درخت حوزه‌های تخصصی

انسان دارای دو ساحت بدن و نفس است. کمالاتی که انسان کسب می کند وابسته به رابطه میان این دو است. این رابطه را از جانب نفس می توان در مراحل مختلفی بررسی کرد؛ هنگام حدوث نفس، در زمان حیات، موقع مرگ، و پس از آن. مقاله حاضر بنا دارد با تمرکز بر اندیشه های ابوعلی مسکویه و با روش توصیفی تحلیلی به پرسش از نفس و ویژگی های آن و رابطه ای که در مراحل چهارگانه فوق با بدن دارد پاسخ دهد. دستاورد این نوشتار هم آن است که نفس ذاتاً جوهری مجرد و مفارق با بدن است و با آن مباینت کامل در ذات، خواص، افعال، و آثار دارد. نفس در مرحله نخست در رتبه ای متأخر از حدوث بدن حادث می شود. البته این تأخر به معنای آن نیست که نفس در بدن منطبع است؛ بلکه وقتی بدن به مرتبه ای از اعتدال مزاج رسید که اثر تدبیر مجرد در آن ظهور یابد نفس حادث می شود. بدن در مرحله حیات صرفاً نقشی ابزاری برای تحقق اراده نفس دارد و حیات ذاتاً برای نفس است و به تبع به بدن نسبت داده می شود. هنگام مرگ، نفس دیگر بدن را تدبیر نمی کند و از آن به عنوان ابزار برای تحقق مقاصدش استفاده نمی کند و اساساً بدن بودن بدن به آن است که تحت تدبیر نفس قرار بگیرد و نفس بودن نفس هم به آن است که بدن را تدبیر کند. با التفات به اینکه هنگام مرگ این ویژگی نفس و بدن از بین می روند، بعد از مرگ، بدن به جسمی تبدیل می شود که به واسطه آنکه تحت تدبیر نفسی قرار ندارد به زوال می رود. حیثیتی از نفس هم که صرفاً تدبیر بدن بود با زوال بدن از بین می رود و حیث لنفسهای نفس باقی می ماند.

در برخی پژوهش های اخیر، نقشبندیه به شکل یک طریقت سنی سلفی و به عنوان عکس العملی در برابر رشد سلسله های صوفی متشیع مانند نعمت اللهیه و کبرویه، معرفی شده است. در این طریقت بر ابوبکر به عنوان سر سلسله نقشبندیه تأکید ویژه ای می شد و دست کم یکی از طرق این سلسله به خلیفه نخست ختم می شد. معنای ضمنی این جابه جایی می تواند چنین باشد که جایگاه خلیفه نخست فراتر از جایگاه امام علی (ع) به عنوان خلیفه چهارم پیامبر (ص) خواهد بود. اما بررسی متون نقشبندیه خلاف این مطلب را نشان می دهد. برای بررسی این موضوع سؤال پژوهش حاضر این است که منزلت امام علی (ع) در مقایسه با سه خلیفه نخست نزد نقشبندیه متقدم چگونه بوده است؟ پاسخ بدین سؤال ما را با گرایش های مذهبی طریقت نقشبندیه مخصوصاً در دوره نخستین آن بهتر آشنا می کند. برای پاسخ بدین سؤال جایگاه امام علی (ع) در دو کتاب کهن نقشبندی ها یعنی فصل الخطاب و شواهد النبوه مورد بررسی قرار گرفت. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که نقشبندی ها علی رغم توجه بسیار به خلیفه نخست، هیچ گاه درصدد فروکاستن از جایگاه امام علی (ع) برنیامده و همچون سلسله های دیگر به اقتضای شرایط زمانه بر حبّ اهل بیت (ع) به ویژه امام علی (ع) پا می فشردند. بنابراین در عین پذیرش اصل این موضوع که یکی از عوامل پیدایی نقشبندیه عکس العمل در برابر رونق فرقه های صوفی متشیع بوده است، در مورد کم توجهی این سلسله نسبت به امام علی (ع) نمی توان آن را نزدیک به واقعیت تاریخی دانست. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی تحلیلی انجام گرفته است.

در عربی، اصطلاح «علم اللسان» به طور گسترده ای معادل زبان شناسی در نظر گرفته می شود. در «علم اللسان»، تمرکز عمدتاً بر بُعد مادی زبان یا «لسان» است که متکی بر صورت های لفظی و ابزار بیان می باشد. هرچند این رویکرد در تحلیل ساختارهای زبانی مؤثر است، اما تمامیت حقیقت یک «کلمه» را آشکار نمی کند، چرا که از مراتب غیرمادی و باطنی آن غفلت می شود. در حکمت متعالیه و قرآن، کلمه واجد «روح معنا»ست که از مراتب عالی معنای شهودی–الهی و عقلی آغاز شده و تا مراتب مثالی و مادی امتداد می یابد. نبود رویکردی که این مراتب را به صورت یکپارچه ببیند، خلأیی نظری در مطالعات زبان ایجاد کرده است.این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و در چارچوب حکمت متعالیه، به واکاوی مفهومی «کلمه» و «لسان» در منابع قرآنی و فلسفی می پردازد و بر مبنای نظریه «روح المعانی» مراتب سه گانه مادی، مثالی و عقلی کلمه را طبقه بندی می نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد که در «علم الکلمه»، برخلاف مسیر رایج لسانیات که از لفظ به معنا حرکت می کنند، جهت فهم زبان از معنای شهودی الهی و معنای عقلی (روح المعانی) آغاز می شود و سپس به مراتب نازل آن، از جمله لفظ ظاهری، نزول می کند. این رویکرد، ضمن پذیرش اهمیت مرتبه لفظی، امکان تبیین پیوستگی طولی میان ساحت های مادی و فرامادی زبان را فراهم می سازد و متن را به ویژه در متونی چون قرآن کریم از آسیب های معنایی ناشی از پیش فرض های تاریخی و ذهنی مفسر مصون می دارد و می تواند مبنایی برای بازسازی مفاهیم قرآنی و توسعه نظریه های معنامحور در علوم انسانی فراهم آورد.

