درخت حوزه‌های تخصصی

اصل علیت، همچون اصل امتناع تناقض، از ارکان بنیادین معرفت شناسی و هستی شناسی است که نقض یا انکار آن ها، به ویژه در نظریه های چندجهانی، چالش هایی جدّی در فهم فلسفی ایجاد کرده است. این جستار با رویکردی تحلیلی توصیفی و تطبیقی جایگاه اصل علیت را در دو منظومه فکری بررسی می کند: نخست، نظریه های چندجهانی در قالب جهان های ممکن و موازی که با تقلیل علیت به روابط فیزیکی یا ساختارهای ریاضی از ابعاد متافیزیکی آن غفلت کرده و گاه کلیت آن را نقض کرده است؛ دوم، خوانش وجودشناختی فلسفه اسلامی با محوریت آرای آیت الله مصباح یزدی که با تکیه بر «علم حضوری»، «ربط وجودی علل»، و «سلسله طولی» کلیت علیت را تثبیت کرده و پاسخگوی چالش های نظریات موازی، حبابی، و کوانتومی است. این مقاله با تلفیق تحلیل های غربی و اسلامی گامی نو در مطالعات تطبیقی برداشته و به واکاوی کاربردهای اصل علیت در نظریه های برجسته چندجهانی پرداخته است.

سال هاست فقره پایانیِ زیارت عاشورای مشهور، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول کرده است. برخی برای «اصالت نداشتنِ» آن دلایلی ارائه کرده اند و پاسخ هایی به آنان داده شده است. در مقاله «تحلیل و نقد یکی از فقره های نسخه رایج زیارت عاشورا»، که در سال ۱۳۹۲ در دوفصلنامه علمی- پژوهشی کتاب قیّم منتشر شده است، نویسندگان کوشیده اند با معیارهای چهار گانه اثبات کنند؛ فقره پایانی زیارت عاشورا در کامل الزیارات و نیز نسخه های کهن مصباح المتهجد شیخ طوسی، که مشتمل بر عبارت «ٱبْدَأْ بِهِ أَوَّلاً ثُمَّ الثّانیَ وَ الثَّالِثَ وَ الرَّابِعَ» نیست، نسبت به نسخه های متأخر مصباح المتهجد، که مشتمل بر این عبارت است، ترجیح دارد. نگارنده در پژوهش پیش رو، به نقد و بررسی دلایل ارائه شده در این مقاله پرداخته است.

معرفت نشانه ای به معنای شناخت عقل از خداوند یا دستیابی عقل به هرگونه شناخت دینی و معنوی، ازطریق آیات آفاقی و انفسی است. تلاش های بسیاری برای تبیین معرفت نشانه ای از عملکرد معرفتی عقل در میان اندیشمندان انجام شده؛ اما تبیین فرایند معرفت نشانه ای با توجه به آیات و روایات کمتر مورد توجه بوده است. بر پایه منابع وحیانی، فرایند معرفت آیه ای از حواس آغاز می شود. حواس در مواجهه با «آیه» که اغلب یک پدیده یا حادثه خارجی است حقیقت خارجی آن را درک می کنند. سپس، عقل فرایند انتزاع مفاهیم علمی را از واقعیت خارجی آغاز می کند. در این مرحله، درک نشانه بودن آیه و دلالت کنندگی آن به چیز دیگری رخ می دهد. این مقاله با تحلیل آیات و روایات، به این نتیجه رسیده است که عقل می تواند از سه طریق به مدلول نشانه های آفاقی و انفسی دست یابد:  1) مدلول ها به مثابه علوم اعطایی پیشینی در عقل موجودند. در حقیقت، این معارف همان دفینه های عقل هستند که با تذکر پیامبران و توجه به آیات استخراج می شوند. 2) استلزامات نشانه ای از تعامل میان عقل و قلب به دست می آیند. مدلول های نشانه ها همان معارف فطری قلبی هستند که اغلب در تاریکی به سر می برند. زمانی که انسان با آیات مواجه می شود، عقل نور خود را در قلب می تاباند و این معارف که در حقیقت، گزاره های اعتقادی هستند، روشن می شوند. 3) عقل با استفاده از روش استعاره های مفهومی به تولید گزاره های مدلول اقدام می کند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلیِ آیات و روایات به این نتایج دست یافته است.

