درخت حوزه‌های تخصصی

یکی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق، تبیین منابع اثرگذار در تبیین احکام اخلاقی است. در این بین، از دیرباز بحث های عمیقی در تبیین جایگاه و قلمروی عقل در اخلاق صورت گرفته و برخی منتهای سخن را تا بدانجا رسانیده اند که منشأ گزاره های اخلاقی را عقل و اصول عقلانی دانسته اند. هنری سیجویک در فلسفه اخلاق خود، به دنبال یافتن مبنایی عینی و جهان شمول برای قضاوت های اخلاقی است و شهود عقلانی را عاملی اساسی در کشف اصول اخلاقی و ارزش های اخلاقی می داند که غایت آن ها، بهینه سازی نتایج و پیامدهای اعمال است. وی با تمایز قائل شدن میان انواع مختلف شهود، بر نقش عقل در پالایش و نظام مندسازی این شهودها تاکید می کند تا از تناقضات و نسبیت گرایی اخلاقی جلوگیری کند. در مقابل، آیت الله جوادی آملی، با اتکا بر مبانی فلسفه اسلامی و آموزه های وحیانی، علاوه بر اینکه عقل را منبعی اساسی در حوزه اخلاق می داند و حتی در مواردی قائل به استقلال عقل در این حوزه است، اما برخلاف سیجویک از وحی که خود منبع ارزشمند دیگری در این حوزه است، غفلت نمی ورزد. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی سعی بر این است تا ضمن تبیین جایگاه عقل در نظریه اخلاقی سیجویک به نقد آن از منظر آیت الله جوادی آملی پرداخته شود. سیجویک به دنبال ایجاد یک نظام اخلاقی مبتنی بر شهودهای عقلانی است، اما آیت الله جوادی آملی علاوه بر تأکید بر نقش عقل در حوزه اخلاق به ضرورت اتکا و توجه به وحی و معنویت نیز در این زمینه تاکید دارند و رویکرد پیامدگرایانه مبتنی بر شهود صرف را فاقد پشتوانه کافی برای دستیابی به سعادت حقیقی انسان می داند.

هدف پژوهش حاضر، فهم و تفسیر اخلاقی معلمان از دانش آموزان زیسته در فقر در بستر مدرسه است . این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد . مشارکت کنندگان شامل 15 نفر از معلمان مدارس دولتی شهر اصفهان بودند که با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند . مشارکت کنندگان دارای حداقل سه سال سابقه تدریس و تجربه تعامل مستقیم با دانش آموزان زیسته در فقر بودند . عدم تمایل به ادامه مشارکت یا ناقص بودن داده ها به عنوان شرایط حذف در نظر گرفته شد . داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری و به شیوه تحلیل مضمون تحلیل شدند . یافته ها بر اساس ادراک معلمان در قالب سه مضمون فراگیر شامل «حاشیه رانی اجتماعی و اخلاقی»، «تخریب عدالت توزیعی در دسترسی به فرصت ها» و «چالش های اخلاقی و انتخاب های دشوار» صورت بندی شد . این مضامین نشان می دهد که فقر نه تنها به محدودیت منابع آموزشی و یادگیری منجر می شود، بلکه زمینه ساز کاهش مشارکت فعال دانش آموزان در فعالیت های کلاسی، تضعیف تعاملات اجتماعی در محیط مدرسه و شکل گیری فشارهای اخلاقی و انتخاب های دشوار در زندگی روزمره آنان است . بااین حال، فقر به عنوان پدیده ای چندبعدی در تجربه زیسته دانش آموزان، بر ابعاد آموزشی، اجتماعی و اخلاقی زندگی آنان اثرگذار خواهد بود . 

