درخت حوزه‌های تخصصی

قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) در زمره شاخص ترین منابع استنباط احکام به شمار می روند؛ اما مطلب شایان توجه این انگاره و پندار شایع است که فقها آن چنان که سزاوار است قرآن را معیار و ملاک استنادات فقهی خویش قرار نداده و عمده تأکید آن ها در استخراج احکام شرعی، بر روایات استوار است. جستار حاضر در پژوهشی توصیفی-تحلیلی، استنادات فقهی آیت الله خویی را به عنوان یکی از برجسته ترین فقهای معاصر در ابواب قضا و شهادات، به صورت مقایسه ای وتطبیقی با صاحبان معتبرترین کتب فقه القرآن که به نوعی به صورت تخصصی در زمینه آیات فقهی تدوین شده اند، در مطالعه گرفته است. رهاورد پژوهش نشان می دهد این فقیه عالی قدر در فرایند استنباط احکام، نگاه شایانی به آیات داشته و چه بسا در مواردی حتی بیشتر از کتب آیات الاحکام استشهادات و مویدات قرآنی را در صدور فتوا در نظر داشته اند، به نحوی که گاهی با تمسک به قرآن، دیدگاهی مخالف با دیدگاه مشهور فقها را اتخاذ نموده اند.

از جمله وجوه زیبایی شناختی قرآن کریم که ذیل بحث اعجاز ادبی و بلاغی قرآن مورد بحث قرار می گیرد، جایگاه اصوات در تداعی مفهومی خاص در الفاظ و به تبع آن معنابخشی به واژگان است. گرچه این نقش آفرینی را در سراسر قرآن می توان دنبال کرد، به جهت وجود سرشار مباحث بلاغیِ مبتنی بر آواها در بستر داستان های منقول در سوره کهف، این پژوهش به بررسی ابعاد آوایی آیات سوره کهف پرداخته و بر آن است تا به بررسی جنبه های تناسب حروف، اصوات، الفاظ و معانی آن ها و نیز ارتباط جملات با یکدیگر بپردازد و اشاراتی به صفات حروف، چه در واژگان متضادّ مانند جهر و همس، تفخیم و ترقیق و چه در صفات اختصاصی غیر متّضاد مانند صفیر، تفشّی و غنّه بنماید. همه ی این موارد در سوره ی کهف، به مناسبت های مختلف با دلالت بر معنا و نیز نشانه هایی از اصوات کوتاه و بلند آمده است و ارتباط آن ها در تکرار صداها و الفاظ تجسّم یافته است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی تحلیلی کوشیده است تا آواشناسی الفاظ و ارتباط معنایی آن با یکدیگر در سوره کهف را مورد واکاوی قرار دهد. نتایج پژوهش نشان می دهد که بین اصوات و دلالت ظاهری آن و معنا به شکل عام و در سوره کهف به شکل خاص، ارتباطی معنایی وجود دارد به گونه ای که آواها و الفاظ در خدمت بیان مفاهیمی همچون خشم، تکبر، تساهل و مانند آن هستند و در سراسر این سوره، اصوات، میل بیشتری به آشکار شدن تا اخفاء دارند.

مفسر در مواجهه ابتدایی با آیه از میان علوم موردنیاز تفسیر، بیشترین بهره را از صرف و نحو دریافت می کند. شناخت کاربردی این ادعا و میزان دامنه تأثیر آن علوم در تفسیر، مسئله ای است که این مقاله با هدف پاسخ به آن سامان یافته است. این پژوهش برای اثبات این ادعا به شیوه توصیفی- تحلیلی جستجو را به سور مئین محدود کرده است و با استخراج مواردی از اعمال نظرات مطرح شده صرفی و نحوی در تفسیر تسنیم و روح المعانی به این نتیجه دست یافته است که هر دو مفسّر، از نظر صرفی در معنای مفردات اختلافی ندارند؛ جز در برداشت تفسیری از معنای «ظلّام»، «إهتدی» و «اعمی». ولی در مباحث نحوی، در بحث مرجع ضمیر و «ما» موصوله اختلافاتی میان ایشان وجود دارد که بیشتر متأثر از  فهم مفسر از متن است؛ هر چند آیت الله جوادی آملی مؤیداتی را برای دیدگاه خود از سیاق و آیات دیگر نیز بیان می کنند.

