درخت حوزه‌های تخصصی

میان تجربیات فیزیکی ما با حوزه شناختی پیچیده تری مانند زبان به واسطه طرحواره های تصویری امکان ارتباط فراهم می شود. طرحواره های تصویری از جمله مهم ترین سازوکارها برای دریافت مفاهیم پنهان قرآن و ابزاری برای تحلیل معانی آن هستند. مفاهیم اخلاقی مشتمل بر ارزش ها و دورشدن از کردارهای ناپسند هستند. در پژوهش حاضر، با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای، صفات اخلاقی در سور مسبحات با سازوکار طرحواره های تصویری بررسی شده اند تا تأثیر و کاربرد انواع طرحواره های تصویری بر مخاطب روشن شود و به این پرسش ها پاسخ داده شود که تجربیات مادی و تجسمی در مفهوم سازی آیات صفات اخلاقی در سور مسبحات چگونه تبیین می شوند؟ و طرحواره های تصویری در چه مفاهیمی از صفات اخلاقی سور مسبحات مطرح شده اند؟ نتایج نشان داد صفات بخل، فروتنی، وفای به عهد، فسق، ترک بخل، شرم، غرور، اهانت به والدین، صدق، انفاق، عدل، تمسخر، حسد و ظلم با طرحواره های تصویری در سور مسبحات تصویرسازی شده اند. در مفهوم سازی صفت کبر و غرور از سه طرحواره حجمی، حرکتی و قدرتی  با هم و در مفهوم سازی صفت فسق از دو طرحواره حرکتی و قدرتی و برای صفات تواضع و فروتنی، بخل و وفای به عهد نیز از دو طرحواره حرکتی و حجمی با هم استفاده شده است.

یکی از راه های نوین فهم متن قرآن، استفاده از ابزار نشانه شناسی برای کشف رمزگان هایی است که سازوکارهای تولید معنا را در متن فعال می کنند. سوره مبارکه فجر یکی از غنی ترین سوره های قرآن در زمینه نشانه شناسی است. این پژوهش با تکیه بر نظریه رمزگان های پنج گانه رولان بارت، به روش تحلیلی، به بررسی رمزگان هرمنوتیکی، کنشی، نمادین، فرهنگی و معنایی در این سوره پرداخته است. هدف از این مطالعه، کشف ساختارهای پنهان معنایی در سطوح مختلف دلالت لایه های معنایی و تحلیل مناسبات نشانه ای موجود در لایه های زبانی، تاریخی و بینامتنیتی آیات است. بر اساس یافته های این پژوهش، رمزگان هرمنوتیک نشان می دهد که با طرح معماهایی که در اثر قسم های مکرر در آغاز سوره آمده، وقوع رستاخیز را امری انکارناپذیر می داند. رمزگان کنشی بیانگر آن است که سرانجامِ سرکشانی همانند فرعون، عاد و ثمود با قهر الهی مواجه خواهد شد. ضمن این که کنش هایی که در قالب موهبت های الهی است و پاداشی برای نیکوکاران است نیز بیان گردیده است.رمزگان معنایی میدان وسیع معنایی برای برخی واژگان ایجاد کرده است که مخاطب را در معرض مجموعه ای از برداشت های معنایی قرار می دهند. واژه هایی همانند «الفجر» که واژه ای به ظاهر زمانی است، به یکی از پرتراکم ترین واژگان معنایی سوره تبدیل می شود. رمزگان فرهنگی با یادآوری سرگذشت اقوام و طغیانگران، تشویقی است به دوری از تکبر و افعال ناپسندی که سرانجامِ بدی در پی خواهد داشت، و در نهایت، رمزگان نمادین در پی آن است که با ایجاد تقابل های معنایی، تصویری روشن از لایه های معنایی ترسیم نماید.