حکمرانی اسلامی، برخلاف بسیاری از نظام های مبتنی بر قانون گرایی صرف، بر تلفیق اصول اخلاقی با سازوکارهای حکومتی تأکید دارد؛ به ویژه در حوزهٔ خانواده که نهادی ارزش محور و اخلاق مدار تلقی می شود. گزاره های اخلاقی، قضایایی هستند که ابعاد وجودی انسان را در ارتباط با مفاهیم «خوب»، «بد»، «باید»، «نباید»، «درست»، «نادرست» و «وظیفه یا مسئولیت» تبیین می کنند و همچون روحی در کالبد حکمرانی اسلامی جریان دارند. این پژوهش با روش اسنادی، به بررسی این پرسش پرداخته است که: «حکمرانی اسلامی بر کدام گزاره های اخلاقی در تعاملات خانوادگی تأکید دارد؟» یافته ها نشان می دهد که حکمرانی اسلامی در سه سطح اصلی به اخلاق کاربردی توجه دارد: 1) گزاره های زمینه ساز که ناظر به تربیت اخلاقی کارگزاران و شهروندان اند؛ 2) گزاره های منظومهٔ خانواده که بر روابط درون خانوادگی مانند تعاملات زوجین و والدینی تمرکز دارند و 3) گزاره های مرتبط با تعاملات حاکمیت و خانواده که راهبردهای اخلاقی در سیاست گذاری و حمایت از خانواده را شامل می شوند. این سه سطح در کنار یکدیگر، منشور اخلاقی حکمرانی اسلامی در حوزهٔ خانواده را شکل می دهند و در منابع دینی دارای شواهد و مصادیق متعدد هستند. تلفیق این سطوح در قالب یک نظام یکپارچه، شرط تحقق خانواده ای پایدار در جامعهٔ اسلامی است.

مقاله حاضر، مفهوم انتظار اخلاقی را از نگاه گرگوری مِلما تبیین کرده و به شرح، بسط و نقد آن پرداخته است. این فیلسوف وظیفه گرا کوشیده است با تعریف و تبیین این مفهوم، دایره باید و نبایدهای اخلاقی را گسترش دهد. در همین راستا، در بخش نخست مقاله، پس از تفکیک مقوله انتظار اخلاقی از انتظار پیش گویانه و انتظار هنجاری، انتظار درجه دو نیز معنا شده است. در ادامه، پس از ارائه سه دلیل برای اثبات نگرش واقع گرایانه ملما درباره سرشت انتظارات اخلاقی، به تحلیل مبانی لازم برای تمایز میان انتظارات اخلاقی کاذب و انتظارات روا و واقعی پرداخته شده است. تحلیل منشأ و سرچشمه انتظارات اخلاقی نشان می دهد که درواقع، انتظارات اخلاقی به دو نوع کلیِ انتظارات الزام آفرین و انتظارات انتظارآفرین تقسیم می شوند. بر اساس یافته های مقاله، دو نتیجه به دست می آید: نخست آن که نگرش ملما بیش از آن که با غیرواقع گرایی سازگار باشد، با واقع گرایی اخلاقی هم خوانی دارد؛ و دوم آن که باور به مفهوم انتظار اخلاقی می تواند به گسترش مرزهای اخلاق، بدون ایجاد الزامات تازه و شدید، بینجامد.

تبیین ماهیت رابطه میان «هست ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده تری می یابد. با وجود تمرکز پژوهش ها بر تأثیر یک سویه معرفت بر اخلاق، این خلأ وجود دارد که در منظومه فکری آیت الله جوادی آملی، معرفت شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته ها نشان می دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام وار و تعالی بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) → عمل؛ ۲ . عمل + تقوا → طهارت نفس ( رفع موانع، شرط لازم ) + افاضه فرقان اله ی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی یافته → عمل عال ی تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به مثابه شرطی معرفت شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می بخشد. این معرفت تعالی یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی تر از عمل اخلاقی می انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می کند.

برای رفع اختلاف میان علم و دین، دیدگاه های مختلفی ارائه شده است؛ برخی تلاش کرده اند علم را در خدمت دین قرار دهند و یافته های علمی را به طور کامل رد کرده اند. در مقابل، گروهی دیگر با تکیه بر روش تجربی، دین را کنار گذاشته اند. اما دسته ی سومی نیز وجود دارند که بر امکان همزیستی و تعامل سازنده و مسالمت آمیز میان علم و دین تأکید دارند. نظر به اختلاف دیدگاه ها در این زمینه، هدف از پژوهش حاضر بررسی نظریه علم دینی از دیدگاه آیت الله جوادی آملی و تحلیل دلالت های تربیتی آن است. مقاله حاضر با روش پژوهش ترکیبی تحلیل محتوا و دلالت پژوهی، اصل نظریه ایشان که یکی از دیدگاه های ابتکاری در بحث علم دینی است و دلالت های تربیتی آن را واکاوی کرده است. بر اساس یافته های این پژوهش، نظریه علم دینی مورد بحث علاوه بر اثرگذاری در تعیین اصول و روش های تربیت اسلامی، تأثیرات عمیقی در سطوح سه گانه نظام تربیتی شامل سیاستگذاری آموزشی، برنامه ریزی درسی و نظام ارزشیابی به همراه دارد. مهمترین دلالت های تربیتی آن عبارتند از: بازنگری اسناد بالادستی با هدف «کشف نظام الهی حاکم بر هستی»، طراحی نقشه راه اسلامی سازی علوم بر پایه وحدت دانش، تربیت معلمان با تخصص دوگانه تسلط بر محتوای علمی و مبانی تربیت اسلامی، بازطراحی برنامه های درسی به گونه ای که پیوند عینی مفاهیم آموزشی با جهان بینی توحیدی را ممکن سازد، و نهایتاً تحول در نظام ارزشیابی با استفاده از ابزارهای نوین سنجش به منظور اندازه گیری همزمان «مهارت علمی» و «بینش توحیدی» دانش آموزان. در این الگو، معلم از نقش سنتی انتقال دهنده دانش به «مربی توحیدی» تبدیل می شود که دارای بینش توحیدی نسبت به رشته خود، توانایی تلفیق علم و دین، و شایستگی الگودهی عملی است.