خشونت علیه زنان یک موضوع جهانی است که زنان با هر دین و عقیده ای را تحت تاثیر قرار می دهد. این مسئله در ارتباط با دین اسلام برجسته تر از بقیه ادیان مطرح شده است، زیرا برخی از آیات قرآن به گونه ای تفسیر شدند که گویی موید خشونت علیه زنان هستند. این درحالی است که تاکنون آیات مرتبط با خشونت علیه زنان به طور کامل بررسی نشده اند. برای آنکه بتوان دیدگاه کلی قرآن را نسبت به این مسئله روشن کرد می بایست تمام آیات که به صورت مستقیم و غیرمستقیم به زنان مربوط می شوند را بررسی کرد. از این رو پژوهش حاضر برآن است تا با استخراج آیات مرتبط با خشونت علیه زنان و بررسی گونه های مختلف با روشی کل نگر، چشم انداز آن را از منظر قرآن مورد بررسی قرار دهد. از این رو آیات مرتبط، استخراج شده و سپس برچسب گذاری شده و آیات با موضوع مشابه در دسته های مشابه قرار گرفته اند. اهم این گونه ها عبارتند از: آیات مرتبط با خشونت روانی، خشونت جسمی، خشونت جنسی و خشونت از نوع محرومیت. بررسی و ارزیابی چهار دسته فوق الذکر حاکی از آن است که اولا رویکرد انتقادی قرآن نسبت به انواع خشونت علیه زنان در قرآن غلبه دارد، ثانیاً در گونه های مختلف خشونت علیه زنان، راهکارهای عملیاتی و اجرایی برای تقلیل این خشونت ها و نهایتاً حدف آنها از جامعه پیشنهاد شده است. همچنین در این پژوهش به تفکیک خشونت مثبت و منفی یعنی خشونت های سازنده و مخرب توجه شده است.

نظریه حمل عهده دار تبیین قضایای حملی است. بسته به عناصری که یک نظریه حمل می پذیرد، ممکن است در تبیین برخی حمل ها با چالش مواجه گردد. دشتکی دو نظریه حمل در سنت فلسفی را بازشناسی کرده و معتقد است این نظریات حمل قادر به تبیین برخی قضایا نیستند. معتقدم می توان این قضایا را که من قضایای نظریه حمل گریز می نامم در ده رده کلی جای داد. به عقیده دشتکی نظریات حمل پیش از وی سعی داشتند ویژگی های موضوع یا محمول را در نظریه حمل خویش دخالت دهند و همین امر قدرت تبیین کنندگی این نظریات را از میان می برد. دشتکی به نظریه حمل جدیدی می اندیشد و عناصری را در آن می گنجاند تا از عهده تبیین این قضایا برآید؛ انکار نسبت، نظریه مجمل بودن مشتق و قاعده فرعیه به قرائتی خاص همسو با نظریه حمل این امکان را به او می دهند. قضایایی مانند «الإنسان موجود» جزو چالشی ترین این قضایاست. پذیرش نسبت در نظریه حمل لزوم دوییت انسان و وجود در خارج را در پی می آورد؛ نظریه متعارف مشتق، انتزاع موجود را متوقف بر ثبوت بالفعل مبدأ وجود برای انسان می داند و قاعده فرعیه، وجود پیشینی انسان را لازم می شمرد. در این مقاله ضمن ارائه تفسیر خود از نظریه حمل دشتکی و عناصر آن، نشان می دهم که این نظریه چگونه قرار است قضایایی چالشی مانند «الإنسان موجود» را تبیین کند.

توحید، به عنوان بنیادی ترین اصل در اندیشه اسلامی، از منظر عرفا و فلاسفه با تأملات گوناگونی مواجه بوده است. این پژوهش با روش تطبیقی، دیدگاه های ابن عربی، ملاصدرا و علامه سیدمحمدحسین حسینی طهرانی را درباره وحدت وجود، تجلیات آن و نقش ولایت بررسی می کند. ابن عربی، با ارائه نظریه وحدت شخصی وجود، هستی را منحصر به یک حقیقت مطلق می داند. ملاصدرا با تبیین تشکیک وجود و حرکت جوهری، وجود را دارای مراتب مختلف می شمارد. علامه طهرانی نیز با تأکید بر ولایت کلیه الهیه و حقیقت محمدیه، تحقق توحید را در گرو معرفت امام معصوم (ع) می داند. یافته ها نشان می دهد که هرچند این سه متفکر در پذیرش اصل وحدت وجود هم نظرند، اما تفاوت آن ها در روش تبیین این مفهوم است: ابن عربی بر شهود عرفانی، ملاصدرا بر تحلیل فلسفی و علامه طهرانی بر نقش ولایت تأکیددارد. این پژوهش نشان می دهد که پیوند میان عرفان، فلسفه و ولایت، رویکردهای متفاوتی را در فهم توحید رقم زده است.