تفسیر صحیح قرآن تابع اصول، قواعد و روش ضابطه مندی است که به کارگیری و رعایت آن ها به کشف معنای مراد خداوند از آیات منتهی می گردد. برخی از دانشوران علم گرای مسلمان، با انگیزه های دینی و علمی، به تفسیر قرآن در آیاتِ ناظر به خلقت پدیده های جهان و انسان دست زده اند. مقاله حاضر به بررسی و نقد برداشت های تفسیری سه تن از آنان به اسامی عبدالعلی بازرگان، حسن یوسفی اشکوری و عبدالصبور شاهین، از آیات آفرینش انسان می پردازد و از خلال این نقدها، اعتبار منطق و روش تفسیری آن ها را نیز آشکار می کند. این پژوهش در گردآوری اطلاعات، از شیوه کتابخانه ای و در تحلیل و داوری آرای تفسیری آن سه تن، از روش توصیفی تحلیلی انتقادی بهره برده است و با آشکار کردن خطاهای روشی و معرفتی برداشت های تفسیری آنان، به روش تفسیر صحیح آن آیات در ضمن نقدها نیز اشاره می کند. یافته های پژوهش حاکی از وجود اشتراک در برداشت های تفسیری و خطاهای مشابه در روش تفسیری آنان است. برداشت های تفسیری هر یک از آنان از آیات آفرینش انسان دارای خطاهای متعددی است. بسیاری از این برداشت ها دچار ضعف روش شناختی اند که لغت شناسیِ نامعتبر، غفلت از ارتباط آیات با یکدیگر و ضعف در جمع دلالی آیات بخشی از آن خطاهاست. خطای دیگرشان این است که برداشت های آنان غالباً مبتنی بر پیش داوری است و با مسلم انگاشتن فرضیه تطور انواع، معنای دلخواه خود را از آیات آفرینش انسان جُسته و در استخراج دلالت های آن آیات به جای تکیه بر ضوابط تفسیری معتبر، پیش فرض های خود را بر آن ها تحمیل کرده اند.

 از جمله مباحث نوپدید در پژوهش های زبان شناختی قرآن کریم بحث از نحوه مفهوم سازی احساسات و عواطفِ انسانی در آیات قرآنی، با هدف تبیین ابعادی از شبکه معنایی این کتاب مقدس است. در همین راستا، مسئله اصلی این نوشتار آن است که قرآن کریم چگونه مفهوم ذهنی و انتزاعی «ترس» را به عنوان یکی از مهم ترین عواطف انسانی مفهوم پردازی و در قالب امری ملموس و قابل فهم صورت بندی کرده است. در مطالعه حاضر، برای پاسخ به این پرسش، از رویکرد معناشناسی عواطف بهره برده شده است. این سنخ از مطالعات نشان می دهد از جمله رایج ترین شیوه های مفهوم سازی «ترس» در زبان های مختلف صورت بندی آن در قالب «لرز» بر پایه مَجاز است. با هدف پی جویی همین نگره در شبکه معنایی قرآن کریم، در مقاله حاضر کوشش شد از طریق ریشه شناسیِ واژه های قرآنیِ متعلّق به حوزه معنایی «ترس» نشان داده شود این شیوه مفهوم پردازی تا چه اندازه در زبان قرآن کریم به کار رفته است. مطالعه حاضر نشان می دهد مفهوم سازی «ترس» در قالب «لرز»، در فرآیند ساختِ حدود نیمی از واژه های قرآنیِ متعلّق به حوزه معنایی «ترس» شامل «زلزال»، «رُهب»، «رُعب»، «رَوع»، «فَزَع» و «فَرَق» ایفای نقش کرده است.

کلان استعاره های مفهومی استعاره هایی هستند که در سراسر متن موج می زنند و نمودی زیرساختی دارند. این استعاره ها در حکم تِم و موضوع اصلی هستند که سایر موضوع ها در متن بر شالوده آن پایه ریزی می شود. متن قرآن کریم از متون استعاره محوری است که در موارد زیادی از استعاره مفهومی برای ملموس سازی مفاهیم غیرملموس خود استفاده کرده است. از آنجا که مفاهیم مرتبط با کشاورزی از مفاهیم آشنا به تجربه بشری هستند، قرآن کریم در آیات بسیاری برای نشان دادن انجام عمل بندگان و چگونگی دریافت جزا و پاداش از این مفاهیم استفاده کرده و با آن ها تصویرسازی کرده است. این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، کلان استعاره «زندگی کشاورزی است» را با برداشت از آیه 20 سوره شوری واکاوی و پس از استخراج خرداستعاره های مرتبط با این آیه، آن ها را در دو دسته ساختارهای صریح و ساختارهای سیاق محور در آیات مرتبط با عمل و دریافت جزا و پاداش بررسی کرده است. نتیجه این پژوهش نشان می دهد همه خرد استعاره های بررسی شده در دو ساختار بالا در حمایت از کلان استعاره «زندگی کشاورزی است» به وجود آمده اند و نظام مندی مفهوم «هرچه بکارید همان را درو خواهید کرد» در تمام آیات مرتبط با مفاهیم عمل و پاداش برداشت می شود.