پژوهش حاضر بر مبنای نظریه حسن و قبح عقلی امامیه، نوعی نظریه وظیفه گروی اخلاقی معتدل را پایه ریزی می کند؛ نظریه ای که ضمن پرهیز از افراط وظیفه گروی کانت، تفسیر جدیدی از غایت گروی و فضیلت گروی مبتنی بر وظیفه گروی را ارائه می دهد که قابل دفاع است. این تقریر از وظیفه گروی، امتداد یک نظریه کلامی یعنی حسن و قبح عقلی را در عرصه فلسفه اخلاق نشان می دهد. در این پژوهش، با روش عقلی و تحلیلی تلاش شده است تا دیدگاهی در فلسفه اخلاق ارائه شود که از یک سو، با مبانی کلامی عدلیه هماهنگ باشد و از سوی دیگر، سه نظریه مطرح در فلسفه اخلاق را با هم جمع کند. ادعای پژوهش حاضر این است که وظیفه گروی بر نظریه های دیگر ترجیح دارد؛ اما این نظریه می تواند غایت گروی و فضیلت گروی را درون خود تلفیق کند و با رفع کاستی این دو نظریه، پیوندی منطقی و سازگار میان هر سه نظریه ارائه دهد. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می دهد که عقل قادر به درک پیشینی و مستقلِ بایدها و نبایدهای اصلی اخلاقی است. این فهم عقلانی، از ذات افعال نشئت می گیرد، نه از نتایج یا پیامدها، یا امر و نهی شارع. غایت ها درصورتی دارای اعتبار اخلاقی اند که در نهایت، به وظیفه های عقلی بینجامند و در راستای رسیدن به این وظیفه ها باشند. همچنین فضیلت ها نیز نتیجه تکرار عمل به وظایف عقلانی است. بدین سان، فضیلت، برخاسته از انجام وظیفه است؛ همان طور که غایت فعل در نهایت، به انجام یک وظیفه منجر می شود. براساس نظریه مختار، انجام وظایف عقلانی از یک سو، ترسیم کننده غایات افعال است، و از سوی دیگر، فضایل اخلاقی را در پی دارد.

در دهه های اخیر، مباحث هرمنوتیک و سنجش اعتبار تفسیر در متون دینی و فلسفی به مثابه یکی از دغدغه های بنیادین علوم انسانی و معرفت دینی مطرح بوده است. پرسش از معیارهای اعتبار تفسیر و امکان یا امتناع دستیابی به معنای اصیل متن، به ویژه در مواجهه با رویکردهای معاصر نسبی گرایانه و سیال، ضرورت بازاندیشی درباره نظریه های اصالت گرا و عینیت محور را دوچندان کرده است. نظریه هرمنوتیک عینی اریک هرش با تأکید بر مرجعیت نیت مؤلف و تمایز اصولی میان معنا و معناداری متن، در پی ترسیم ضوابطی مشخص و علمی برای تفکیک تفسیر معتبر از تفسیر نامعتبر است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد مقایسه ای، به واکاوی انتقادی دستگاه معرفتی هرش و نقد معیارهای پیشنهادی او در پرتو اصول تفسیری علامه طباطبایی می پردازد. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که نظریه هرش با تأکید بر محوریت نیت مؤلف و بازسازی عقلانی زمینه تاریخی و زبانی متن تا حد قابل توجهی، امکان مهار تکثر افراطی و نسبی گرایی در تفسیر را فراهم می آورد و از نظر مبادی روشمند، بر قابلیت داوری میان تفاسیر پرشمار تأکید دارد. بااین حال، نقدهای اساسی همچون دشواری احراز نیت واقعی مؤلف، محدودیت ابزارهای زبانی و احتمال محوری فرایند تفسیر سبب شده است که الگوی هرش، به ویژه در قلمرو متون وحیانی و دینی دچار کاستی های روشی شود. در مقابل، رویکرد اجتهادی و سیاق محور علامه طباطبایی با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن، بهره گیری از عقل و سنت، و پذیرش لایه مندی معنا زمینه بومی سازی و ارتقای معاصر معیارهای اعتبار تفسیر را فراهم می کند. درنهایت، تلفیق نقاط قوت هر دو منظومه، افقی نوین برای حل مناقشات اعتبار و روش در تفسیر متون اسلامی می گشاید.

