربوط را به فرآیندی حساس و چندوجهی بدل کرده است که در آن فهم زمینه های فرهنگی و ایدئولوژیک، تفسیر ظرایف متنی و دقت در انتخاب منابع -که اغلب متضمن رویکرد اعتقادی و تفسیری است- نقشی تعیین کننده داشته ومنجر به حجم وسیعی از اطلاعات شده است. این حجم وسیع و متنوع، چالش های قابل توجهی برای پردازش های انسانی ایجاد نموده است. در دهه اخیر، تحولات علمی و فناوری نوین، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، به گونه ای گسترده وارد عرصه مطالعات علوم انسانی شده اند. ورود فناوری های نوظهور به حوزه مطالعات تاریخی، به ویژه بهره گیری از الگوریتم های هوش مصنوعی در تحلیل متون و داده های تاریخی، افق های جدیدی را پیش روی پژوهشگران گشوده است. توانایی پردازش انبوه داده، کشف الگوهای پنهان، بازسازی شبکه های ارتباطی تاریخی و حتی شبیه سازی رویدادها از جمله ظرفیت هایی است که این فناوری در اختیار محققان می گذارد. با وجود این فرصت های بی بدیل، خطرات و آسیب هایی نیز بروز نموده که از مهم ترین آن ها، پدیده «سوگیری الگوریتمی» است. مسأله این پژوهش این است که سوگیری الگوریتمی در حوزه مطالعات تاریخ اهل بیت(ع)، یا پدیده «سامتا» چگونه می توانند به تحریف یا کاهش واقعیت های تاریخی منتهی شده و روایت های جانبدارانه در سطوح کلان تر بازتولید کنند. این پژوهش با هدف شناسایی گونه های مختلف سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده های تاریخ اهل بیت (ع) و ارائه چارچوبی عملی برای کاهش آن ها طراحی و اجرا شده است. برای این منظور، یک مطالعه موردی دقیق بر روی واقعه عاشورا – به عنوان نقطه اوج تاریخی و معنوی تاریخ اهل بیت علیهم السلام– انتخاب شد. در این روش طیفی از مدل های هوش مصنوعی گزینش گردید. پاسخ ها در پنج محور کلیدی شامل: شناسایی مفاهیم کلیدی، بررسی زمینه تاریخی، ارزیابی روشی، تحلیل روان شناختی و تحلیل گفتمان انتقادی، تفکیک و کدگذاری گردید. از مقایسه تطبیقی پاسخ ها و اعتبارسنجی خروجی ها بر اساس منبع «الارشاد» شیخ مفید و تحلیل انتقادی و میان رشته ای داده ها، پنج نوع سوگیری (تاریخی، نمونه برداری، تأیید، الگوریتمی-فنی و سوگیری فرهنگی-ایدئولوژیک) مشخص شد. یافته ها نشان داد که هر یک از این انواع سوگیری ها، درخورِ تحلیل بومی و انتقادی است. به عنوان نمونه، برخی مدل ها؛ روایت های خطی و غیرانتقادی ارائه دادند که اغلب به ترتیب زمانی وقایع بسنده می کرد و از نقد روایات و بررسی اسناد غافل می ماند. در مقابل، مدل های دیگری، روایتی با تأکید بر ساختار قدرت و شکاف های اجتماعی-سیاسی ارائه کرد که خود بازتاب دهنده سوگیری خاص موجود در داده های آموزشی آن بود. همچنین، نمونه هایی از سوگیری نمونه برداری مشاهده شد که گروهی از مدل ها به دلیل اتکای تقریباً انحصاری بر منبع «الارشاد» عملاً روایت های غیرشیعی را حذف یا کم رنگ کرده بودند. مواردی از سوگیری تأیید نیز مشهود بود که در آن، مدل ها صرفاً بازتولیدکننده گفتمان رایج معاصر در محیط توسعه خود بودند و رویداد بزرگ عاشورا را عمدتاً در قالب «الگوی مقاومت در برابر ظلم» تفسیر کرده و به پیچیدگی های تاریخی بی اعتنا ماندند. افزون بر این، محدودیت های فنی مانند سقف طول متن خروجی، منجر به تحلیل های سطحی یا تک بعدی شده بود. در این میان، اثر ساختار و جامعه سازنده برجسته بود: فرهنگ و ارزش های غالب در بستر توسعه، نوع رویکرد به واقعه عاشورا و انتخاب عناصر تاریخ نگاری را به طرز محسوس شکل می داد. هم چنین، ترکیب منابع تغذیه – از متون کلاسیک اسلامی تا منابع دیجیتال غیراختصاصی – به طور مستقیم بر زاویه دید و اولویت های تحلیلی مدل ها اثر گذاشت. بر اساس تحلیل نتایج، چارچوبی راهبردی با عنوان «مهند» برای کاهش سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده ها تدوین شد. این چارچوب، با انتخاب آگاهانه و جامع منابع، بومی سازی الگوریتم ها، مشارکت مستمر بین رشته ای، اعتبارسنجی چندلایه و طراحی پروتکل های اخلاقی و دینی، منجر به ارائه راهکارهایی نظام مند و بومی گردید که می تواند مبنای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در مطالعات این حوزه قرار گیرد. اهمیت چارچوب مهند نه تنها در بهبود صحت تحلیل های هوش مصنوعی در مطالعات تاریخی شیعه و اهل بیت(ع) است، بلکه در پیشگیری از انحرافات روایی و حفظ میراث فرهنگی و اعتقادی تشیع نیز نقشی اساسی ایفا می کند. در نهایت، این پژوهش اثبات می کند: استفاده از هوش مصنوعی در تاریخ اهل بیت(ع)، اگر با رویکرد انتقادی، اخلاقی و میان رشته ای همراه شود (همانند رویکرد مهند) نه تنها از آسیب سوگیری ها می کاهد، بلکه ابزاری ارزشمند برای بازشناسی دقیق و عمیق تر حقایق تاریخی خواهد بود.