معنی شناسی توزیعی روشی نوساخت گرا در معنی شناسی است که می کوشد معنای واژگان را با استفاده از کاربرد آنها در متون طبیعی شناسایی کند. از سوی دیگر، یکی از موضوعات جالب توجه در مطالعات قرآنی سال های اخیر، یافتن معنای واژگان قرآنی از طریق کاربرد قرآنی آنهاست که در پژوهش های متعدد فارسی زبان، تحت عنوان معنی شناسی ساخت گرا اجرا شده است. به دلیل شباهت هدف دو روش نام برده، مقایسه آنها از جنبه های مختلف می تواند زمینه ارتقای مطالعات قرآنی را فراهم کند. در پژوهش حاضر، با روش تطبیقی-تحلیلی، ضمن این مقایسه، روش رایج در مطالعات قرآنی ارزیابی شده است. مهم ترین شباهت های دو روش سرچشمه گرفتن از رویکرد ساخت گرایی و استفاده از روابط هم نشینی و جانشینی هستند. تفاوت های دو روش جنبه هایی مختلف دارند. از جمله در معنی شناسی توزیعی، مشابهت واژگان درجه بندی می شود؛ به وقوع واژگان در متن های مختلف و نیز انواع هم نشینان توجه می شود؛ و هم نشین ها ارزش گذاری می شوند. در مقابل، در روش رایج ساخت گرا در قرآن، مشابهت ها درجه بندی نمی شود؛ برای یافتن جانشینان، صرفاً بر هم نشینان مکمّلی تأکید می شود؛ و هم نشینان ارزش گذاری نمی شوند. برخی از نقدهای وارد به روش رایج ساخت گرا، عدم تطابق عنوان با محتوا، عدم تبیین چگونگی اقتباس از روش های شناخته شده معنی شناسی، عدم ارائه دلایل متقن در تعیین گام ها، و بنابراین، سلیقه ای بودن نتایج هستند.

مطالعه معانی واژگان قرآن به عنوان نخستین گام در فهم لایه های عمیق مفاهیم قرآنی، جایگاهی محوری در پژوهش های معاصر دارد. با گسترش رویکردهای معناشناختی در تحلیل قرآن، شیوه هایی نوین برای کشف مفاهیم پنهان و شبکه های معنایی بین واژگان شکل گرفته اند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی، با محور قرار دادن «ملامت» در نقطه کانونی این حوزه، کلماتی که بیشترین مؤلفه های مشترک با این واژه را داشته اند را ارزیابی و تحلیل مقایسه ای کرده است. واژگانی همچون «تثریب» بر سرزنشی دلالت دارند که لزوماً همراه با زشتی عمل نیست و ممکن است با هدف اصلاح یا تذکر به کار روند. «عتب» حاکی از سرزنشی است که به دلیل زشتیِ عمل صورت می گیرد. «هُمَز و لُمَز» به سرزنش هایی اشاره دارند که با تحقیر فرد و تضعیف جایگاه اجتماعی او همراه هستند. «شَمَت» بیانگر سرزنشی است که از سوی دشمنان و با انگیزه خصمانه و شادی از ناکامی دیگران ابراز می شود. «مَذْمُوم» به سرزنشی اشاره دارد که نتیجه عمل ناشایست فرد است. «مُعْتَبِینَ» به گونه ای از سرزنش اشاره دارد که در آن شنونده امکان دفاع از خود را دارد. «هَزء» به تمسخر یا سرزنش افرادی گفته می شود که دارای جایگاه اجتماعی والایی هستند. «سَاخِرین» بر استفاده دشمنان از طنزهای تلخ و طعنه های نیش دار برای تحقیر مؤمنان و تضعیف روحیه آنها دلالت دارد. «تَنابَزُوا» به کاربرد القاب توهین آمیز برای تحقیر دیگران اشاره دارد. «مَقْبُوحِینَ» به سرزنشِ ناشی از ظلمی اختصاص دارد که گناهکاران بر خود روا می دارند.

در قرآن کریم آیاتی مشابه وجود دارند که اگرچه از لحاظ لفظی و معنایی تشابه دارند، از لحاظ استعمال اسلوب حصر اختلاف دارند. برای مثال، در آیات «إنَّمَا أنتَ نذیرٌ» و «إن أنتَ إلاّ نَذیرٌ»، هرچند حصر به إنما و حصر به إلا به معنای حصری اشاره دارد و لفظ نذیر محصور است، اختلاف این دو آیه به اسلوب حصر برمی گردد؛ در صورتی که امکان داشت هر دو آیه دارای یک اسلوب حصر باشند. این مقاله سعی دارد با روش توصیفی - تحلیلی این اختلاف در اسلوب حصر را در آیات مشابه بررسی و کنکاش کند و به این پرسش پاسخ دهد که چرا قرآن کریم در یک آیه از اسلوب حصر به إنما و در جای دیگر با همان لفظ و معنا از اسلوب حصر به إلا استفاده کرده است. نتایج حاصل بیان می کند دو قصر یادشده در آیات مشابه با تکیه بر سیاق آیه ها و محوریت سخن هر کدام در جای خود، علاوه بر معنای حصری، معنای بلاغی دیگری هم دارد؛ به نحوی که در پاسخ به ادعای مطرح شده از سوی اهل باطل از قصر ما و إلا استفاده شده است و در مقام تنبه، تذکر و طعنه قصر إنما استعمال شده است. این دو اسلوب مخاطب را در شناخت دقیق معناشناسی نحوی مساعدت می کنند و به معنای کلام خداوند عمق می بخشند.