حاکمان در ادوار مختلف ناگزیر از سیاست گذاری درخصوص قصه گویان دینی بوده اند و روش هایی چون حبس، تبعید، تفکیر، تطمیع و ... در برابر ایشان داشته اند. در بررسی تعامل حاکمان و قصه گویان دینی، دو دوره امویان و صفویان که خود مدعای دینی بودن داشته اند، اهمیت ویژه ای دارد. امویان به پرورش قصه گویان حکومتی پرداختند. آنان به قاص الجماعه و شبکه قصه گویان دینی رسمیت دادند و تنبیه های سختی برای قصه گویان غیردولتی تعیین کردند؛ اما درنهایت، قصه گویی غیر حکومتی پایگاه های اجتماعی آنان را فروریخت. صفویان با قصه گویان دوره گرد هم ریشه بودند. آنان با دخالت در شبکه صنفی اهل فتوت و دوده عجم، برای نقبا نقیب الممالکی قرار دادند تا آنان را مطیع حکومت کنند. صفویان قصه گویان را در قالب نهادهای صنفی ساماندهی کردند و توانستند قصه گویان را که از قرون سوم در مساجد جایی نداشتند، دوباره به مساجد بازگردانند و شبکه ای بزرگ از قصه گویان دینی را تحت نظارت درآورند. پس صفویان در قصه گویی دینی و عمومیت دادن به باورهای مورد نیاز حکومت خویش به توفیق بیشتری نسبت به امویان دست یافتند.

در منابع روایی اهل سنّت خبری از پیامبر اکرم (ص) نقل شده که مشتمل بر لعن بر زنان زائر قبرهاست. همه تحریرهای این خبر از پیامبر(ص) است و دو دسته کلّی دارد؛ دسته اول تنها مشتمل بر لعن زوّارات/زائرات قبور است که از ابوهریره و حسّان بن ثابت نقل شده ، و دسته دوم علاوه بر آن، لعن کسانی که بر قبر مسجد و چراغ برپا می کنند را نیز در بر می گیرد و به ابن عباس می رسد. تاریخ گذاری این اخبار با استفاده از روش تحلیل اسناد-متن نشان می دهد که نمی توان نسبت به تاریخ شکل گیری اخبار دسته اول نظر دقیقی ارائه داد و مضمون لعن زنان زائر قبور با اخبار دسته دوم، در حدود سال 131ق در عراق و بیشتر بصره رایج شده است که با برخی داده های فرهنگی منقول از بزرگان عراق مبنی بر کراهت از زیارت قبور تأیید می شود. در عین حال، داده های متعدد از سیره پیامبر (ص) و برخی زنان و مردان صحابه در منابع اهل سنت، نشان می دهد آنان به زیارت قبور مبادرت داشته اند. به همین دلیل است که نسخ اخبار ناهی در بین عالمان اهل سنت از همان دوره متقدم گزینه مطرحی بوده است. در نتیجه، رواج زیارت قبور در بین برخی بزرگان و خواص را نمی توان به معنای رواج عمومی آن دانست. بلکه در این زمینه، تا اوایل سده دوم همچنان ابهاماتی اساسی در ذهن برخی مسلمانان، به خصوص اهل بصره، وجود داشته است.

تردیدی نیست که تمام پژوهش های متن شناختی در فرهنگ اسلامی در پرتو متن قرآن به وجود آمده است. تلاش بلاغت دانان، ادیبان، ناقدان و شعرشناسان در راستای فهم و درک از قرآن و پژوهش های اعجاز توسط بلاغت دانان و متکلمان نیز جملگی در حوزه متن قرآن شکل گرفته است. قرآن کریم، به مثابه یک متن و به طور خاص متن ادبی، ظرفیت بالایی در شکل گیری پژوهش های متن محور در جهان اسلام داشته است. این امر همواره برای پژوهشگران مسئله آفرین بوده است؛ بدین معنا که هریک از پژوهشگران به ویژه متن شناسان و کسانی که به حوزه تحلیل متن علاقه مند بوده و هستند، به قرآن به عنوان متن توجهی ویژه نشان داده اند. پیش فرض این رویکرد به متن قرآن بر این اصل استوار است که قرآن ویژگی های یک متن را دارد، بنابراین باید تکلیف این موضوع، یعنی متن بودن قرآن روشن شود. رهیافت مقاله به اعجاز، رویکرد متن شناسانه است؛ بدین معنا که متن قرآن یک متن ویژه با سازوکارهای خاص خود است که درک بی بدیل بودن آن در سنت زبان شناختی عرب تنها از راه مطالعه متن شناختی ممکن است.