این پژوهش با پیوند زیباشناسی اخلاقی و فلسفه عواطف، سازوکارهای عاطفی۔اخلاقی منطق العشاق اوحدی مراغه ای را بررسی می کند . مسئله آن است که چگونه تجربه های عاطفیِ روایت شده در این منظومه، فراتر از احساسات شخصی، به ابزاری برای تولید، انتقال و تثبیت معرفت اخلاقی تبدیل می شوند . با بهره گیری از چارچوب نظری نوئل کارول درباره «شناخت مندی عواطف» و «کارکرد اخلاقی واکنش های احساسی» و روش تحلیل کیفی، نشان داده می شود که اوحدی عشق را تجربه ای عاطفی۔معرفتی برای تزکیه نفس، تهذیب اخلاق، خودشناسی و مسئولیت پذیری عاشقانه صورت بندی می کند . یافته ها حاکی از آن است که عاطفه در این منظومه، سازوکاری هنجارساز و تربیتی برای بازاندیشی اخلاقی و شکل گیری فضیلت های معنوی است . ترکیب عناصر غنایی و عرفانی در این اثر، بستری فراهم می کند که معرفت اخلاقی از مسیر تجربه عاطفی میسر شود . منطق العشاق نمونه ای برجسته از پیوند اخلاق، زیبایی شناسی عرفانی و ادبیات فضیلت گراست؛ متنی که عشق عرفانی را نه تجربه ای صرفاً زیباشناختی، بلکه فرایندی اخلاقی، تربیتی و معرفت محور بازنمایی می کند.

این پژوهش با تکیه بر آیات قرآن کریم و منابع معتبر تفسیری و روایی انجام شده و روش های شناختی و بینش محور انبیای الهی در تربیت اخلاق حرفه ای متربیان را تحلیل و ارزیابی کرده است. هدف اصلی تحقیق، شناسایی دلالت های این روش ها برای ارتقای فهم، رفتار و التزام اخلاقی متربیان در محیط های حرفه ای و آموزشی است. یافته ها نشان می دهد که انبیای الهی تمرکز خود را فراتر از اصلاح ظواهر رفتاری قرار داده و با بهره گیری از راهبردهایی مانند دعوت به اندیشیدن، تبیین حکیمانه، تمثیل و تقریب به ذهن، الگودهی، تشویق، رقابت در خیرات و مماشات عقلانی، هدف قرار داده اند. این روش ها هر یک نقش مکمل در تقویت فهم اخلاقی، انگیزه درونی، خودنظارتی و تصمیم گیری آگاهانه ایفا می کنند. در این پژوهش، به جای توصیف صفات متربی، بر روش های اجرایی مربی برای نهادینه سازی پایدار این مؤلفه ها تأکید شده است. نتایج این مطالعه نشان دهنده اهمیت رویکرد شناختی و بینش محور در تربیت اخلاق حرفه ای متربیان و قابلیت بهره گیری از آن در نظام های تربیتی معاصر است.