این مقاله با روش تحلیل عقلی و با عنایت به آموزه های قرآنی در صدد معرف ی پ ارادایم متخ ذ از حکم ت اس لامی درباره محیط زیست است. یافته های مقاله نشان می دهد: اولاً طبیعت و محیط زیست فعل و آیت خداوند است، از این رو از تقدس برخوردار است، ثانیاً بخش قابل توجه موجودات محیط زیست یعنی گیاهان، حیوان ات و انسان، از درجات و مراتب تج رد برخوردارن د و موجود مجرد در سلسله وجودی از جایگاه برتری برخوردار بوده و شأن وجودی برتری دارد، لذا علاوه بر ارزش ذاتی محیط زیست بای د از ارزش قدس ی و اله ی محیط زیست نیز سخن گفت. ثانیاً انسان در تعامل با محیط زیست با موجودات دارای ادراک و شعور مواجه است و تعامل او از حد تعامل با اب ژه م ادی و فیزیکی ب ه تعام ل ب ا موجودی که آیت پروردگار است، ارتقاء می یابد. ثالثاً در نگرش آیتی و قدسی به محیط زیست، انسان اصالتاً ن ه مالک طبیعت و محیط زیست است و نه سلطنت و استیلا از نوع استیلای س وژه ب ر اب ژه را دارد، بلکه به مثابه امین و حافظ طبیعت و محیط زیست بوده و تصرفات او در طبیعت و محیط زیست در محور عقل و قوانین صاحب طبیعت تعریف می شود. این نوع نگرش به محیط زیست که ب ا حف ظ ارزش ذاتی و شرافت وجودی آن اعمال می شود در مسیر استکمال انس ان تأثیر بسزایی دارد؛ بر این اساس هر نوع تصرف و دخالت عوام ل انس انی در محیط زیست که خارج از تدبیر و حکم عقل و شرع انجام شود، ب ا نگ اه قدس ی و آیتی ب ه مح یط زیست منافات دارد.