نظریه اعتباریات علامه طباطبایی به مثابه حلقه اتصال حکمت متعالیه صدرایی و علوم انسانی، نقش بنیادینی در تبیین مبانی هستی شناختی پدیده های اجتماعی ایفا می کند. این نظریه با تمایز قائل شدن میان حقایق (امور عینی و مستقل از ذهن) و اعتباریات (سازه های ذهنیِ وابسته به اغراض عملی انسان)، امکان امتداد مبانی فلسفی صدرایی مانند اصالت وجود، تشکیک وجود، و حرکت جوهری را به عرصه علوم انسانی فراهم می آورد. بر اساس این چارچوب، علوم انسانی نه تنها از سنخ علوم اعتباری است، بلکه بدون اتکا به مبانی هستی شناختی حکمت متعالیه، فاقد توان تبیین جامع واقعیت های اجتماعی خواهد بود. این پژوهش با روش تحلیلی   توصیفی نشان می دهد که اعتباریات با کارکردهای عملی خود، پلی میان ساحت حقیقت (هستی شناسی صدرایی) و ساحت کنش اجتماعی انسان ایجاد می کند و زمینه ساز شکل گیری نظریه های اسلامی در علوم انسانی است.

لذت گرایی و گریز از درد و رنج، از جلوه های بسیار مهم حب ذات، و تأثیرگذار بر رشد و کمال انسان است و حکیمانه بودن خلقت، وجود متعلق حقیقی برای آن را در همه ابعاد حیات انسان بدیهی می کند. بااین حال، از یک سو، محنت ها و رنج ها که همگی در زندگی با آن مواجه اند و نیز ظهور برخی آیات و روایات که بر واقعیت این ابتلا صحه می گذارند، و از سوی دیگر، آسیب هایی که از انحراف در این گرایش پدید می آیند، ضرورتِ دستیابی به پاسخی راستین برای این کشش ذاتی را آشکار می کند. در این پژوهش با رویکردی اسنادی   تحلیلی، به بررسی و تبیین مصداق حقیقی لذت گرایی انسان با تکیه بر منابع دینی پرداخته شده است. در این مسیر، «عافیت» به منزله سلامتی از هرگونه ناگواری در همه ابعاد حیات انسانی، به مثابه غایت این گرایش فطری انسان معرفی شده است. همچنین روشن می شود که دستیابی به عافیت حقیقی، جز با شناسایی کمال حقیقی و نهایی انسان و بهره مندی آگاهانه از عطایای هستی ممکن نیست؛ زیرا عافیت تنها در پرتو قرب به خدای متعال و در سایه ولایت الهی با مختصات ویژه آن تحقق می یابد.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی مبانی معرفت شناسی ملاصدرا و مرلوپونتی می پردازد. نتایج نشان می دهد که ملاصدرا ادراک را حرکتی تکاملی از حس به عقل و شناخت وجودی می داند، در حالی که مرلوپونتی آن را تجربه ای بدنی و زیسته در پیوند مستقیم و پیشاتأملی با جهان معرفی می کند. در حوزه ی خودشناسی و ادراک دیگری، مرلوپونتی بر هم زیستی و تعامل بدنی تأکید دارد، اما ملاصدرا آن را امری روحانی و عقلانی در مسیر کمال نفس می بیند. همچنین معنا در نگاه مرلوپونتی محصول تجربه ی زیسته است، در حالی که در اندیشه ی ملاصدرا بر پایه ی مراتب نفس شکل می گیرد. با وجود این تفاوت ها، هر دو فیلسوف بر اصالت تجربه و وجود، نقش بنیادین بدن در شناخت و تعامل فعال انسان با جهان تأکید دارند. تفاوت رویکرد فلسفی آنان در روش نیز مشهود است: مرلوپونتی با تکیه بر پدیدارشناسی و تجربه ی مستقیم، و ملاصدرا با بهره گیری از عقل، شهود و وحی. در نهایت، این مطالعه چشم اندازی نو برای بازخوانی و تطبیق فلسفه ی اسلامی و پدیدارشناسی غربی در حوزه ی معرفت شناسی معاصر فراهم می کند و زمینه ی گفت وگوی میان سنت ها را گسترش می دهد.