حوزه های علمیه همواره یکی از مراکز اصلی تربیت عالمان دینی و پژوهشگران فقه و معارف اسلامی بوده اند. در این مسیر، طلاب و فضلای جوان با پرسش ها و دغدغه های فراوانی روبه رو هستند؛ دغدغه هایی که از چگونگی تحصیل و پژوهش علمی گرفته تا ارتقای بینش اخلاقی و عملی را شامل می شود. از یک سو، پیچیدگی و گستردگی علوم دینی و فقهی، نیاز به صرف زمان و دقت فراوان در مطالعه و تحقیق را ایجاب می کند و از سوی دیگر، رعایت اصول اخلاقی و معنوی، نظم و برنامه ریزی، اخلاص در عمل و انتخاب اسوه و الگو، مسیر تحصیل را دشوارتر می سازد. در چنین شرایطی، بسیاری از طلاب و پژوهشگران بدون راهنمایی مناسب و بدون پیروی از مسیر روشن پیشینیان، ممکن است دچار سرگشتگی شوند و از بهره کامل علمی و معنوی محروم بمانند. ضرورت دارد که تجربه و بینش استادان و مراجع عالیقدر حوزه، به ویژه آموزه های عملی و اخلاقی آنان، در دسترس طلاب قرار گیرد تا بتوانند مسیر تحصیل و پژوهش خود را به نحو مطلوب و با رعایت اصول علمی، اخلاقی و معنوی دنبال کنند. به همین منظور، با حضرت آیت اللّه العظمی مظاهری مرجع عالیقدر جهان تشیع گفت وگو کردیم که در آن به نکات کاربردی و ارزشمندی درباره شیوه تحصیل در حوزه، رعایت اصول اخلاقی و معنوی و بهره گیری کامل از فرصت های علمی اشاره کردند. معظم له بر پنج اصل اساسی تأکید دارند که هر طلبه و متعلمی برای موفقیت و پیشرفت علمی و اخلاقی باید رعایت کند: تقوا، سعی و جدیت در تحصیل، نظم و برنامه ریزی، اقتداء و اسوه گیری و اخلاص در عمل. این اصول نه تنها راهنمای عملی طلاب و پژوهشگران، در مسیر تحصیل هستند بلکه مسیر رسیدن به رشد معنوی و کمال انسانی را نیز روشن می سازند.

بی تردید، فقر به عنوان پدیده ای ساختاری و ناشی از شرایط نامناسب اقتصادی، بر کیفیت و ماهیت تعاملات درمانی میان پزشک و بیمار تأثیرگذار است. در مواجهه با بیماران کم درآمد، پزشکان باید فراتر از تشخیص صرف بیماری به نوعی تفسیر اخلاقی از وضعیت بیمار بپردازند؛ به این معنا که چگونه باید مسئولیت اخلاقی شان را نسبت به فردی در شرایط نابرابر اجتماعی تعریف کنند. با این نگاه، هدف پژوهش حاضر پاسخ به این پرسش است که پزشکان عمومی در مواجهه با بیماران مناطق محروم، چه درک و تفسیر اخلاقی از موقعیت و مسئولیت حرفه ای خود دارند؟ رویکرد در این پژوهش کیفی و از روش تحلیل مضمون برای تحلیل داده ها استفاده شده است. داده ها از طریق مصاحبه نیم ساختاریافته با 20 پزشک عمومی شاغل در درمانگاه های مستقر در مناطق محروم شهر اصفهان جمع آوری شده که به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شده اند. یافته ها نشان می دهد که فهم اخلاقی پزشکان در مواجهه با بیماران محروم، بر همدلی مبتنی بر مراقبت، عدالت در تصمیم های بالینی و تعادل میان مسئولیت حرفه ای و ارزش های انسانی استوار است. این رویکرد اخلاقی موقعیت مند، نشان می دهد که پزشکان در بستر نابرابری های ساختاری، با تکیه بر قضاوت اخلاقی، می توانند کیفیت مراقبت را حفظ کرده و کرامت بیماران را تقویت کنند.