لقد وردت فی القرآن الکریم قصص قرآنیه متعدّده، غیر أنّ السؤال المطروح هو: هل لهذه القصص دور فی بناء الحضاره الإسلامیه الحدیثه؟ ولأجل فهم هذا الدور، تناولنا فی هذه الدراسه السؤال الآتی: «ما هی الطاقات الحضاریه والتاریخیه للبعد المتخیَّل فی القصص القرآنیه فی مواجهه القصص الإنسانیه القائمه على الخیال الهرمنیوطیقی الغربی والمعاصر؟» وفی سبیل الإجابه عن هذا السؤال، اعتمدنا منهج الدراسه المقارنه، فرکّزنا أوّلًا على الهرمنیوطیقا والتاریخانیه لدى مارتن هایدغر، ثمّ على آراء بول ریکور. إذ یرى هایدغر، فی تفسیره للهرمنیوطیقا والتاریخانیه، أنّ تشکّل مقولات الفاهمه عند کانط هو نتاج الخیال الإنتاجی، بینما یعرّف الخیال فی قوّه الحکم بأنّه خیال استرجاعی. ومن وجهه نظره، فإنّ الفهم یتکوّن عبر الدور الهرمنیوطیقی بین هذین المعنیین للخیال، بحیث تحلّ الهرمنیوطیقا والتاریخانیه محلّ المیتافیزیقا التقلیدیه والذات الاستعلائیه. وفیما بعد، ومع التأکید على العلاقه بین اللغه والخیال والسرد، أوضحنا من خلال المقارنه بین آراء هایدغر وریکور کیف تتشکّل الحقیقه والواقع فی الهرمنیوطیقا الغربیه المعاصره تحت تأثیر الخیال اللغوی، وکیف أنّ السردیات الإنسانیه المتخیَّله تصوغ الحقیقه تبعًا لصُوَر الخیال الإنسانی. وفی القسم الثانی من المقال، ومع الإشاره إلى جهود هنری کوربان، بیّنّا أنّ الخیال فی الفهم الهرمنیوطیقی عند هایدغر وأمثاله یعادل «الخیال المتّصل» فی الحکمه الإسلامیه، ولا سیّما فی آراء أبو نصر الفارابی، وشیخ الإشراق، وصدر المتألّهین الشیرازی. فالفارابی، من خلال تمییزه بین النبی والفیلسوف، یرى أنّ الوحی هو ثمره اتصال النبی بالعقل الفعّال، حیث تنزل الحقائق على النبی فی آنٍ واحد بصیغتین عقلیه وخیالیه. بینما یتلقّى الفیلسوف الحقائق بصوره عقلیه محضه، فإنّ النبی یدرکها فی ظاهرها التمثیلی وصورها الخیالیه، وفی باطنها العقلی والبرهانی. وهذه الکیفیه من الاتصال تمکّن النبی، بخلاف الفیلسوف، من التواصل مع لغه عامه الناس المنشغلین بالمحسوسات. ویؤکّد شیخ الإشراق على الصله بین الخیال المتّصل والخیال المنفصل، ویمیّز بین الصور الخیالیه الحقیقیه والإلهیه من جهه، والصور الشیطانیه والباطله من جهه أخرى. وفی الحکمه المتعالیه لصدر المتألّهین الشیرازی، ومع طرح فکره التجرّد المثالی (على خلاف التجرّد العقلی الذی یقتصر على النوادر)، یُعدّ الوصول إلى الصور الخیالیه فی الخیال المنفصل أمرًا ممکنًا ومتاحًا لجمیع البشر. وبسبب العلاقه بین الخیال المتّصل والمنفصل عند الحکماء المسلمین، فإنّ فی باطن هذه الصور الخیالیه تکمن حقائق عقلیه وبرهانیه. فجمیع الناس یستطیعون إدراک الحقائق فی صورتها الخیالیه، غیر أنّ الوصول إلى باطنها العقلی یظلّ محتاجًا إلى التجرّد العقلی، وهو خاص بالنوادر من البشر. وعند المقارنه، یتبیّن أنّ الخیال فی الهرمنیوطیقا الهایدغریه یبقى محصورًا فی المجال الإنسانی، ویتبع الترکیب الذی یصنعه الإنسان من الصور الجزئیه المحسوسه فی عالم الخیال، سواء فی الشعر أو القصص أو الروایه أو اللعب أو حتى السینما. وهذا المعنى من الخیال تابع للأهواء الإنسانیه، ولا یمتلک أی صوره متخیَّله ثابته أو نفس الأمریه، وفی النهایه فإنّ انقطاع الخیال المتّصل عن الخیال المنفصل یؤدّی إلى التاریخانیه والنسبیه فی الفهم. ولهذا السبب لم یکن مارتن هایدغر قادرًا على أن یکون له فهم میتافیزیقی یتجاوز الخیال الشعری. أمّا الخیال عند الحکماء المسلمین فهو مقیّد بالمیتافیزیقا والعقل، ولذلک یمکن التمییز بین الصوره الخیالیه الباطله والصوره الخیالیه الحقیقیه. إذا اعتبرنا القصص القرآنیه ثمره اتصال النبی بالعقل الفعّال، فإنّه فی باطن الصوره الخیالیه لهذه القصص تکمن حقائق میتافیزیقیه وعقلیه. إنّ فهم القصص التاریخیه فی القرآن، بلغه التمثیل والخیال، میسور لجمیع البشر، غیر أنّ إدراک باطنها العقلی یقدّم مادّه للبراهین الکلامیه والفلسفیه والفقهیه. وفی هذا التصوّر، فإنّ الخیال المتّصل، وإنْ کان خیالًا إنسانیًا یرکّب الصور الجزئیه من المحسوسات ویصوغها، فإنّه بسبب علاقته بالصور فی الخیال المنفصل یستطیع أن یمیّز بین الصور الخیالیه الحقیقیه وغیر الحقیقیه. فالسرد الإنسانی المحض عن أصل الإنسان یمکن أن یتکوّن من ترکیب الصور الجزئیه دون أن یکون التمییز بین صدقه وکذبه واضحًا، بینما القصه القرآنیه عن الخلق قصه حقیقیه، وصدقها وکذبها معلوم. ومن ثمّ، فی مواجهه الهرمنیوطیقا والتاریخانیه المعاصره التی تعتبر جمیع القصص الإنسانیه المحضه متساویه فی الاعتبار، فإنّ القصص القرآنیه، على الرغم من استفادتها من الصور الخیالیه، تُعدّ مقدّمه للفهم البرهانی والمیتافیزیقی للحقائق الوحیانیه، وبالتالی فهی تتمتّع باعتبار متمیّز عن القصص الإنسانیه المحضه. وفی القسم الختامی من المقال، ومن خلال دراسه أقوال مفسّری القرآن حول طبیعه القصص القرآنیه وکذلک أقوالهم المتعلّقه بموضوع هذه القصص، أوضحنا أنّ التحلیل المذکور، القائم على آراء الحکماء المسلمین، ینسجم مع القول بأن الصور الخیالیه فی القصص القرآنیه وکذلک لغتها واقعیه وحقیقیه. وقد أُشیر فی الخاتمه إلى أنّ هذه الطاقه یمکن أن تکون فعّاله فی مواجهه موجه النسبیه الناشئه عن الدور الهرمنیوطیقی وعن القصص والروایات الإنسانیه الغربیه، وذلک فی مختلف المجالات الفنیه والسردیات القصصیه وکلّ مجال یرتبط بالجمهور العام للحضاره الإسلامیه.

قرآن کریم برای انتقال مفاهیم و آموزه های دینی افزون بر بیان استدلال منطقی و عقلی با رویکرد حکیمانه، از بیان احساسی نیز بهره می برد. این سبک گفتاری، دربردارنده گونه های مختلفی از واژگان احساسی در کلام وحیانی است که بارها؛ گاه با کلماتی آشکار و گاه به واسطه سبک و سیاقی خاص و به صورت غیرمستقیم، آمده اند. استفاده از بیان عاطفی در ارتباط با مخاطب به تأثیر بیشتر و در موارد زیادی تهییج و تشویق او به انجام کار یا پذیرفتن محتوای سخن منجر می شود. شناخت گونه های احساسی و مقتضای کاربست آنها در ظروف مختلف کلامی، به فهم هر چه بهتر متن و مطلوب متکلم خواهد انجامید. خداوند متعال به واسطه ایجاد گفتگوی احساسی در قرآن کریم و به کارگیری طیفی گسترده از گونه های احساسات بنیادین و پیچیده مثبت و منفی، معارف متنوعی را تبیین فرموده است که جایگاه ویژه ی گفتمان احساسی در کلام وحیانی را نشان می دهد. این پژوهش از طریق بررسی واژگان احساسی قرآن و تنها در قالب احساسات شش گانه بنیادین ( احساساتِ مثبتِ محبت، شادی، امید و احساسات منفیِ غم، ترس و نفرت) و با معناشناسی مفاهیم واژه ها و تحلیل محتوای آیات قرآن، به گونه شناسی واژگان احساسی قرآن کریم و شناسایی محورهای اساسی تأثیرگذار در تبیین معارف دین می پردازد.