این پژوهش به بررسی رابطه دوسویه میان مبانی انسان شناختی سورن کرکگور با نگرش ایمان گرایانه اراده محور او می پردازد. کرکگور، به عنوان بنیان گذار اگزیستانسیالیسم مسیحی، انسان را موجودی دوبعدی (مادی و روحانی)، صاحب فردیت اصیل، آزاد در انتخاب، فاقد ماهیت پیشینی، و دارای تناقض و هراس وجودی می داند. این ویژگی ها بستر لازم برای شکل گیری ایمان اراده گرایانه را فراهم می سازند؛ ایمانی که در آن عقل به حوزه آفاقی محدود و ورود به سپهر دینی از رهگذر جهش و گزینش ارادی ممکن می شود. در مقابل، برخی مؤلفه های انسان شناسی او نیز تحت تأثیر دیدگاه ایمانی اش شکل گرفته اند؛ از جمله تأکید بر درون نگری، تعلیق اخلاق و عقل در مواجهه با آموزه های مسیحیت، و تفسیر هراس به عنوان زمینه پذیرش آموزه های غیر قابل درک عقلانی یا تناقض نما. نتیجه تحقیق نشان می دهد میان انسان شناسی و ایمان گرایی کرکگور رابطه تعاملی و هم پوشانی برقرار است که ساختار اندیشه او را به صورت یک منظومه پیوسته شکل داده است.

این پژوهش با رویکردی فلسفی-قرآنی، به تبیین رابطه دیالکتیکی عبادت و یقین در منظومه معرفتی قرآن می پردازد. فرضیه اصلی آن است که قرآن، فهم را نه یک امر نظری محض، بلکه معرفتی می داند که در پراکسیس (کنش وجودی) عبادت تحقق می یابد. با تحلیل آیات کلیدی، استدلال می شود که عبادت به مثابه یک «پراکسیس هستی شناختی»، با تغییر «شیوه بودن» انسان، شرط امکان دستیابی به یقین است و یقین حاصل شده، به نوبه خود، کیفیت عبادت را تعمیق می بخشد. چالش محوری این نظریه - که چگونه می توان پیش از حصول یقین، به عبادت متعهد شد - مورد بررسی قرار گرفته است. در پاسخ به آن، با تفکیک سطوح معرفت (از علم الیقین تا حق الیقین) و با تکیه بر مفاهیم فطرت و پیش فهم، نشان داده شد که این رابطه یک دور باطل نیست، بلکه یک حرکت مارپیچی صعودی است که با حداقلی از معرفت گزاره ای و انگیزش وجودی آغاز شده و در سیر التزام عملی، به معرفتی وجودی و تام می رسد. این خوانش، الگویی اصیل برای نسبت سنجی علم و عمل در معرفت شناسی دینی ارائه می دهد.