این مقاله به بررسی جایگاه شورا در مشروعیت بخشی به انتخاب حکمران اسلامی از منظر آیت الله خامنه ای (مد ظله العالی) در نظام حکمرانی دینی می پردازد. مسئله اصلی پژوهش، نقش شورا در تلفیق مشروعیت الهی و مردمی در نظام سیاسی اسلام است و اینکه آیا شورا می تواند مبنایی برای مشروعیت حکومت اسلامی باشد یا صرفاً جنبه مقبولیتی دارد. هدف مقاله، تبیین دیدگاه مقام معظم رهبری درباره نقش مبنایی شورا در تحقق عینی حکومت اسلامی و پر کردن خلأ پژوهشی موجود در این زمینه است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع فقهی اصیل شیعه، قرآن کریم، روایات معصومین(ع)، بیانات و احکام حکومتی مقام معظم رهبری انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که از منظر آیت الله خامنه ای، شورا نه تنها ابزاری برای کسب مقبولیت عمومی بلکه یکی از ارکان اساسی مشروعیت حکومت اسلامی است. ایشان بر نقش رأی مردم به عنوان شرط لازم برای تحقق عملی حکومت تأکید دارند و قلمرو شورا را فراتر از امور اجرایی دانسته و شامل انتخاب حکمران در سطح کلان حکومت نیز معرفی می کنند. همچنین شرایط تحقق صحیح شورا از دیدگاه ایشان شامل صلاحیت علمی، تقوا، عدالت، بینش سیاسی-اجتماعی، کارآمدی و پایبندی به ارزش های دینی است. نتایج پژوهش نشان دهنده نوآوری نظری مقام معظم رهبری در تلفیق اصول شرعی و مقتضیات اجتماعی است که موجب تقویت مشارکت عمومی مسلمانان، تضمین عدالت اجتماعی و جلوگیری از تمرکز قدرت می شود. این مقاله با تحلیل تطبیقی دیدگاه ایشان با سایر فقها، گامی مهم در رفع ابهامات نظری و توسعه مطالعات فقه سیاسی شیعه برداشته است.

این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، بنیادهای عقلانی خودآگاهی را در دو دستگاه ابن سینا و سیدنی شومیکر بازسازی می کند تا منشأ «امتیاز گفتار نخست شخص» در داوری های فاعلی و مرز آن با احکام مشاهده محور یا آیینه ای روشن شود. مسئله این است که چرا در گزاره هایی مانند «من درد دارم» تعیینِ صاحبِ حالت از خطای همانندسازی مصون است، اما در موقعیت هایی مانند داوری آیینه ای «من رنگ پریده ام» که بر بازتاب بصری تکیه دارد، این مصونیت تضعیف می شود. هدف مقاله، صورت بندی الگوی دوسطحی «حضور/ارجاع» و نگاشت «صاحب/محتوا» است تا نشان دهد چگونه می توان هم «مصونیت بنیادیِ صاحبِ آگاهی» را در شرطِ امکان محفوظ داشت و هم «خطاپذیری محتوایی» را در شرطِ اعتبار تبیین کرد. روش، تحلیل متن محور منابع اصلی است: در سوی ابن سینا، نظریه «علم حضوری» و اندیشه آزمایی «انسان معلّق» مبنای تبیین «حضور بدوی» به منزله شرط امکان التفات و داوری است؛ در سوی شومیکر، «ارجاع غیرتوصیفیِ من»، اصل «مصونیت از خطای همانندسازی» (IEM) و «اقتدار شخصِ اول» با تصریح «بافت حساس بودن» داوری ها، واکاوی می شود. یافته ها نشان می دهد سطح وجودیِ حضور، بنیان وجودشناختی تعیین «صاحب آگاهی» است و سطح منطقی_هنجاریِ ارجاع، سازوکار زبان شناختی-منطقیِ تحقق همان تعیین را در احکام فاعلی توضیح می دهد. بدین سان، «صاحب» از خطای ارجاعی مصون می ماند، در حالی که «محتوا» (نوع، شدت، علت یا متعلّق تجربه) سنجش پذیر و نیازمند «کالیبراسیون معرفتی» باقی می ماند. نتیجه، مرزبندی دقیق دامنه بافت حساس IEM و پرهیز از خلط سطح وجودشناختی و معناشناختی در تحلیل خودآگاهی و هویت شخصی است و همچنین معیارهای عملی ارزیابی اعتبار احکام اول شخص در بافت های درون نگری، حافظه ای، گواهی و آیینه ای را فراهم می کند.

به موازات گسترش مباحث اجتماعی و تحولات جامعه در صدسال اخیر، نیاز به تفسیر اجتماعی قرآن کریم بیش ازپیش احساس شد و این گرایش تفسیری رشد چشمگیری کرد که در این میان آیت الله مطهری و سید قطب از اندیشمندان و مفسران اجتماعی قرآن کریم شناخته شدند. مقاله حاضر به روش توصیفی تحلیلی و با هدف ارزیابی گرایش اجتماعی این دو عالم در تفسیر سوره ممتحنه که مضامین اجتماعی دارد تدوین شده است. در این نوشتار پس از تبیین مؤلفه های گرایش اجتماعیِ دو مفسر در تفسیر سوره ممتحنه، دیدگاه های ایشان بر پایه مؤلفه های یادشده مورد ارزیابی قرارگرفته است. از مهم ترین نتایج پژوهش حاضر این است که شهید مطهری در توجه به مؤلفه های چهارگانه «تعیین اصول روابط مسلمانان با کفار»، «برخورداری از بیان شیوا و رسا»، «تبیین فلسفه احکام» و «پاسخ به شبهات» موفق تر و قوی تر عمل کرده است؛ اما در مؤلفه «نگاه جامعه ساز و تمدنی به آموزه های قرآن» بیانات سید قطب جامع تر از سخنان استاد مطهری است. درمجموع می توان گفت رویکرد اجتماعی شهید مطهری به دلیل بهره مندی بیشتر از مؤلفه های تفسیر اجتماعی، برتر و کامل تر از گرایش اجتماعی سید قطب است.