قرآن کریم به عنوان کتاب هدایت بشر، تمامی عرصه های حیات فردی و اجتماعی از جمله حوزه سازمان و مدیریت را در بر می گیرد و راهکارهای عملی برای تعاملات سازنده انسانی ارائه می نماید. ارتباطات کلامی به عنوان یکی از ارکان اصلی مدیریت و رهبری اسلامی، در محیط های سازمانی نقش محوری در ایجاد اعتماد، کاهش تعارض، ارتقای انگیزه و بهره وری ایفا می کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد مستقیم به آیات نورانی قرآن کریم و بهره گیری از آرای مفسران برجسته، شاخص های ارتباطات کلامی مؤثر در سازمان را استخراج و در سه دسته کلان «شنیداری-ادراکی»، «گفتاری-استدلالی» و «اخلاقی-نظارتی» تبیین می نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد قرآن کریم شاخص های بنیادین استماع احسن و ممنوعیت تکذیب شتاب آلود (شنیداری-ادراکی)، بیان رسا و شفاف، سخن عالمانه و مستدل، ارائه استدلال قابل فهم و متناسب با مخاطب و جدال احسن (گفتاری-استدلالی) و پرهیز از شتاب زدگی در تصمیم گیری و قضاوت و کرامت بخشی به مخاطب حتی در اوج اختلاف (اخلاقی-نظارتی) را به عنوان ارکان اصلی ارتباطات کلامی مؤثر در فضای سازمانی معرفی کرده است. التزام عملی به این شاخص های قرآنی نه تنها روابط حسنه و پایدار درون سازمانی را تقویت می کند، بلکه از کج فهمی ها، کدورت ها، تعارضات غیرضروری و تصمیمات شتاب زده پیشگیری نموده و زمینه ساز مدیریت اسلامی کارآمد، عدالت محور و انسان محور می گردد. این پژوهش با تأکید بر جامعیت قرآن در حوزه مدیریت و سازمان، الگویی بومی و آسمانی در قالب چارچوب سه گانه «شنیداری-ادراکی، گفتاری-استدلالی و اخلاقی-نظارتی» برای ارتباطات کلامی مؤثر در سازمان های معاصر ارائه می دهد.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی علائم ظهور در روایات اسلامی و تبیین نسبت آن با جریان های تکفیری معاصر، با تأکید بر مبانی قرآنی سامان یافته است. در طول تاریخ، مسئله موعود و ظهور منجی به عنوان یکی از باورهای مشترک میان مسلمانان مطرح بوده و همواره در منابع روایی شیعه و اهل سنت بازتاب گسترده ای یافته است. در این میان، جریان های تکفیری معاصر با تفسیر سطحی و گزینشی از برخی روایات، کوشیده اند از آموزه های آخرالزمانی برای مشروعیت بخشی به اقدامات خشونت آمیز خود بهره گیرند. روش تحقیق این مطالعه بر پایه رویکرد کیفی و تحلیل محتوای متون روایی و قرآنی است. بدین منظور، مجموعه ای از منابع اصلی شامل کتب اربعه شیعه، صحاح سته اهل سنت و تفاسیر معتبر قرآن کریم مورد بررسی تطبیقی قرار گرفت. همچنین، آثار پژوهشگران معاصر در حوزه جریان شناسی تکفیری و مطالعات آخرالزمانی به عنوان پشتوانه تحلیلی استفاده شد. یافته ها نشان می دهد که بسیاری از روایات علائم ظهور، از منظر قرآنی دارای معیارهایی برای صحت سنجی هستند و برداشت های تکفیری به طور عمده بر تأویلات ناصحیح و قرائت های ایدئولوژیک استوار است. در مقابل، تفسیر اصیل قرآنی و روایی بر صبر، عدالت خواهی، وحدت امت و نفی خشونت تأکید دارد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که بازخوانی نقادانه و تطبیقی روایات ظهور با محوریت قرآن، می تواند به تبیین صحیح گفتمان مهدوی، جلوگیری از سوء استفاده های افراط گرایانه، و تقویت گفتمان وحدت اسلامی در برابر جریان های تکفیری یاری رساند.