عنصر گفت وگو به عنوان یک مؤلفه روایی و مقوله ای ارتباطی در متون متعدد قابل تحلیل است. گفت وگو از عناصر مهم قرآن است که بر اساس جوانب متفاوت به گونه هایی متنوع به وفور استفاده شده است. یکی از این رویکردها که گفت وگو را از منظر کاربردشناسی زبان تحلیل می کند، نظریه ادب است که نگرشی زبان شناختی به ادب دارد. یکی از کامل ترین نظریه های ادب، نظریه براون و لوینسون است که طرحی جامع درباره گونه های بیان، با اتکا به مقوله ادب مطرح می کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، راهبردها و زیرراهبردهای نظریه ادب در سوره یوسف و انواع ادب مستقیم، غیرمستقیم، سلبی، ایجابی و ادب ناشی از عدم کنش زبانی در گفت وگوهای این سوره را تحلیل می کند. علاوه بر این، پشتوانه های تفسیری نظریه ادب در خصوص گفت وگوهای این سوره مدنظر خواهند بود و در نهایت، بسامد هر راهبرد در نمودارها و جداول آماری ارائه می شود که نشان دهنده حاکمیت ادب بر گفت وگوهای آنهاست. بنابراین، مسأله بنیادین پژوهش، ضمن دست یابی به بسامد هر یک از انواع ادب، محوریت هر یک از انواع ادب ورزی و راهبردهای آنها و پشتوانه های تفسیری هر یک است؛ به این صورت که بیشترین کاربرد از انواع حالت های ادب در این سوره، ادب مثبت است، در حالی که کمترین کاربرد از انواع حالت ها را ادب عدم کنش زبانی داراست و ادب مثبت به عنوان یک ابزار مؤثر در گفت وگوهای سوره یوسف، تأثیرگذاری غالب را دارد، در حالی که عدم کنش زبانی کمترین تأثیر را دارد.

تعامل تاریخی زبان قرآن (عربی) و زبان فارسی منجر به وام گیری گسترده واژگانی و تحولات معنایی عمیقی در زبان مقصد شده است که چالشی جدی برای مفسران فارسی زبان ایجاد می کند. این پژوهش با رویکردی میان رشته ای متشکل از معناشناسی شناختی و مطالعات ترجمه انتقادی، استدلال می کند که این وام واژگان به مثابه «تله های شناختی - معنایی» عمل می کنند و به «جابه جایی هرمنوتیکی» در فهم متن قرآن منجر می شوند. مقاله حاضر با هدف مدل سازی این سازوکار و از طریق تحلیل کیفیِ عملکردِ ده تفسیر معاصر فارسی، دو وام واژه پرچالشِ «بریء/برائت» و «مجنون» را به عنوان مطالعات موردی بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که در مورد «برائت»، «چارچوب انقطاع عهدی» (دلالت بر کنش حقوقی - سیاسی در عصر نزول) در بستر زبان فارسی به «سَرنمونه عاطفی» (به معنای بیزاری و نفرت) تقلیل یافته است. در مورد «مجنون»، «چارچوب فرهنگی - باورشناختی» عصر نزول (منازعه بر سر منشأ وحی: خدا یا جن) به طور کامل جای خود را به «چارچوب طبی - آسیب شناختی» مدرن (به معنای دیوانگی بالینی) داده است. تحلیل عملکرد تفاسیر، سه رویکرد گونه شناسانه (جایگزینی - عرفی، التقاطی - مردد، و فقه اللغوی - محافظه کار) را آشکار ساخته است و اثبات می کند که استراتژی «بومی سازی ناخودآگاه» الگوی غالب در مواجهه با این تله هاست. این پژوهش نتیجه می گیرد که زبان مادری مفسر، نه ابزاری شفاف، بلکه یک «پیش فهم» قدرتمند است که می تواند فرایند تفسیر را به صورت نظام مند صورت بندی کند. بر همین اساس، مقاله بر ضرورت «هشیاری هرمنوتیکی» فعال در مطالعات تفسیری، به منظور صیانت از اصالت معنای وحی، تأکید می ورزد.