غالب اخلاق پژوهان و مفسران فساد را منحصر به یک قسم می کنند و حکم ارزشی واحدی را که عبارت از ناپسند بودن است؛ برای آن ترسیم می کنند. در پژوهش حاضر به منظور نقد این دیدگاه، به چیستی فساد و مشتقّات آن در قرآن پرداخته است و به این پرسش پاسخ می دهد که سنخ شناسی مفهومی و ارزشی واژه فساد در قرآن کریم در پرتو آراء مفسران شیعه چیست؟ در سنخ شناسی ارائه شده، در نگاه کلی به فساد، فساد یا در ارتباط با فاعل است که در تقسیم بندی اصلی خود به فساد حکیمانه و غیر حکیمانه تقسیم شده و هریک خود دارای اقسامی است یا در ارتباط با متعلق فساد است؛ متعلق فساد یا انسان است یا اشیاء و تکوینیات. فساد در بعد انسانی آن شامل فساد در نفس و بدن و فساد عقیدتی و فساد در افعال انسان است که قسم اخیر خود به فساد در کارهای اقتصادی، فساد در کارهای فرهنگی، فساد در کارهای دینی، فساد در کارهای سیاسی، فساد در کارهای امنیتی و فساد در کارهای اخلاقی، تقسیم می گردد. نتیجه سنخ شناسی واژه فساد این است که همه اقسام فساد از نگاه ارزشی محکوم به ناپسندبودن نیست و فساد ناپسند دارای قیود و شرایطی است که برخی از اقسام فساد (مانند فساد در تکوینیات و به تقدیر خداوند) آن قیود و شرایط را ندارند و از نگاه ارزشی ناپسند نیستند. در تحقیق حاضر با بررسی تفاسیر معتبر مشهور شیعه مانند تبیان و مجمع البیان و المیزان و کنزالدقالق و برخی از تفاسیر معاصر، حکم ارزشی هر سنخ از فساد بیان شده است. روش تحقیق تحلیلی انتقادی و روش گردآوری داده ها، کتابخانه ای است.

وجود شرور در جهان و وجه جمع آن با وجود خدای ادیان همواره از دغدغه های بشر بوده است. با این حال، در کنار تحلیل شرور و برهان شر در ادبیات فلسفی الاهیاتی، جنبه هنجاریت شر و درنتیجه آن، تعهداتی که از این ناحیه برعهده مدافع برهان خواهد بود، کمتر مورد توجه بوده است. رویکرد غالب آن است که شر امری هنجاری است؛ با این حال، عدم توجه یا عدم التزام به تعهدات فراهنجار، ناسازگاری هایی را برای مدافعان برهان شر پدید خواهد آورد. این تعهدات در ابعاد معناشناسانه، معرفت شناسانه، هستی شناسانه و الاهیاتی نمایان خواهد شد و لازم است بین مبنای مختار در این حوزه ها با تلقی از شرور و تقریر مقدمات برهان شر، همخوانی و همبستگی وجود داشته باشد. در حوزه معناشناسی ارزش، سخن از شناختاری یا ناشناختاری بودن، در هستی شناسی آن سخن از واقعیت مستقل داشتن یا نداشتن و سنخ وجودی ارزش و در معرفت شناسی ارزش نیز بحث بر امکان، وقوع و نحوه معرفت ما به امور هنجاری است. از میان این رویکردها، اعتقاد به شناختاری بودن، عینیت و تحقق معرفت به ارزش، همبستگی کامل با تقریر برهان شر دارد. رویکردهای متقابل اما با چالش های جدی مواجه خواهند بود که حل و فصل آنها به عهده مدافع برهان خواهد بود.

رازداری و محرمانگی از ارکان بنیادین رابطه مددکار اجتماعی و مددجو و از اصول محوری در اسناد اخلاقی این حرفه به شمار می آید . با این حال، شواهد میدانی حاکی از آن است که همین اصلِ مسلّم، در عمل یکی از مهم ترین خاستگاه های بروز دوراهی های پیچیده اخلاقی است؛ به ویژه در موقعیت هایی که حفظ اسرار مددجو با پیشگیری از آسیب جدی به خود او یا دیگران، الزامات قانونی و قضایی، پاسخ گویی سازمانی یا حقوق اشخاص ثالث در تعارض قرار می گیرد . پژوهش حاضر با روش اسنادی تحلیلی و رویکردی تطبیقی، ضمن بهره گیری از دستاوردهای معاصر «اخلاق مددکاری اجتماعی» در پی پاسخ گویی به این پرسش است که صورت های اصلی بروز دوراهی های اخلاقی برای مددکاران اجتماعی در فعالیت های بالینی از ناحیه رازداری و محرمانگی حرفه ای چیست و راهکارهای مواجهه با این دوراهی ها کدام است؟ بدین منظور، پس از تبیین مبانی نظری رازداری و دوراهی اخلاقی، چهار پرونده موردی به عنوان نمونه های شاخص دوراهی های اخلاقی رازداری در مددکاری اجتماعی گزارش و تحلیل می گردد . در ادامه، سه شیوه قیاس گرایی، استقرا گرایی و اصل گرایی اخلاقی در مواجهه با این دوراهی ها به آزمون گذاشته می شود و در پایان، گونه شناسی هشت گانه و الگویی مرحله مند برای تصمیم گیری اخلاقی مددکاران اجتماعی در این دوراهی ها پیشنهاد می شود.