تسعى فکره البحث الرئیسه إلى تبیان السمه الأساس للمجتمع من المنظور الدینی القرآنی وهی سمه "التراحم"، التی تختلف جذریاً عن سمه المجتمع، من منظور علم الاجتماع الغربی، أو من منظور مجتمع الحداثه الذی یقوم على الفردانیه والذاتیه ونفی الآخر. ولا یعدّ التصور حول المجتمع بحثاً جدیداً، فقد اهتمت به معظم النظریات الفلسفیه والاجتماعیه عبر الأزمان والحضارات. وهو اهتمام یتصل برؤیه هذه النظریات للکون والطبیعه والخالق، ولعلاقات الانسان مع الغیب ومع نفسه ومع الآخرین. ویحاول البحث أن یبیّن أن الاختلاف فی تصور المجتمع ووظیفته، وما ینبغی أن تکون علیه العلاقات بین أفراده یعود إلى الاختلاف فی مرجعیات التفکیر والاعتقاد الدینی. ولذا تمت المقارنه فی هذا البحث فی مواضع عده بین المجتمع الذی أنتجته التحولات الفکریه والاجتماعیه والحداثیه فی الغرب، والذی ذهب بعیداً فی تعظیم أنا الفرد لتحریره من سطوه المجتمع، وبین المرجعیه الإلهیّه القرآنیه التی ترید من المجتمع أن یکون "تراحمیاً" استناداً إلى نظام متکامل من الرحمه والتراحم یبدأ من الرحمه الإلهیه، ومروراً برسول الرحمه النبی الأکرم وصولا إلى العلاقات التراحمیه بین البشر التی تتشکل فی نواه المجتمع الأولى وهی الأسره "وجعلنا بینکم موده ورحمه". یؤکد البحث خلافاً لکثیر من النظریات والفرضیات الاجتماعیه أن أول خلیه تأسست هی خلیه الزوجیه التی ستکون نواه تشکّل المجتمع. ما یعنی من وجهه النظر هذه، أن المجتمع لا یمکن أن یکون فقط مجموعه من الأفراد بل هو فی الوقت نفسه وجود هؤلاء الأفراد فی مُنتظم اجتماعی هو الأسره، لیکونوا بعد ذلک فی منتظم جغرافی، أو سیاسی، أو تعلیمی، أو دینی، أو قبائلی، أو عرقی، أو غیره من الانتماءات التی عرفتها المجتمعات الانسانیه عبر تاریخها وتحولاتها. ویبیّن البحث أن أولویه العلاقات وتنظیمها وترتیبها فی القرآن الکریم هی أولویات أسریه. لینتقل بعدها إلى العلاقات الاجتماعیه بمستویاتها المختلفه، الاقتصادیه، أو الاداریه، أو التربویه، أو غیرها مما یتعلق بحیاه الأفراد وعلاقاتهم فی الأطر الاجتماعیه التی یعیشون فیها. إن المجتمع التراحمی المقصود فی هذا البحث من المنظور القرآنی هو المجتمع الذی یتأسس على البناء الأسری، والذی تنتظم فیه العلاقات بین أفراده على أولویه القیم الأخلاقیه والعداله الإنسانیه. وعلى اساس الهدف من خلق الانسان ووجوده وتکریمه بالخلافه الإلهیه،"ولقد کرّمنا بنی آدم". وبما أن الأسره هی المبدأ فی تأسیس المجتمع الذی سیکون بدوره مبدأ تأسیس الحضارات واستمرارها، فإن جوهر بناء الأسره سیکون من المنظور القرآنی هی صله الرحم. ومن بر الوالدین تبدأ صله الرحم. هکذا یکون البر نواه المجتمع الذی یسعى القرآن الکریم إلى تشکله التراحمی، وإلى وظیفته الانسانیه والتکاملیه. فمن دون هذا البرّ، لن یکون لأی صله رحم اتصال بالرحمه الإلهیه التی أشار الیها سبحانه وتعالى، وفی تکوین هذه الذهنیه التراحمیه لن یرى الإنسان معها ذاته فی ما یفعل، بل سیکون الهدف هو العمل الصالح الذی سیقربه إلى الله سبحانه وتعالى. وأن غیاب هذا المنهج الغیبی الإلهی فی التفکیر هو الذی یجعل المجتمع خارج أی تصور رحمانی، وبعیداً عن أی بعد تراحمی أسری. ومن هذا المنظار إن المجتمع التراحمی الذی یریده القرآن الکریم لن یقتصر على العمل الصالح، والانفاق، وبرّ الوالدین، والحکم بالعدل، والوفاء بالعهد والصبر، والتواضع، والعفو... بل سیذهب إلى منع ما یمکن أن یسئ إلى هذا التکوین التراحمی المجتمعی، وهذا ما لم یکن موضع اهتمام أی من علماء الاجتماع الغربیین. کما أن الفکره التی یحاول البحث إبرازها، ویعدّها مهمه، هی أن ما یقدمه القرآن الکریم عن العلاقات التراحمیه فی المجتمع ابتداء من الأسره لیس نتاج تجربه اجتماعیه، أو بناء لدراسات میدانیه کما تفعل النظریات فی علم الاجتماع أو التربیه وسواها... بل هی نتاج رؤیه وقیم سابقه على تکوّن المجتمعات. بمعنى أنها لم تکن ولیده التجربه، أو التحولات السیاسیه،أو العمرانیه، أو المدینیه، وإنما کانت ولیده المعرفه الإلهیه بالمصلحه الإنسانیه.