از جمله مسائل فراروی تجربه های دینی و عرفانی واقع نمایی آنها است و با پیدایش نظریه های جدید در عصب شناسی الهیات باب جدیدی در این باره گشوده شده است. یکی از دیدگاه های مطرح در این حوزه، موضع مایکل پرسینگر مبنی بر خاستگاه مغزی تجربه های دینی و امکان کنترل و همتاسازی آنها از طریق فناوری های پیشرفته است. این گمانه دستمایه ای برای جریان الحادی و شک گرا در مقابله با واقع گرایی تجربه دینی است. با توجه به اهمیت دفاع عقلانی و منطقی از تجربه ها و باورهای دینی در برابر چالش های نوپدید، هدف پژوهش حاضر بررسی میزان اعتبار علمی و نسبت دیدگاه یاد شده با واقع گرایی تجربه دینی است. مایکل پرسینگر روان شناس آمریکایی-کانادایی، مغز آدمی را جایگاه تمام تجربیات او دانسته و تجربه های دینی را با الگوهای خاصی از فعالیت های مغز مرتبط می داند. به نظر وی، تجربه های عرفانی و دینی توسط ریزموج های الکتریکی جاری در ساختارهای عمیق لوب تمپورال مغز برانگیخته می شوند. وی وقوع چنین تجربه هایی را قابل کنترل و همتاسازی از بیرون می داند و در این راستا، «کلاهخود خدا» را برای مطالعه تجربه های مذهبی و اثرات تحریک نامحسوس لوب گیجگاهی مغز به کار گرفت. براساس گزارش پرسینگر، بسیاری از افراد مورد آزمایش با به سر نهادن کلاهخود خدا تجربه های عرفانی و حالات دگرگون شده»ای را گزارش کرده اند. بر این اساس، او فرضیه تحریک الکتریکی مغز برای ایجاد تجربه عرفانی و دینی را ارائه کرد و لوب گیجگاهی را خاستگاه تجربه های دینی انگاشت. بنابراین، تجربه های عرفانی که طی قرون گذشته مبنای اصلی عقاید دینی و نظام های اعتقادی-اجتماعی مختلفی بوده و به مبادی کیهانی منتسب می شدند، ناشی از تأثیر میدان های مغناطیسی بر مغز انسان است. براساس این گمانه، دریافت های پیامبرانه و وحی نازل شده بر انبیای الهی نیز مستثنی نبوده و حالات پیامبران در زمان دریافت وحی را می توان نشانه نوعی بیماری همچون صرع و تشنّج مغزی قلمداد کرد. اکنون این سؤال مطرح می شود که درنتیجه چنین مدعیاتی، دیگر چه جایی برای اعتبار و ارزش تجربه های دینی، باورهای بنیادین دینی همچون خداباوری و نیز وحی الهی به مثابه عظیم ترین و مهم ترین منبع معرفت دینی و در یک کلمه، چه جایی برای واقع گرایی دینی باقی خواهد ماند؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده، و نتایج نشان داد، دعاوی پرسینگر اشکالاتی را نشان می دهد از قبیل: اولاً، ناکامی در همتاسازی و شکست تکرار تجربه مورد ادعای وی توسط دیگر پژوهشگران؛ تا آنجا که شماری از آزمایش های غیرمستقیم نیز نتیجه ای مغایر با مدعای پرسینگر را به نمایش گذاشته اند. ثانیاً، آسیب مندی آزمایش های پرسینگر و فقدان شرایط لازم از قبیل دوسو کور بودن. ثالثاً، ضعف و نارسایی میدان های مغناطیسی تولیدشده توسط کلاهخود خدا و ناکارآیی میدان های مغناطیسی ضعیف در بازتولید آزمایشگاهی تجربه های مورد انتظار. رابعاً، پیچیدگی و چندعاملی بودن تجارب مذهبی، تا آنجا که حتی بر فرض مثبت بودن آزمایش های پرسینگر، تجارب مذهبی متأثر از عوامل انگیزشی، شناختی و زمینه ای مختلفی هستند و نمی توان آنها را با حالت های عصبی فیزیولوژیکی که به راحتی تعریف می شوند، یکسان انگاشت. به لحاظ دلالت معرفتی-الهیاتی نیز رویکرد الحادی بر آن است که تجربه های دینی و عرفانی، چیزی بیش از تصویرسازی ذهنی برآمده از فرآیندهای عصبی و رفتار طبیعی یا اختلالی سلول های مغزی نبوده و درنتیجه، نمی توان آنها را تجربه واقعی و حکایت گر واقعیات و مابازاء عینی ورای خود دانست. در نقد این گمانه روشن شد که، اولاً، بنیاد عصب شناختی تجربه، دلیل معتبری برای نفی واقع نمایی آن نیست؛ زیرا اگر صِرف جایگاه مغزی تجربه، نافی واقع نمایی آن باشد؛ همه تجربه های انسان بی اعتبار خواهند شد و شکاکیتی فراگیر رقم خواهد خورد. ثانیاً، ناواقع نمایی یک تجربه، زمانی نتیجه می شود که پیشاپیش، ارتباط آن با واقعیت و متعلق خارجی نفی شده باشد؛ لیکن تحقیقات و آزمایش های پرسینگر چنین چیزی را اثبات نمی کند. ثالثاً، ناواقع نماانگاری تجربه دینی، مبتنی بر یک سری مبانی متافیزیکی و پیشینی است و برداشت آن از دیدگاه علمی، ناشی از خلط تبیین طبیعی و فیزیکی با فیزیکالیسم و طبیعت گرایی فلسفی و مغالطه اخذ جزءالعله به جای تمام العله است. رابعاً، بنیاد عصب شناختی و ایجاد آزمایشگاهی تجربه دینی، حتی مستلزم موضع شک گرایانه هم نمی تواند باشد؛ بلکه از جهت دلالت معرفتی کاملاً لااقتضاء است. خامساً، اصل بر واقع نمایی سیستم شناختی انسان است. بدین جهت، همچون دیگر تجربه های رایج بشری، اصل بر واقع نمایی تجربه های دینی است؛ الاً ماخرج بالدلیل.