مقاله پیش رو بر اساس روش تحلیلی ۔ توصیفی و با هدف تحلیلی انتقادی از احساس تعالی سامان یافته است . مسئله اصلی در این مقاله این است که محرک اصلی احساس تعالی نمی تواند تنها رفتار اجتماعیِ یاریگرانه و استثنایی باشد . البته، استثنایی بودن محرک احساس تعالی چندان قابل تردید نیست و تجربه شخصی ما نیز نشان می دهد رفتارها یا رویدادهایی قابل پیش بینی و عادی به تحریک حس تعالی نمی انجامد ، اما در مورد رفتار یاریگرانه اجتماعی تأمل بشتری باید به خرج داد . تأثیر این احساس در همه حیطه های رفتاری یکسان نیست . دست کم بر اساس پژوهش های کنونی، احساس تعالی تأثیر چندانی بر رفتارهای عدالت طلبانه یا اعتراضی ندارد . ضمن آنکه همه افراد نیز به یک اندازه از این احساس اثر نمی پذیرند و بسته به شدت یا ضعف هویت و یا حساسیت اخلاقی آنها این احساس تأثیری متفاوت بر افراد می نهد . در مجموع و بر اساس یافته های مقاله می توان گفت محرک احساس تعالی محصور در رفتارهای یاریگرانه اجتماعی نیست و زیبایی های شگفت انگیز، ریاضت ها و نیایش های عمیق و به دور از جلوه گری، گذشت از خطاهای بزرگ و مانند آن نیز می تواند محرک احساس تعالی باشد . 

هدف این پژوهش بررسی ابهام اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش های برنامه درسی بود . پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسانه انجام شد و جامعه پژوهش را کلیه اساتید برنامه درسی در سال تحصیلی ۱۴۰۴۔۱۴۰۵ تشکیل دادند . نمونه گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در نهایت، ۱۴ نفر از اساتید در مصاحبه های نیمه ساختاریافته شرکت کردند . داده ها با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفت . نتایج تحلیل داده ها نشان داد که ابهام اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی، پدیده ای چند بعدی است که شامل 9 مضمون فراگیر و ۲9 مضمون سازمان دهنده می شود . این مضامین ناظر بر چالش هایی همچون اصالت علمی، مسئولیت پذیری پژوهشگر، حریم خصوصی داده ها، عدالت و شفافیت، تأثیر هوش مصنوعی بر تفکر و خلاقیت، ابهام در تفسیر داده ها، نبود سیاست ها و دستورالعمل های نهادی روشن، و ضعف در آموزش و توانمندسازی پژوهشگران و راهبردهای مواجهه اساتید با ابهام اخلاقی است . یافته ها نشان می دهد که فقدان چارچوب های اخلاقی شفاف و راهنمای نهادی، می تواند به کاهش اعتماد، کیفیت و اصالت پژوهش های مبتنی بر هوش مصنوعی منجر شود . بر این اساس، تدوین سیاست های اخلاقی روشن، تقویت بازبینی انسانی، کنترل کیفیت تحلیل ها و توانمندسازی پژوهشگران به عنوان راهبردهای کلیدی برای کاهش ابهام اخلاقی پیشنهاد می شود.

در عصر کنونی، رسانه ها به عنوان یکی از مهم ترین عوامل اجتماعی ساز، نقشی تعیین کننده در شکل گیری شخصیت و هوش اخلاقی کودکان ایفا می کنند. کودکان نسل دیجیتال بخش قابل توجهی از مهارت های اجتماعی و ارزش های اخلاقی خود را از طریق مواجهه با رسانه ها فرامی گیرند؛ ازاین رو، بررسی کارکردهای مثبت رسانه ها در تربیت اخلاقی اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با رویکردی نوین، به مقایسه اثربخشی آموزش فضیلت های اخلاقی به شیوه چندرسانه ای (قصه، پویانمایی، تصاویر و بازی های دیجیتال) در میان دختران پایه پنجم ابتدایی پرداخته است. این تحقیق به روش شبه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه کنترل، طی سال های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۲ اجرا شد. نمونه شامل ۱۰۰ دانش آموز بود که به طور تصادفی از پنج مدرسه انتخاب و در پنج گروه ۲۰ نفره تقسیم شدند. گروه های آزمایش طی ۹ جلسه بسته های آموزشی مبتنی بر هفت فضیلت هوش اخلاقی بوربا دریافت کردند و گروه کنترل هیچ مداخله ای نداشت. نتایج تحلیل آماری نشان داد که آموزش مفاهیم اخلاقی از طریق قصه، پویانمایی و تصاویر به طور معناداری موجب افزایش هوش اخلاقی کودکان می شود و این اثر در کوتاه مدت پایدار است؛ درحالی که بازی های دیجیتال تنها در مؤلفه «خویشتن داری» تأثیر مثبت داشتند. مقایسه میانگین تغییرات نشان داد قصه و پویانمایی بیشترین اثربخشی را دارند؛ سپس تصاویر و درنهایت بازی های دیجیتال قرار می گیرند. این یافته ها اهمیت بهره برداری هدفمند از رسانه ها را در تربیت اخلاقی کودکان برجسته می سازد و می تواند راهنمایی برای والدین، مربیان و سیاست گذاران آموزشی در جهت پرورش نسل آینده با ارزش های اخلاقی برتر باشد.