این مقاله به بررسی کرامت ذاتی انسان در بُعد جسمانی از منظر قرآن کریم می پردازد. مسئله اصلی این پژوهش پاسخ به این پرسش است که آیا کرامت ذاتی انسان، ناظر به بُعد جسمانی او نیز هست یا خیر. این فهم می تواند تأثیر بسزایی در تبیین جایگاه انسان در نظام آفرینش داشته باشد. پژوهش حاضر با روش مطالعه کتابخانه ای و روش حل مسئله تحلیلی-تفسیری با کاربست تفسیر موضوعی به تحلیل دلایل نفی کرامت ذاتی در بعد جسمانی و ادله اثبات این دیدگاه می پردازد. اطلاق احسن الخالقین به خداوند متعال و مسجود واقع شدن انسان بعد از نفخ روح و همگانی نبودن ویژگی های جسمانی کرامت، از جمله دلایل نفی کرامت ذاتی انسان در بعد جسمانی است. در مقابل مثبتین کرامت ذاتی انسان در بعد جسمانی از ادله ای همچون صورت و تقویم احسن، تعادل در ترکیب، و متمایز بودن برخی حواس و اندام های انسان نسبت به سایر حیوانات استفاده کردند که مورد نقد و تحلیل قرار گرفت. در همین راستا روایات تفسیری ناظر به کرامت جسمانی بررسی شده و قوت سندی و مفهومی آن ها سنجیده می شود. مقاله در نهایت به این نتیجه می رسد که شواهد قرآنی و روایی، کرامت ذاتی انسان را به ویژگی های روحانی و عقلانی او نسبت می دهند و انتساب این کرامت به بُعد جسمانی با اشکالات متعددی روبروست.

از ابتداى تشکیل جمهورى اسلامى ایران با رهبرى امام خمینى(ره)، به عنوان یک نظام نوپا از جهات گوناگون مورد نقد واقع شده است.اما جمهوری اسلامی ایران پس از چهار دهه با وجود چالش ها، همچنان پابرجا مانده است. چناچه با بررسی عمیق ماهیت جمهوری اسلامی، دیدگاه جدیدی در مورد این نظام به عنوان الگوی نوین حکومت در اسلام ارائه می دهد. این پژوهش به دنبال بررسی این موضوع است که آیا این نظام، الگوی جدیدی از حکومت در اسلام ارائه می دهد؟ فرضیه این است که جمهوری اسلامی به عنوان الگوی کامل حکومت در نظام سازی نوین عمل می کند، هرچند برخی آن را متناقض با جمهوریت می دانند. هدف، اثبات سازگاری جمهوریت و اسلامیت در نظام جمهوری اسلامی و تبیین شیوه اجرای قوانین الهی در این نظام با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر داده های اسنادی است. یافته های پژوهش حاضر مبتنی بر ارائه مدل حکومتی در اسلام و بیان اصول حاکم بر نظام سیاسی دینی، نشان دهنده سازگاری جمهوریت و اسلامیت و رد مغایرت این دو است.

فرایند شناخت در ذهن براساس طرح واره ها استوار است. در این تحقیق قصد بر آن است تا به روش کتابخانه ای به این موضوع پرداخته شود که کدام طرح واره های تصوّری معرفی شده در معناشناسی شناختی برمبنای مدل انتخابی طرح واره های تصوّری «ایوانز و گرین» در آیات «تقوای الهی و مشتقّات آن» به کار رفته است. همچنین بیشترین بسامد طرح واره های تصوّری و کارکرد آن در درک مفهوم «تقوای الهی و مشتقّات آن» چگونه است. به منظور تحلیل داده های پژوهش ابتدا آیات مرتبط ازطریق طرح واره های تصوّری براساس مدل مذکور مورد بررسی قرار گرفته و حدود 115 آیه دراین زمینه استخراج شده است. اهمّیّت موضوع تقوای الهی و وجود طرح واره های تصوّری در آن، دلیل گزینش این مفهوم اخلاقی بوده است. در این راستا مقولات کلی طرح واره های تصوّری در حوزه مفهومی تقوای الهی و مشتقّات آن در هر یک از شواهد مشخص شده است. نتایج حاکی از آن است که طرح واره های نیرو (از نوع الزام) از بالاترین درصد فراوانی برخوردار است. پس از آن طرح واره های توازن از رتبه دوم برخوردارند؛ زیرا طرح واره های تصوّری در حوزه مفهومی آیات تقوای الهی اغلب در قالب افعالی که با محتوای امر توأم است، به مثابه الزامی در کلام وحی است که سوق دهنده مخاطبان به سوی تقوای الهی است. همچنین در کلام وحی توازنی میان عمل و جزا مشهود است.