در مراجعه به قرآن، بسیار پیش آمده است که در دانستن مراد وحی از تعابیر به کاربرده، اختلاف شده است. از جمله این موارد، اختلاف در قرائت آیه 12 سوره نساء است که پس از عبارت «وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْت» قرائت هایی مانند «مِن أمٍّ»، «مِن الأمِّ»، «مِن أمِّه» و «لِأمِّه» نقل شده اند. مسئله پژوهش آن است که این قرائت ها چه نقشی در تبیین معنای آیه برای مخاطبان دارند. پرسش دیگر آن است که این قرائت ها با چه واژگانی در ترجمه های فارسی و انگلیسی آیه بُروز و ظهور دارند. در این راستا، با به کارگیری روش توصیفی تحلیلی و مقایسه مدلول قرائت رایج و قرائت های مورد بحث، مشخص شد هم نشینی این قرائت ها در محور افقی گفتار، نقش توضیحی و برطرف کردن ابهام را از حکم ارث کلاله اُمّی ایفا می کند. این هم نشینی با تخصیص معنا تأکید می کند فقط برادران و خواهران از یک مادر حق دریافت یک ششم ارث را دارند، در حالی که برادران و خواهران اَبَوی یا اَبَوَینی مشمول این حکم نمی شوند. نیز پس از مقایسه و تحلیل ترجمه ها، به دست آمد در ترجمه های کهن فارسی، مانند اسفراینی و نسفی و چند ترجمه معاصر، توضیح تفسیری «مادری»، «اُمّی»، «اَخیافی» هم سو با قرائت های یادشده است. مفسران و فقیهان نیز به این قرائت ها استشهاد کرده اند؛ اما عده ای این قرائت ها را صرفاً نوعی تفسیر دانسته اند. نتایج این پژوهش می تواند به مترجمان در گزینش ترجمه های دقیق تر کمک کند.

معناشناسی به عنوان یکی از حوزه های مهم زبان شناسی، نقش اساسی در تفسیر آیات قرآن کریم دارد. این دانش با تمرکز بر روابط واژگانی و در نظر گرفتن بافت زبانی و موقعیتی آن، معنایی دقیق تر و متناسب تر از الفاظ ارائه می دهد. واژه «طلاق» یکی از مفاهیم پربسامد در قرآن است که به جدایی زن و مرد اشاره دارد؛ اما این مفهوم را نمی توان به سادگی تحلیل کرد و آن را صرفاً یک جدایی نامید. یک بررسی معناشناسانه می تواند افق هایی جدید از مفهوم «طلاق» را آشکار کند که با عرف و مفهوم غیرقرآنی متفاوت باشند. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، واژه های حوزه طلاق در عرف قرآنی را بررسی می کند. یافته های این پژوهش نشان می دهد واژه اصلی برای مفهوم «جدایی زوجین» «طلاق» است؛ واژه ای عربی الاصل که در کاربردی مجازی در قرآن کریم به معنای جدایی زوجین آمده است و شامل اراده و آغاز طلاق است. واژه دیگر در این حوزه «تسریح» است که همنشین و جانشین «تطلیق» است و بخشی از طلاق را یعنی طلاق سوم را شامل می شود؛ اما «مفارقه» به پایان فرآیند طلاق اشاره دارد و «استبدال» به جدایی با انگیزه جایگزینی اشاره دارد. مهم ترین همنشین های واژه طلاق عزم و مفاهیم عدد و زمان هستند که در ساخت معنای قرآنی طلاق که همان فرآیندی بودن آن، مقارن با زمان است، نقشی مهم داشته اند.