در عصر انقلاب صنعتی چهارم که به «عصر دیجیتال» معروف است، شاهد تحول در فن حکمرانی و به وجود آمدن عصر حکومت هوش مصنوعی هستیم. مفهوم «حاکمیت هوش مصنوعی» و «حکمرانی هوش مصنوعی» بارها در بحث علوم سیاسی و فلسفه مورد استفاده قرار می گیرد. نتایج نشان می دهد از دیدگاه پدیدارشناسی، غایت سیاسی باید سیاست هستی باشد تا تأثیر فناوری از هستی انسان زدوده شود. محوریت این پژوهش نشان دادن سلطه و حاکیمت بیش از حد و نامشروع هوش مصنوعی در کلیه امور زندگی مادی و معنوی افراد است. در این پژوهش، بر تقدم رفتار اخلاقی فضیلت مند و قواعد هنجاری و اصول حقوقی انسانی در کنترل حکمرانی تأکید شده است. همچنین این پژوهش بر حفظ جهان، ارزش های زندگی و هستی انسان، و حفظ اصول اخلاقی موجود در جهت مشروعیت زدایی از عقلانیت ریاضی گونه جهان مدرن و نامشروع بودن آن تمرکز دارد.

این پژوهش با هدف تبیین کارآمدی روش شناسی کلامی در مواجهه با چالش های هرمنوتیک نواندیشان دینی تدوین شد. مسئله محوری تحقیق، بحران معرفتی برآمده از رویکردهایی بود که با وام گیری از هرمنوتیک فلسفی و تأکید بر سیالیت معنا، امکان استنباط گزاره های اعتقادی پایدار از متون دینی را مورد پرسش قرار می دادند. در پاسخ به این چالش، این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، این فرضیه را مطرح کرد که راه حل این بحران، نه در ابداع الگوهای بیگانه، بلکه در بازسازی و تبیین ظرفیت های درونی سنت عقلی اسلام نهفته است. در این راستا، ابتدا مبانی هرمنوتیکی نواندیشان با ارائه مطالعات موردی مشخص، نقد و بررسی شد. سپس مبانی کلامی لازم برای یک استنباط معتبر، ازجمله حاکمیت عقل قطعی، مرکزیت محکمات قرآنی و وثاقت سنت قطعی، به صورت ایجابی تبیین گردید. در نهایت، «الگوی کلامی - اجتهادی» به مثابه یک چارچوب اصیل بازسازی و کارآمدی آن در مدیریت «دیالکتیک ثابت و متغیر» - با مطالعه موردی برده داری - به نمایش گذاشته شد. یافته کلیدی تحقیق نشان داد که سنت فکری اسلام، خود دارای یک روش شناسی پویا و منسجم است که با بازخوانی و نظام مندسازی آن می توان به صورت اصیل و در عین حال کارآمد به نیازهای زمانه پاسخ داد و میان پایبندی به اصول بنیادین و پویایی در فهم، توازن برقرار کرد. این الگو راهی برای فهم عمیق تر سنت بدون ابطال متن ارائه می دهد.

تمدن اسلامی، فضایی است که انسان در آن به لحاظ معنوی و مادی می تواند رشد کند و به غایات مطلوبی که خدای متعال او را برای آن غایات خلق کرده، برسد و زندگی خوب و عزتمندی داشته باشد. ازاین رو، دست یابی به چنین تمدنی، یکی از مهم ترین اهداف تشکیل حکومت اسلامی درکشور ایران و همچنین دیگر کشورهای اسلامی است. این هدف، زمانی به وقوع می پیوندد که تک تک افراد جامعه و مسئولان در نهادینه کردن شاخصه های تمدن اسلامی تلاش نمایند و از فرصت های پیش آمده، بیشترین بهره را ببرند. ازآنجایی که در هرسال، حرکت تمدن ساز اربعین حسینی، زمینه تجلی بسیاری از ارزش های الهی را فراهم می کند، که این گونه برکات و ثمرات نقش تعیین کننده ای در تحقق تمدن نوین اسلامی دارد، شایسته است تا آن آثار و برکات اثرگذار، شناسایی و در نهادینه کردن و پایداری آنها در دیگر ایام سال تلاش های درخوری صورت گیرد. این پژوهش، کوشیده است تا به روش توصیفی و تحلیلی، نقش اربعین حسینی را در دست یابی به تمدن نوین اسلامی بررسی نماید.