استفاده از تصویر وتصویرآفرینی، یکی از ابزارهای بیانی قرآن کریم است که زمینه را برای درک بهتر مفاهیم قرآنی آماده می کند.در میان تصویرسازی های گوناگون قرآن، صنعت تقابل، جایگاه ویژه ای دارد.تقابل های تصویری در قرآن به عنوان یکی از عناصر کلیدی در ایجاد هماهنگی هنری و بیان عمیق مفاهیم، نقش مهمی ایفا می کنند. این پژوهش می کوشد تا با روشی توصیفی -تحلیلی به بررسی تقابل های تصویری هدایت یافتگان و گمراهان در آیات مربوط به هدایت و ضلالت بپردازد.نمونه های مورد بررسی در این پژوهش با تمرکز بر چگونگی تصویرسازی قرآن کریم ، به دو دسته اصلی تقابل های تصویری صریح(دوسویه) و ضمنی(یک سویه) تقسیم شده است ، تحلیل هر نمونه، با در نظر گرفتن ساختار بلاغی آیه، واژگان کلیدی، زمینه تفسیری و ویژگی های کلیدی تصویرسازی (مانند موسیقی، تخیل، تحرک و پویایی) صورت پذیرفته است.یافته های پژوهش نشان می دهد که قرآن کریم با مهارت تمام، برجستگی های تصویری میان هدایت یافتگان و گمراهان را بر پایه ی اسلوب های بیانی همچون استعاره، تشبیه وتمثیل به تصویر کشیده است. تصاویر گمراهان نشانگر تاریکی، بن بست و تباهی است، در حالی که تصاویر هدایت یافتگان سرشار از روشنایی، آگاهی و سعادت ابدی است.ریتم موسیقایی آیات نیز با تصاویر هماهنگ شده و حس حرکت و پویایی به آن ها بخشیده است.

اگرچه همه اعضای بدن در ادراکات حضوری و شهودی سهم دارند، قلب به عنوان شگفت انگیزترین ساحت وجودی انسان، محور اصلی حکمت و معرفت تلقی می شود. قلب، آیینه ای تمام نما از هویت انسان و جایگاه ارتباط با روح است که رفتارها و انتخاب های او را شکل می دهد. در متون حکمی تورات، قلب کلیت وجود انسان (جسم و روح) را دربرمی گیرد و جایگاه نفس محسوب می شود، حال آنکه در قرآن، قلب فاقد مفهوم آناتومیک صرف است و بیشتر به مفاهیمی چون تفکر، ایمان و عواطف نسبت داده شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تطبیقی کارکردهای قلب در این دو سنت دینی می پردازد. یافته ها نشان می دهد در تورات، قلب گاه مرکز عواطف و گاه مرتبط با عقل و حکمت است، در حالی که در قرآن، قلب به مثابه مرکز فهم، ایمان و تصمیم گیری های اخلاقی عمل می کند. همچنین، در هر دو متن، قلب محل آزمون الهی و عرصه کشمکش میان نیکی و بدی است، اما قرآن با تأکید بر ارتباط قلب با شریعت، بعدی فراتر از حکمت توراتی ارائه می دهد.

سوره مبارکه نازعات یکی از نمونه های برجسته در قرآن کریم است که با بهره گیری از شیوه های مختلف هنجارگریزی، مفاهیم عمیق الهی را به شیوه ای تأثیرگذار و هنری بیان می کند. هنجارگریزی، مفهومی برگرفته از نظریات فرمالیسم روسی، به معنای تغییر در ساختارهای معمول برای ایجاد تازگی و برجسته سازی است. در این مقاله، هنجارگریزی در چهار سطح آوایی، واژگانی، نحوی و معنایی در سوره نازعات بررسی شده است. در سطح آوایی، استفاده از تکرار صامت ها و مصوت ها و الگوهای واجی خاص، موسیقی متن را تقویت می کند. در سطح واژگانی، به کارگیری واژگان خاص و غیرمعمول موجب برجسته سازی معنایی شده است. در سطح نحوی، ساختارهای زبانی غیرمعمول و تنوع در چینش جملات، شگفتی مخاطب را برمی انگیزد. در سطح معنایی نیز استفاده از تصاویر بدیع و فراخوانی معانی عمیق و چندلایه، فهم مخاطب را به چالش می کشد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی نشان می دهد آشنایی زدایی در سوره نازعات افزون بر بر زیبایی شناسی، پیام های عمیق الهی را با تأثیری بیشتر منتقل می کند.