نهاد خانواده در عصر دیجیتال با چالش های بی سابقه ای در تربیت نسل جدید مواجه است. این پژوهش به تحلیل تعارض بنیادین میان ضرورت اخلاقی حفاظت از فرزندان در برابر مخاطرات آنلاین (مانند محتوای نامناسب، قلدری مجازی و جرایم سایبری) و پیامدهای تربیتی منفی ناشی از به کارگیری ابزارهای کنترل فناورانه (مانند نقض حریم خصوصی و تضعیف استقلال) می پردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که راهکارهای فناورانه چگونه می توانند در خدمت والدگری مؤثر و اخلاق مدار قرار گیرند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به تحلیل محتوای کیفی منابع کتابخانه ای، به تبیین اصول، مزایا، معایب و چالش های این ابزارها در چارچوب یک رویکرد «مراقبتی» به جای «پلیسی» می پردازد. یافته ها حاکی از آن است که بهره گیری موفقیت آمیز از این ابزارها منوط به پایبندی به اصول اخلاقی زیر است: (۱) آگاه سازی فرزند از چگونگی و چرایی نظارت، (۲) تطبیق میزان کنترل با سطح بلوغ و توانمندی های تحولی فرزند، و (۳) شفافیت و آشکارسازی فرآیند نظارت. این پژوهش، یک طبقه بندی جامع و کاربردی از راهکارهای فناورانه را در چهار لایه دفاعی (دستگاه، شبکه، سیستم عامل و برنامه) ارائه می دهد. در نهایت، نتیجه گیری می شود که اثربخشی این ابزارها بیش از آنکه به ذات فناوری وابسته باشد، به سبک والدگری حاکم بستگی دارد. در الگوی مطلوب «والدگری مقتدرانه»، این ابزارها نه به عنوان هدف، بلکه به عنوان وسیله ای برای تسهیل گفتگو، توانمندسازی و هدایت فرزند به سمت خودکنترلی و شهروندی دیجیتال مسئولانه به کار گرفته می شوند.

پژوهش حاضر با رویکردی نظری–تحلیلی، به واکاوی چالش های اخلاق حرفه ای اساتید دروس معارف اسلامی در نظام آموزش عالی ایران می پردازد. دروس معارف اسلامی از حیث پیوند باایمان، معنویت و تربیت اخلاقی، جایگاهی ممتاز در میان دیگر دروس دانشگاهی دارند و رفتار استادان در این حوزه، مستقیماً بر باور و منش اخلاقی دانشجویان اثرگذار است. باوجود مطالعات متعدد در زمینهٔ آسیب شناسی آموزشی، بررسی منسجم رفتار اخلاقی استادان و سازوکارهای تربیتی آنان کمتر انجام شده است. هدف پژوهش، تبیین سطوح فردی، فرهنگی، آموزشی و مدیریتی چالش های اخلاقی و ارائه الگوی نظری برای ارتقای اخلاق حرفه ای است. این مطالعه با تحلیل کیفی پژوهش های میدانی و منابع علمی معتبر، چالش هایی چون استمرار روش های سنتی تدریس، تحمیل دیدگاه های جزم اندیشانه، بی عدالتی در ارزیابی، بی اعتنایی به پرسشگری و فقدان نظام نظارت اخلاقی را شناسایی و در قالب مدل تحلیلی تفسیر کرده است. نتایج نشان می دهد ضعف ارتباط اخلاقی میان استاد و دانشجو مهم ترین مانع تحقق اهداف تربیتی دروس معارف است. در پایان تأکید می شود پایداری اخلاق حرفه ای نیازمند نهادینه سازی آموزش اخلاقی، بازطراحی نظام ارزیابی و احیای گفت وگوی عقلانی مبتنی بر ایمان و کرامت انسانی است.