یکی از رویکردهای کاربردشناسانه زبان که بازخوانی متون دینی را به مثابه گفتمان فراهم می کند، رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی است. این رویکرد در قرآن کریم به مثابه یک متن دینی، قابل مشاهده است. قرآن کریم در مواجهه با گفتمان جاهلیت، با تمرکز بر گفتمان فرهنگی پیش از نزول و بهره گیری از همدلی برای اقناع سازی، به دنبال تغییر تدریجی گفتمان موجود و معرفی گفتمان تأسیسی خود است. یکی از بنیادی ترین گفتمان های پیش از نزول که در تمام شئون زندگی، تفکر شبه جزیره عربستان را تحت تأثیر قرار داد بود، مقوله الهه های متنوع و متعدد بود. هدف اصلی این پژوهش کشف گام ها و فرایندهای قرآن در انتقاد به گفتمان اعراب جاهلی و تبدیل الهه های متعدد به الله واحد است. پژوهش حاضر با ابزار گردآوری کتابخانه ای-استنادی و روش توصیفی-تحلیلی و تحلیل گفتمان انتقادی به دنبال پاسخ به این پرسش است: گام ها و فرایند تأسیس گفتمان قرآن در راستای انتقاد به گفتمان اعراب جاهلی در ابطال و تبدیل الهه های متعدد به الله واحد با صفات متعدد چگونه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد در گفتمان عرب جاهلی، الله ربّ الأرباب مشرکان بود و شئونی همچون خالقیت، قدرت و علم مطلق را داشت. قرآن کریم، ضمن انتقاد از گفتمان موجود، کارکردهای الله را توسعه می دهد و کارکردهای الهه های لات، منات و عزّی را به صفات الله تبدیل و توحید را تثبیت می کند. این فرایند به عنوان مدلی کارآمد برای تغییر نگرش در حل شبهات بینشی و نگرشی معرفی می شود.

اختلال اضطراب اجتماعی از شایع ترین اختلالات روانی در جوامع معاصر است که به صورت ترس پایدار از ارزیابی منفی دیگران بروز می کند و می تواند بر اعتمادبه نفس، روابط میان فردی و مشارکت اجتماعی فرد اثر منفی بگذارد. با توجه به گستردگی پیامدهای روانی و اجتماعی این اختلال، بررسی آن صرفاً در چارچوب روان شناسی تجربی کافی نیست و نیازمند نگاهی جامع تر بر پایه ی جهان بینی الهی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین عوامل مؤثر بر شکل گیری اضطراب اجتماعی و راهکارهای قرآنی در کاهش آن انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که: «قرآن کریم چه تحلیل و راهکارهایی برای مدیریت و درمان اضطراب اجتماعی ارائه می کند؟» روش پژوهش توصیفی تحلیلی است و بر پایه بررسی تطبیقی منابع روان شناسی اجتماعی و تفسیر موضوعی آیات مرتبط سامان یافته است. یافته ها نشان می دهد که عواملی همچون کمال گرایی، ترس از قضاوت، تجارب منفی، احساس ناتوانی، ترس از آینده و فقدان معنا، زمینه ساز اضطراب اجتماعی اند؛ در حالی که آموزه های قرآنی با مفاهیمی چون توکل، صبر، ایمان به تقدیر الهی و معنا بخشی به رنج، سازوکارهایی مؤثر برای کاهش اضطراب و بازیابی آرامش درونی ارائه می دهند. بر این اساس، قرآن کریم با تأکید بر تعادل روانی و معنوی، الگویی تلفیقی برای درمان اضطراب اجتماعی در ساحت فردی و اجتماعی عرضه می کند.

صفات خبری الهی در قرآن، به دلیل کاربرد واژگان انسانی، همواره محل چالش در تفسیر و تحلیل صفات الهی بوده اند؛ چالشی ناشی از بیم نسبت دادن افعال قبیح به خداوند یا افتادن در دام انسان وارگی. این پژوهش به طور خاص به تحلیل افعال «کید» و «استدراج» و بررسی امکان انتساب آن ها به خداوند پرداخته و با رویکردی تحلیلی - انتقادی، دیدگاه های تفسیریِ ۱۵ مفسر برجسته از مذاهب مختلف اسلامی را ارزیابی کرده است. در این مسیر، ابتدا تحلیل لغوی و قرآنی دو مفهوم مذکور ارائه شده، سپس آرای تفسیری در قالب شش دیدگاه دسته بندی گردیده و بر پایه شاخص های معناشناختی، کلامی، و تفسیری بررسی شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که نسبت کید و استدراج به خداوند، بر دو مبنای مکمل قابل دفاع است: نخست آن که این افعال به لحاظ لغوی، فاقد قبح ذاتی اند؛ و دوم آن که حتی در فرض وجود معنای منفی، این افعال در سیاق قرآنی، افعالی واقعی، واکنشی و عادلانه اند که در چارچوب سنت های جزا و هدایت الهی تحقق می یابند. ازاین رو، دیدگاه هایی که این افعال را تدابیر حقیقی، حکیمانه و سازگار با نظام ربوبی می دانند، با ظاهر آیات، اصول توحیدی و مبانی عقلی هماهنگ ترند، درحالی که دیدگاه هایی مبتنی بر تأویل لفظی، مشاکله، مجاز یا مبانی جبرگرایانه، فاقد انسجام مفهومی و کلامیِ لازم اند.