تبیین اختلاف واژگانی در آیات متشابه قرآن کریم و مفاهیم هدفمند آن، از جمله مباحث علوم قرآنی است که بسیاری از تفاسیر از بیان نکات ادبی چنین تغییراتی غافل مانده اند، اما در برخی از تفاسیر و کتب معتبر حوزه قرآنی بدان اشاره شده است. تحلیل و بررسی صحیح واژگانی این دسته از آیات می تواند در رفع شبهه اختلاف و تناقض در آیات قرآنی مثمر ثمر باشد.آیات متشابه از حیث اختلاف در «تذکیر و تأنیث» شامل 8 مورد تشابه «اسمی» است. با توجه به گستردگی شواهد تشابه افعال و اسم ها در این حوزه، صرفاً تفاوت آیات متشابه در بحث «تذکیر و تأنیث» اسم ها در این جستار بررسی شده است و با تمرکز بر حکمت اختلاف واژگانی این پدیده زبانی، به روش توصیفی- تحلیلی حکمت اختلاف در مذکر یا مؤنث بودن آن اسم را تبیین نموده است. توجه به سیاق آیات، پیوند معنایی میان آیات همجوار در همان سوره، توجه به فهم معنایی قرآن به قرآن در کشف معنای این پدیده زبانی موثر است. اغراضی همچون ایجاز، توسع معنا، اطناب، تفخیم، بیان إفراد و تناسب لفظی از جمله اهداف بلاغی این سبک تفاوت در آیات مشابه لفظی به شمار می رود.

رفتار انسان در سه سطح فردی، گروهی و سازمانی نمود می یابد. در هر یک از این سطوح، انتظار می رود فرد رفتارهای مطلوب و هنجارمند از خود نشان دهد. در این میان، انگیزش به عنوان نیروی محرکه ای اساسی، نقش تعیین کننده ای در هدایت انسان به سوی رفتارهای مطلوب، سازنده، مسئولانه و اثربخش ایفا می کند. انگیزه، چه مادی باشد، چه معنوی، و چه پنداری، همانند موتور درونی است که فرد را به سمت رشد، بهبود عملکرد و تمایل به انجام اقدامات نیکو و حتی مخرب حرکت می دهد. با توجه به جایگاه برجسته ی موضوع انگیزش در حوزه های مدیریت و روان شناسی، پژوهش حاضر با رویکردی کاربردی و به روش توصیفی تحلیلی و استنطاقی سامان یافته است. از آنجاکه اندیشمندان، محور انگیزش را «نیاز» دانسته اند، این مطالعه با تمرکز بر مفهوم نیاز و انگیزش در سوره صف، به بررسی عواملی پرداخته است که می توانند به عنوان منابع انگیزشی در محیط های سازمانی مورد استفاده قرار گیرند. این عوامل شامل: تشویق و تنبیه، نظام پرداخت و پاداش های مادی و معنوی درسازمان، کسب محبوبیت و مقبولیت، ایمان و عمل صالح، و نادیده گرفتن سوابق گذشته افراد است. یافته های پژوهش نشان می دهد که به کارگیری آموزه های انگیزشی مطرح شده در سوره صف، می تواند در مدیریت سازمان زمینه ساز بهبود رفتار، ارتقای رفتارکارکنان در سازمان، افزایش بهره وری و ایجاد سرمایه انسانی متعهد و باانگیزه شود؛ امری که در نهایت دستیابی سازمان به اهداف راهبردی را تسهیل خواهد کرد.

تجربه گرایی در دوران معاصر، به رشد مادّی گرایی کمک کرد و موجب شد برخی اندیشمندان معاصر، به همه ابعاد هستی با رویکرد مادّی گرایانه بنگرند. بر این اساس، اندیشه وران ایرانی ، با معیار قرار دادن فلسفه حسی در بررسی مفاهیم غیبی، رویکرد مادّی گرایانه به این مفاهیم را دنبال کردند. از آن جا که این رویکرد، با تطوّراتی مواجه بود، تحقیق حاضر در صدد برآمد با روش کتابخانه ای و رویکرد توصیفی- تحلیلی، به تبیین این مسئله بپردازد که رویکرد مذکور، چه مراحلی را پشت سر گذاشته و این مراحل از چه زمینه و پیامدهایی برخوردار بوده است. طبق بررسی های انجام شده، رویکرد مورد نظر سه مرحله را پشت سر گذاشته است: 1- مرحله انکار مفاهیم غیبی: در این مرحله، مفاهیم غیبی، متعارض با یافته های علوم تجربی تلقّی شده و غالباً از سوی روشنفکران انکار شدند. 2- مرحله تطبیق مادّی گرایانه علمی فعّالانه: در این دوره، تلاش های گسترده ای برای تطبیق مفاهیم غیبی با علوم تجربی صورت گرفت. 3- مرحله تطبیق مادّی گرایانه علمی نیمه فعّالانه: در این مرحله، با تحوّلات نوپوزیتویستی و نگاه هرمنوتیکی به مفاهیم قرآن، تطبیق مادّی تا حدودی فروکش کرد.