: "عدالت" از مفاهیم کلیدی در زندگی بشر بوده و تحقق آن در جامعه از اهداف ارسال پیامبران الهی است. در علم فقه، عدالت در احکام و فروع فقهی مانند تعیین مرجع تقلید، شرایط قاضی، شاهد، امام جماعت و ولی فقیه شرط است. در علم رجال نیز عدالت در اعتبارسنجی روایات شرطی اساسی محسوب می شود. این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مفهوم عدالت در علم فقه و رجال امامیه به روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای انجام شده است. نتایج نشان می دهد که در تعریف عدالت بین فقها و رجالیون اختلاف نظر و اشتراکاتی وجود دارد. هر دو علم بر عدالت به عنوان شرط اساسی تأکید دارند و به رفتار و اخلاق فرد در سنجش عدالت اهمیت می دهند. با این حال، سطح سخت گیری در فقه به مراتب بیشتر از علم رجال است، زیرا عدالت در فقه شامل احکام فردی و اجتماعی است و معیارهای آن مبتنی بر شواهد عینی است؛ در حالی که در علم رجال بیشتر بر حسن شهرت و تأیید دیگران متکی است. این تفاوت ها ناشی از تفاوت در موضوع و هدف هر دو حوزه است. شناخت دقیق این شباهت ها و تفاوت ها برای درک بهتر مفهوم عدالت و کاربرد آن در فقه و علم رجال ضروری است.

هدف پژوهش حاضر مطالعه انگاره های معلمان و والدین از چالش های آموزش قرآن پایه اول ابتدایی در سال تحصیلی 1401 1402، و رویکرد آن کیفی و به روش (پدیدار شناسی) بود. گروه هدف شامل والدین و معلمان شهر یزد بود که با روش نمونه گیری هدفمند ملاک محور، هفده معلم و چهار نفر از والدین دانش آموزان در پژوهش مشارکت داشتند. نمونه گیری تا مرحله اشباع نظری داده ها ادامه یافت. ابزار پژوهش مصاحبه های نیمه ساختاریافته بود. داده ها به روش هفت مرحله ای کلایزی تجزیه و تحلیل شدند. در روند کدگذاری اولیه، تعداد 212 کد زنده به دست آمد که در فرایند فروکاهی به 103 کد تبدیل شدند و درنهایت چالش های احصاشده در قالب چهار مضمون اصلی و نوزده مضمون فرعی طبقه بندی شدند. چالش های مربوط به طراحی و تدوین کتاب قرآن با هشت مضمون فرعی، نواقص در اجرای برنامه درسی قرآن با پنج مضمون فرعی، چالش های حاصل از ماهیت ماده درسی قرآن با سه مضمون فرعی، و چالش های اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی با سه مضمون فرعی احصا شدند. درنتیجه رفع چالش های مربوط به گسترش فرهنگ قرآنی در جامعه، نیازمند مشارکت سایر نهادهای فرهنگی و هم افزایی دیگر دستگاه های حکومتی است.

نقش حیاتی و اثرگذار امنیت فرهنگی در حفظ و حراست از فرهنگ به عنوان زیرساخت اصلی تکامل و توسعه سایر ابعاد جامعه، بیانگر اهمیت آن است. پژوهش حاضر با هدف پردازش به امنیت فرهنگی عصر رسول خدا(ص) به تبیین و تحلیل راهکنش های پیامبر اسلام(ص) در این زمینه براساس آیات قرآن کریم پرداخته تا آن را به عنوان الگویی شایسته و کارآمد برای ظرفیت جهانی امروز دنیای اسلام معرفی نماید. بنابراین سؤال این پژوهش این است که راهکنش های رسول خدا(ص) در واکنش به گونه های مختلف تهدیدات و حملات فرهنگی چه بوده است؟ نوشتار حاضر با روش کیفی و با بهره گیری از آیات قرآن کریم و ارائه اسناد تاریخی به تبیین و تحلیل راهکنش های پیامبر اسلام(ص) در تأمین امنیت فرهنگی پرداخته است. راهکنش هایی نظیر ایجاد همبستگی، زدودن فضای تاریک و شبه ناک و روشن ساختن حقایق با راهکنش های خاص، خنثی سازی کنش های منافقین با مسکوت نهادن قضیه، تحریم کردن دشمنان و از همه اینها مهم تر، تدبیر جانشینی برای پس از خود، در شمار مهم ترین راهکنش های سازگار، قاطع و درهم شکننده ای هستند که رسول کردگار (ص) برای رفع و دفع تهدیدات و حملات فرهنگی و تأمین امنیت فرهنگی به کار گرفته اند.