در رویکرد شناختی، واژگانِ زبان انباشته ای از واژه ها نیستند، بلکه شبکه ای از الفاظ هستند که برحسب تنوعی از پیوندهای معنایی، در رابطه متقابل با یکدیگر قرار می گیرند. تعبیر «ما بین أیدیهم وما خلفهم» به مثابه تعبیری قرآنی از زمان، بنا بر تفاسیر معتبر لغوی بر هر دو معنای گذشته/آینده و گذشته/آینده دلالت دارد. مشابه این تعارض را لیکاف و جانسون با رویکرد شناختی و از خلال نظریه استعاره مفهومی، در زبان انگلیسی بررسی کرده اند. این نظریه، بر اساس حقیقت ادراک تجسدی، بیان می کند زبان ما به مفهوم انتزاعی زمان مفهوم مکانی داده است. در این راستا، به ویژه برای تبیین تعارض ها، سه مدل شناختی زمان پیشنهاد می شوند: 1- مدل ناظر متحرک، 2- مدل زمان متحرک و 3- مدل توالی زمانی. پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست مدل های شناختی و در مقایسه با تحلیل های بلاغی، میزان توفیق هر کدام را در توجیه تعارض پیش گفته بیان می کند. مدل های 1 و 2 که ناظرمحور هستند، صرفاً یک معنا را توجیه می کنند، در هر دو آینده، پیش رو و گذشته، پشت سر است. اما مدل 3  که زمان محور است، با آیات مشتمل بر ترکیب هم خوانی ندارد، زیرا حضور ناظر در آیات قطعی است. حال آنکه دیدگاه بلاغی با تکیه بر رکن تشابه در استعاره، به دو اعتبار تمثیل حرکت مضاف/مضاف الیه و تمثیل دیدنی/نادیدنی، چرایی این تعارض را به خوبی روشن می کند. بنا بر نتایج این پژوهش، تحلیل بلاغی، در تبیین این تضاد، توجیهی کامل تر و منسجم تر در مقایسه با تحلیل شناختی ارائه کرده است.

وجوب جهاد، فی الجمله یکی از احکام ضروری اسلام است که افزون بر برخورداری از خاستگاه قرآنی و روایی، مستند به حکم عقل و بنائات عقلایی می باشد. اما آنچه امروزه جهان اسلام شدیداً از آن رنج می برد عملیات های انتحاری است که با عنوان جهاد فی سبیل الله در بین مسلمین و در اماکن عمومی، مساجد و مشاهد مشرفه انجام می شود، چه آن که این مسئله سبب شده است تا اتهام خشونت طلبی و تروریسم به نادرستی متوجه مسلمانان و مکتب اسلام گردد و اسلام به عنوان دینی جنگ طلب معرفی شود. این آسیب آن گاه تشدید می شود که اشخاصی درصدد مستند ساختن آن به آموزه های دینی بر آیند تا از این رهگذر، مشروعیت آن را در مراتب مختلف فرض، ندب، سنت و ... اثبات نمایند. ازاین رو، تحقیق و پژوهش در جهت نقد چنین تئوری هایی ضروری است. تحقیق حاضر سعی دارد تمسک عالم وهابی، مسلم جودت، به عنوان نمونه ای از تفکر وهابیت، را در مشروع انگاری چنین عملیات هایی، بر پایه استناد به آیات قرآن و با روش توصیفی - تحلیلی و عمدتاً با تمرکز بر تفاسیر و آرای عالمان و مفسران اهل سنت نقد نماید. بررسی آیات اذن جهاد و تفاسیر اهل سنت نشان داده است که عملیات های انتحاری در بین مسلمانان مصداق جهاد فی سبیل الله نبوده است و توجیه قرآنی ندارد.