این پژوهش با روش توصیفی    تحلیلی، پیوند نظری و عملی میان مفهوم «صلح ایجابی» یوهان گالتونگ و جنبش حقوق مدنی مارتین لوتر کینگ جونیور را بررسی، و استدلال می کند موفقیت کینگ در ایجاد تحولات ساختاری، نمونه ای عینی و کارآمد از تحقق این نظریه به شمار می رود. بااین که چارچوب گالتونگ با نقدهایی مبنی بر آرمان گرایانه بودن افراطی مواجه بوده است، مقاله نشان می دهد کنشگری کینگ با تکیه بر مبانی الهیات مسیحی، به ویژه آموزه های عیسی درباره «عشق آگاپه» (محبت بی قیدوشرط به دشمن) و مقاومت بدون خشونت، توانست اصول نظری صلح ایجابی (شامل رفع خشونت ساختاری، مانند قوانین تبعیض آمیز و خشونت فرهنگی مشروعیت بخش نژادپرستی) را در عمل محقق کند. کینگ، با الهام از ساتیاگراهای گاندی و بازتفسیر الهیاتی «موعظه سر کوه» عیسی مسیح، تاکتیک هایی مانند تحصن، تحریم و نافرمانی مدنی را به مثابه ابزار بیدارسازی وجدان اخلاقی جامعه به کار گرفت و از رهگذر رنج آگاهانه بدون انتقام جویی، چرخه خشونت را شکست. دستاوردهای ملموس این جنبش، ازجمله تصویب قوانین تاریخی حقوق مدنی (۱۹۶۴م) و حق رأی (۱۹۶۵م)، نه فقط تغییر ساختارهای ناعادلانه بلکه تأسیس پایه های عدالت و آشتی، به مثابه جوهر صلح ایجابی، را ممکن کرد. یافته ها بیانگر آن است که موفقیت پایدارِ این جنبش، ریشه در نیروی معنوی الهیات مسیحی دارد و اثبات می کند صلح ایجابی با تلفیق مبانی الهیاتی و سازماندهی استراتژیک، آرمانی دست یافتنی و پاسخی عملی به منتقدان گالتونگ است.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی تطبیقی به بررسی و مقایسه دیدگاه های علامه مصباح و پلانتینگا درباره مسئله شرّ، با تمرکز بر بُعد منطقی آن، می پردازد. مسئله اصلی پژوهش حاضر تبیین امکان هم افزایی و تکمیل دیدگاه پلانتینگا در خصوص «آزادی اراده» با برداشت مصباح از «حکمت الهی» و مفهوم «شرّ» است. پلانتینگا با تأکید بر آزادی اراده شرّ را معلول انتخاب های آزادانه انسان می داند و بر مسئولیت اخلاقی وی در قبال آن تأکید می کند. در مقابل، علامه مصباح شرّ را جزء لاینفک نظام هستی و زمینه ساز تحقق خیر و کمال انسان تلقی می کند. این پژوهش نشان می دهد، به رغم تفاوت های ظاهری، دیدگاه های این دو متفکر در نقاط کلیدی همپوشانی دارند و مکمل یک دیگرند؛ هر دو فیلسوف بر نقش محوری انسان در مواجهه با شرّ تأکید می ورزند، همچنین هر دو در پی تبیین سازگاری وجود شرّ با صفات خداوند هستند. در نهایت، این مقاله تبیین می کند که درک جامع مسئله شرّ مستلزم توجه هم زمان به جنبه های فردی و اخلاقی شرّ (مطابق نظر پلانتینگا) و نقش آن در نظام هستی و فرایند کمال انسان (مطابق دیدگاه مصباح) است. این رویکردِ تلفیقی به حل تعارض های ظاهری کمک می کند و به درک عمیق تر معنای زندگی، رنج، و مسئولیت های اخلاقی انسان یاری می رساند.