ماجرای «اصحاب القریه» که تنها در سوره یس اشاره شده است، با ماجرای اعزام رسولان مسیح به سرزمینهای مختلف که در کتاب اعمال رسولان آمده است اشتراکاتی دارد. از این رو مفسران، اصحاب القریه را بر اهالی انطاکیه حمل می کنند. این در حالی است که تناقضات آشکاری بین این ماجراهای عهدینی با ماجرای قرآنی وجود دارد؛ از جمله اینکه در متن آیات به عذاب «القریه» اشاره شده درحالیکه کتب تاریخی نه تنها گزارشی از نزول عذاب بر انطاکیه ارائه نکرده اند، بلکه انطاکیه را نخستین شهری می دانند که به مسیح ایمان آورده است. همین تناقضات ضرورت بررسی آراء مفسران و علت انطباق ماجرای اصحاب القریه با انطاکیه را مطرح کرد تا با روش تحلیل آیات و بررسی بینامتنیت سوره یس با کتاب اعمال رسولان که در عهد جدید آمده، این مسئله تبیین شود. در نهایت چنین حاصل شد که وجود اشتراکات و تشابهات بین ماجرای اصحاب القریه با چند ماجرای مختلف از کتاب اعمال رسولان که هر کدام مربوط به یک سرزمین است، مفسران را به مطابقت آنها با یکدیگر واداشته است. درصورتی که در هیچیک از این ماجراها به وجود شخصی که از «اقصی المدینه» می آید اشاره ای نشده است و حتی بر نزول عذاب بر انطاکیه نیز سخنی به میان نمی آید. حضور دو راوی اسرائیلی یعنی وهب بن منبه و کعب الاحبار نیز در نقل این اسرائیلیات بی تاثیر نیست. مراد از اصحاب القریه طبق برخی از قرائن درون متنی قومی یهودی بودند که در برابر فرستادگان الهی مقاومت کرده و به عذاب دچار شدند. کاربرد واژه رحمن، اشاره به رجم و تطیر که جزو معتقدات یهودی است، به عنوان دلایلی در این دیدگاه مطرح می شود.

قیام عاشورا بشارت دهنده امید و حرکت رو به جلو برای اجرای حکومت اسلام ناب محمدی در کنار ظرفیت بالای حضرت سیدالشهداء در این زمینه است. هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوای مؤلفه های تربیتی امید در کلام امام حسین و امام سجاد(ع) مطابق با مؤلفه های نظریه امید، چارلز ریچارد ریک اسنایدر است. روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی از نوع استقرایی و واحد تحلیل نیز کلام امام حسین و امام سجاد(ع) شامل: متون و تصاویر در دنیای مجازی و مکتوب است. یافته ها نشان داد که خداباوری نقطه مشترک مؤلفه های امید است و به ترتیب مؤلفه های هدف گذاری (امید داشتن به خدا)، برنامه ریزی برای دستیابی به امید، اراده امید داشتن، صبر و تحمل سختی ها و شناسایی موانع راه ها برای رسیدن به هدف، در کلام امام حسین و امام سجاد(ع) مشهود است.