ترجمه قرآن اصول خاصی دارد که یکی از این اصول یکسانی برگردان آیات مشابه است. قرآن کریم متشکل از آیات و جملات مشابه یا تکراری است و دقت در ترجمه آنها در ارائه ترجمه ای با بیشترین شباهت به متن اصلی نقش دارد. آنتوان بِرمَن، نظریه پرداز معاصر علم ترجمه، تأثیری ویژه در زمینه مطالعات ترجمه داشته است. او بر حفظ اصالت متن مبدأ تأکید دارد و هر گونه تغییر در سبک نویسنده، ساختار زبان، اطناب کلام و ... را از جمله عوامل تحریف متن برمی شمارد. در این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، 45 آیه و جمله مشابه، در سه بخش، بر اساس برخی از مؤلفه های تحریف متن برمن که بیشترین تکرار را در سه ترجمه معاصر (خرمشاهی، گرمارودی و کوشا) داشتند، ارزیابی شدند: بخش اول برگردان 11 جمله مشابه که واژه های تکراری دارند، بخش دوم برگردان 24 آیه مشابه که در یک سوره تکرار شدند و بخش سوم برگردان 9 آیه که هر دو یا چند آیه مشابه در سوره های مختلف تکرار شدند. هر بخش با توجه به تشابه آیات و جمله ها شامل سه قسم است: در هر قسم از آیات و جمله های مشابه که جمعاً 9 قسم می شوند، یکسانی برگردان آنها نیز بررسی و مقایسه و ترجمه پیشنهادی ارائه شد. نتایج حاصل این است که در منطقی سازی، شفاف سازی و اطناب، بیشترین تحریف را به ترتیب کوشا، گرمارودی و خرمشاهی داشته است. در تخریب سیستم بندی های متن، به ترتیب خرمشاهی، گرمارودی و کوشا، و در تضعیف کمّی، به ترتیب خرمشاهی، کوشا و گرمارودی بیشترین تحریف را داشته است. همچنین، با وجود مبنای نظری سه مترجم معاصر به یکسانی برگردان آیات مشابه، برگردان آنها نیز در هر سه ترجمه کاملاً یکسان نشده است.

انتخاب دقیق اسماء الهی در پایان آیات قرآن کریم، یکی از جلوه های اعجاز بیانیِ این کتاب آسمانی است که انسجام و غنای معنایی سوره ها را عمق می بخشد. این مقاله با بهره گیری از رویکرد توصیفی و تحلیلی و تأکید بر تحلیل سیاق و محتوای آیات، به واکاوی کاربرد معنایی اسماء الهی در پایان آیات سوره مجادله می پردازد. هدف پژوهشْ روشن ساختن حکمت الهیِ نهفته در این انتخاب های سنجیده و تبیین نقش آن ها در تقویت محورهای اساسی سوره، به ویژه مقابله با جریان مخالفت و دشمنی با خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله و نیز مواجهه با رفتار منافقانه برخی افراد است. نتایج نشان می دهد که هریک از اسما، با دقت و متناسب با محتوای هر آیه برگزیده شده است و پیوندی عمیق با پیام کلی سوره دارد. اسماء الهی در پایان آیات فقط جنبه تزئینی یا تأییدی ندارند، بلکه کارکردهایی فعال همچون تأکید بر نظارت کامل خداوند (مانند سمیع، بصیر، علیم، خبیر)، ایجاد تعادل میان شریعت و رحمت الهی (مانند عفوّ، غفور، رحیم)، هشدار و تذکر به معاندان (مانند شهید)، و تضمین پیروزی جبهه حق (مانند قویّ، عزیز) را ایفا می کنند. چینشِ هدفمند این اسما ساختار معنایی سوره را منظم ساخته است و پیام های اعتقادی و تربیتی آن را برای مخاطب پررنگ تر و ماندگارتر می سازد.

آیات فقهی قرآن کریم، به رغم دارا بودن جلوه های زیبایی شناختی، عمدتاً تنها از منظر استنباط احکام بررسی شده اند. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل بلاغی و با تمرکز بر آیات حجاب، در پی آن است که نشان دهد این آیات، افزون بر دلالت های فقهی، از شبکه ای پیچیده و هدفمند از صور خیال و شگردهای بلاغی بهره برده اند که به شکل مستقیم بر تقویت جنبه های اقناعی، تربیتی و اخلاقی احکام می افزایند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تصویرآفرینی هنری در این آیات، امری تصادفی یا صرفاً تزیینی نیست، بلکه در انسجامی کامل با فضای تشریع احکام، به عنوان لایه ای زیرین و مؤثر در راستای تسهیل درک، تأکید بر اهمیت، و ایجاد آمادگی روانی در مخاطب برای پذیرش تکالیف شرعی عمل می کند. بر این اساس، ظرفیت های تصویری و زیبایی شناسآن های همچون مجاز، تشبیه، کنایه، تعدد لفظ و معنا، حذف، تکرار، مقابله، التفات و مشاکله، در این آیات شناسایی و تحلیل شد که هر یک، حلقه ای از زنجیره انسجام متن و عاملی در تکمیل فرایند دلالت معنایی به شمار می روند. نوآوری این پژوهش در تلفیق مطالعات بلاغی با محتوای فقهی قرآن و تبیین کارکردهای اقناعی - تربیتی صور خیال در آیات الاحکام است.