در محیط‌های کاری معاصر، کارکنان و مدیران به‌طور فزاینده‌ای با تعارض‌های اخلاقی مواجه‌اند؛ تعارض‌هایی که در قالب مصلحت‌اندیشی سازمانی، همرنگی با هنجارهای نانوشته، ترس از طرد، نگرانی از آینده شغلی یا منافع تیمی، فرد را به عدول تدریجی از اصول اخلاقی سوق می‌دهند. بسیاری از رویکردهای رایج، بر سازوکارهای بیرونی نظیر قانون، نظارت یا کنترل پیامدهای رفتاری تمرکز کرده‌اند؛ حال آنکه شواهد نشان می‌دهد مقاومت اخلاقی پایدار در «فضای خاکستری تصمیم‌گیری سازمانی» بیش از هر چیز نیازمند بنیانی درونی و هویتی است. این پژوهش با رویکرد اخلاق کاربردی و با بهره‌گیری از آموزه‌های قرآن و منابع حدیثی، «عزت نفس» را به‌عنوان ظرفیت اخلاقیِ درونی برای مواجهه فعال با تعارض‌های اخلاقی محیط کار تحلیل می‌کند. بر اساس تحلیل مقایسه‌ای میان مؤلفه‌های عزت نفس در متون دینی و مفاهیم روان‌شناختی مرتبط، الگوی عزت‌نفس‌محور به‌عنوان چارچوبی هنجاری–عملیاتی پیشنهاد می‌شود که عزت نفس را نه احساس خودبسندگی یا برتری‌طلبی، بلکه ادراک خودارزشمندی مبتنی بر کرامت انسانی و اتکای آگاهانه بر قدرت الهی تعریف می‌کند. مؤلفه‌هایی چون خودآگاهی اخلاقی، هدفمندی، خودمسؤولی، شجاعت اخلاقی، ایفای نقش اجتماعی و پایبندی به معیارهای الهی عناصر اصلی این چارچوب را تشکیل می‌دهند. نتیجه تحلیل نشان می‌دهد این الگو می‌تواند زمینه‌ساز مقاومت اخلاقی آگاهانه، تصمیم‌گیری مسئولانه و کنش کریمانه در مواجهه با تعارض‌های اخلاقی محیط کار باشد و قابلیت کاربست مستقیم در اخلاق سازمانی و تربیت اخلاقی حرفه‌ای را دارد.

حفظ سلامتِ فرد، اصل کرامت انسانی و اصل انصاف از اصول اخلاقی هستند که پیاده سازیِ این اصول برای زوجه ای که قدرت باروری ندارد، با حقِ تعدد زوجات، که حق قانونی و حقِ شرعیِ زوج است، در تزاحم است و این تزاحمات بین زوجین، سلامتِ همه ی اعضای خانواده را تحت تأثیر قرار می دهد؛ لذا پژوهش حاضر به حلّ این مسأله می پردازد که: راه-کار اخلاقیِ تزاحم بین حقوق اخلاقی زن با حق تعدد زوجات همسر چیست؟ در این نوشتار به روش تحلیلی-توصیفی و با هدف ِ تحققِ زیست اخلاقی در راستای استحکام بنیان خانواده، استدلال های موافق و مخالفِ حقِ تعدد زوجاتِ مرد بررسی شده است. نتایج نشان می دهد که ادله ی برون دینی و درون دینی به جهت صدور حکم کلی، ناکارآمد هستند و راه حل پیشنهادی، تحلیل وضعیت و تفصیل حکم است. تحلیل وضعیتِ فاعل اخلاقی به موقعیت سنجیِ او با لحاظ کردنِ تمام شرایطِ موجود است؛ لذا برای احصاء شرایطی که فاعل اخلاقی(زوج) با چنین دوراهه ای روبرو است، پنج مؤلفه را مورد می توان بررسی قرار داد: یک) آگاهیِ فاعل اخلاقی از درمان ناباروری با روش های کمک باروری، دو) توانمندبودنِ فاعل اخلاقی (مرد) در توجیه کردنِ همسر اول به جهت معرفتی، سه) زمان انتخاب همسر دوم، چهار) ویژگی های شغلیِ مرد و پنج) فرهنگ حاکم در بعضی مناطق.