یتناول هذا المقال دراسه العلاقه بین الأمه الإسلامیه والمجتمع الولائی ضمن إطار نموذج النظام العالمی الإسلامی. النموذج المنشود للنظام العالمی، المستلهم من التعالیم الإسلامیه، هو "نظام الأمه الإمام". ومن جهه أخرى، تؤکد المصادر الإسلامیه على نمط من التفاعلات الاجتماعیه بین المسلمین یُعرف ب "الولایه"، وهو ما یشکّل أساس المجتمع الولائی .السؤال المحوری فی هذا البحث یتمثل فی ماهیه النسیج الاجتماعی لنظام القائم على الأمه، وطبقاته، وخصائصه، والعلاقات المتبادله بینها. ویهدف المقال إلى توضیح الطبقات الاجتماعیه فی نموذج الأمه الإمامه، وتحلیل العوامل المکوّنه للنسیج الاجتماعی، ودراسه عمق النمطیه فی کل طبقه، ودور الطبقات الأعمق فی تنظیم الطبقات السطحیه، وکیفیه إسهام کل طبقه فی تشکیل مستویات متمیزه من النمطیه السلوکیه، والهُویّاتیه والوجودیه، والتنظیم الاجتماعی. الفکره المرکزیه التی ینطلق منها البحث هی أن نظام الأمه الإمامه هو نظام اجتماعی یتکوّن من طبقتین متداخلتین: مجتمع المسلمین والمجتمع الولائی، ویُعدّ جزءًا من المجتمع التوحیدی. ویشکّل المجتمع الولائی النواه المرکزیه والمحور الجوهری للأمه، إذ لا یمکن الحدیث عن نشوء الأمه دون وجود هذا المجتمع. یطرح هذا البحث فکره "النظام الشبکی" فی مقابل "النظام الهرمی"، لیُسند إلى المجتمع الولائی دورًا یتجاوز کونه أعمق طبقه اجتماعیه فی نظام الأمه الإمامه؛ إذ یرتقی بهذا الدور لیجعل من المجتمع الولائی محورًا مرکزیًا ونواهً أساسیهً للنظام، ویُبرز مکانته فی تحوّل مباحث السلطه، والشرعیه، والمفاهیم الأساسیه لعلم السیاسه ضمن نظام الأمه الإسلامیه. وقد اتّبع البحث منهجًا تحلیلیًا استنتاجیًا، مستندًا فی الرجوع إلى المصادر الإسلامیه إلى الأسالیب البحثیه المعتبره والمتعارف علیها فی دراسه النصوص الإسلامیه. یتکوّن المقال من قسمین رئیسیین: یتناول القسم الأول خصائص الطبقات الاجتماعیه، بینما یرکّز القسم الثانی على موقع المجتمع الولائی فی تحوّل المفاهیم السیاسیه. فی القسم الأول، یُعرض المجتمع التوحیدی بوصفه فضاءً یقوم على إیمان مشترک یتمحور حول العداله والقسط فی تنظیم البنیه الاجتماعیه، حیث تُضمن حقوق أصحابها وقیمهم على أساس الأمر القدسی. یتشکّل المجتمع الإسلامی ضمن المجتمع التوحیدی، وعلى أساس توضیح الحقوق والقیم وفقًا للشریعه والمنهج الإسلامی. هذا النسیج الاجتماعی یتمتّع بجوهر أعمق من مجرد الإیمان المشترک، ویُنتج ثقافهً مستقلهً تُسهم فی بناء الهویه. وتقتضی هذه المرحله من التنظیم تحدید حدود التضحیه، ونمط التمییز بین الذات والآخر، ومعاییر الصداقه والعداوه؛ وفی ضوء ذلک، یصبح المجتمع الإسلامی قادرًا على رسم الحدود الجغرافیه والهوویه، وتعزیز التماسک فی مواجهه القوى الخارجیه، والحفاظ على استقلاله وسیادته على مجاله الخاص. وتُشکّل هذه القدره أرضیهً للارتقاء بعملیه بناء المجتمع من مجرد مسلمین إلى مسلمین مؤمنین، وتحقیق المجتمع الولائی. ومع ذلک، فإن المجتمع المسلم یتکوّن من بنیهٍ تضمّ جزءًا یعیش فی حاله من التردد والشکّ الفکری والسلوکی والإیمانی؛ ومن ثمّ، فإن تحقیق نظام قائم على الالتزام الداخلی والمسؤولیه الجماعیه، وهو ما یتطلّبه النظام الشبکی، یُعدّ أمرًا عسیرًا فی هذا السیاق. وبناءً علیه، یُنظّم المجتمع وفقًا للنظام الهرمی ومتطلباته، لتحقیق منظومه الالتزام والطاعه. یُعدّ المجتمع الولائی النقطه المرکزیه وأعمق طبقه اجتماعیه فی بنیه الأمه، إذ یقوم على روابط قلبیه عمیقه مع الأمر القدسی، ویُشکّل ثمرهً لأولئک الأولیاء الذین یتّسمون بالإیمان والالتزام، ویعشقون المسؤولیه بإخلاص. هؤلاء، بصدقهم وتعهدهم، قادرون على تحویل النظام الهرمی إلى نظام شبکی ولائی، ویُسهمون من خلال الأرکان الثلاثه: الإیمان، الألفه، والالتزام، فی بناء حقیقه المؤسسات الاجتماعیه المنظمه ضمن نظام الأمه الإمامه، وهی: الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر، التولی والتبری، والولایه الاجتماعیه. فی القسم الثانی، یُبحث دور المجتمع الولائی بوصفه محورًا لنظام الأمه. ویُمیّز المقال بین النظام الهرمی (القائم على القوه والإکراه) والنظام الشبکی (القائم على التعاون والتآلف)، ویُقدّم تصورًا للمجتمع الولائی باعتباره تجسیدًا للنظام الشبکی، مما یفتح المجال لتحوّل المفاهیم الأساسیه فی علم السیاسه فی ضوء هذا التعریف الجدید. فی تحوّل الطاعه والإلزام السیاسی، یتناول البحث مفهوم "النظام العاشقانی" فی مقابل "النظام الاستعبادی"، وفی تحوّل المنطق الحسابی، یُرکّز على النموذج السلوکی القائم على الإیثار وقبول الحق. وفی مجال الحُکم، یُصبح الإمام من خلال مسار الهجره والبعثه والجهاد والشهاده قدوهً فی الفضائل للأمه، ویُنظّمها فی إطار الحقوق المتبادله بین الوالی والرعیه. أما فی السیاسه، فإن تنظیم السلطه یتمّ فی سیاق المجاهده من أجل بلوغ الأمر المتعالی، ویُبنى على أسس العداله والحریه والروحانیه. وتُعدّ الولایه مزیجًا من الحاکمیه والمحبّه، وهی تبتعد عن نموذج الحاکمیه الحدیثه القائم على احتکار القوّه. وفی النهایه، تترکّز السیاسه على حفظ العداله لا على موازنه القوى. فی الخاتمه، یُنظر إلى المجتمع الولائی بوصفه النواه المعنویه للنظام الإسلامی، وهو نظام شبکی وعاشقانی، فی حین تتّسم الطبقات الأخرى بالطابع الهرمی. یقوم المجتمع المسلم بتحدید الحدود، بینما یُقاوم المجتمع التوحیدی الطاغوت. وفی النموذج المثالی، تُنظّم علاقات السلطه وفقًا للمنطق الولائی، ویُعدّ الفاعلون الولائیون روّادًا اجتماعیین فی طلیعه الحرکه. وتُسهم هذه الطبقات فی تشکیل دینامیات العلاقات الدولیه فی العالم الإسلامی