این مقاله به رویکرد قرآن کریم و عهد عتیق درباره برخورد با بی گناهان در جنگ می پردازد. هدف این پژوهش، بررسی آموزه اخلاقی قرآن در این زمینه، و تبیین رویکرد آن در تعامل با متون مقدس پیشین است. پژوهش با روش تاریخی - تحلیلی انجام شده است. ابتدا به این موضوع پرداخته می شود که قانون جنگی موجود در عهد عتیق در مواردی به صراحت به کشتار بی گناهان فرمان داده؛ اما در مواردی از آن نهی کرده است. این تناقضی است که در تفاسیر و تاریخ اهل کتاب نیز امتداد دارد. از سوی دیگر، با تشریح آیات جهاد در قرآن، به اشکالاتی که درباره برخورد با بی گناهان مطرح شده اند، پاسخ داده می شود. همچنین نگرش قرآن درباره سیره انبیای بنی اسرائیل - در همین موضوع - بررسی می شود. بنابر یافته های این پژوهش، قرآن علاوه بر موضع اخلاقی و منسجم خودش، تعالیم انبیا را از تحریفات بعدی جدا می کند که این حقیقت را با شواهد تاریخی و متنی هم می توان اثبات کرد. به تعبیر دیگر، دستور مجازات بی گناهان در کتاب مقدس، بعدها تحت تأثیر فضای محیط افزوده شده اند؛ ازاین رو نمی توان آنها را به انبیای بنی اسرائیل نسبت داد.

هدف مقاله حاضر تبیین جایگاه و اهمیت رویکرد گفت وگویی در معرفت شناسی مدرن و نقش آن در حل تکثرگرایی است. با استفاده از مبانی معرفتی دیدگاه ملاصدرا و هابرماس و با روش استنباطی - تحلیلی، پژوهش ترکیبی از تحلیل استنباطی و مفهوم شناختی، چیستی و کارکرد گفت وگو را در دو منظر معرفتی روشن می کند. در فضای تقویت شده تکثرگرایی معرفتی و هم زیستی سنت های فکری، بررسی کارکرد رویکرد گفت وگویی می تواند فهم متقابل، گفت وگوی عقلانی میان مذاهب و مکاتب، و طراحی سازوکارهای اندیشه ورزی و سیاست گذاری، پاسخ گویی به چالش های دنیای ارتباطی معاصر را بهبود بخشد. در این پژوهش، ابتدا دیدگاه هابرماس با تمرکزبر عقلانیت تعاملی و دموکراسی مشورتی بررسی می شود. سپس، نظام معرفت شناسی ملاصدرا با تأکید بر منش گفت وگویی، تکثرگرایی روش شناختی و معرفت شناختی و پرهیز از التقاط تحلیل می گردد. مقایسه نشان می دهد هردو، رویکرد گفت وگویی را فضایی کارآمد برای کنش عقلانی و توافق آرا و تفهم می دانند؛ بااینکه مبانی معرفتی و استدلال هایشان متفاوت است. نتایج حاکی از آن است که رویکرد گفت وگویی می تواند مبنای تحلیل های میان رشته ای و طراحی سازوکارهای اجماع محور در مواجهه با تکثرگرایی معرفتی باشد و چشم اندازی متوازن برای مواضع اندیشمندان در جهان معاصر ارائه می دهد.