اخلاق عرفانی، به مثابه حرکتی در ساحت پیچیده وجود انسان، برای مصون ماندن از انحراف نیازمند هدایت وحیانی و معصومانه است. با توجه به غنای آموزه های قرآنی و آثار امام سجاد× در این زمینه، سؤال اصلی پژوهش حاضر آن است که مؤلفه ها، مبانی و طرح های عملی نظام اخلاق عرفانی از منظر قرآن و امام سجاد× چیست. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهد که نظام اخلاقی امام سجاد× ساختاری منسجم و جامع دارد که با مؤلفه هایی چون «توحیدخاص»، «عبودیت عاشقانه» و «مسئولیت پذیری اجتماعی» متمایز می شود. این نظام بر مبانی خداشناسی، هستی شناسی و انسان شناسی عرفانی برآمده از حقمحوری و با محوریت صفات الهی تشکیل شده است. در بررسی طرح نامه های سلوکی می توان دو طرح سلوکی را برآمده از آثار حضرت سجاد و با پشتیبانی قرآنی بیان نمود: سیر چهارمرحله ای «زهد تا رضا» و ساختار منازل گونه «مناجات خمس عشر». این الگو، مسیری اصیل و ایمن برای نیل به کمال معنوی فراهم می آورد که دارای غایتی مشخص، مراحلی معلوم و سندی متقن است.

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده اند. مقاله حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله : اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می باشد.

مراد از تاریخمندی در سنت معصومان(ع)، وجود گزاره هایی در میان نصوص سنت است که بقا و اعتبار آن، وابسته به شرایط زمانی و موقعیت ویژه مؤثر در پیدایش آن است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به بررسی آرای محقق نائینی و شهید صدر درباره حدود تاریخی بودن در گزاره های صادرشده از معصومان می پردازد. براساس نتایج پژوهش، محقق نائینی اگرچه بخشی از قوانین حاکمیتی و اجتماعی را به حسب موقعیت، تاریخی و متغیر دانسته است، اما در محدوده متغیرها اصلاً وارد حوزه نص نشده و قوانین منصوص صادرشده از معصومان را مانند نصوص قرآن، ثابت و برای همیشه لازم الإجرا می داند؛ در مقابل، شهید صدر از شئون دوگانه معصوم در قانونگذاری سخن می گوید و بخشی از نصوص سنت را با عنوان احکام متغیر یا حکومی -با مشخصه مباح بودن- از ثابت ها و الزامی ها جدا نموده و تغییرپذیر دانسته است. همچنین این دیدگاه ها به رغم تأکید بر ثبات و تغییرناپذیری در بخشی از نصوص سنت، در لوازم خود، به تاریخی بودن بخش دیگری از نصوص و الزامیات کنونی سنت ورود پیدا می کند.