درخت حوزه‌های تخصصی

مذهب زیدیه  از زمان تاسیس تا کنون جریان های فکری سیاسی متعددی را شامل شده است. تعاملات و تقابلات این جریان ها، به ویژه میان «مخترعه» و «مطرفیه»، نقشی تعیین کننده در تحولات فکری و تاریخی زیدیه یمن ایفا نموده است. «مطرفیه» جریانی کلامی سیاسی در زیدیه یمن در قرون پنجم و ششم هجری  است که به دیدگاه های عقل گرایانه افراطی و برخی آراء مخالف اصول زیدی شهرت دارد ودر برابر، «مخترعه» عنوانی بود که به علمای زیدی مدافع سنت و مخالف با انحرافات فکری اطلاق می شد. هدف این پژوهش بررسی روش ها و اقدامات رهبران زیدیه یمن در مقابله با جریان مطرفیه است و قصد دارد به این پرسش اصلی پاسخ دهد که: روش ها و برخورد امامان زیدیه یمن  در مقابله با جریان مطرفیه چه بود و این تقابل چه آثار و پیامدهایی بر این جریان گذاشت؟ یافت پاسخ این پرسش بر اساس روش تاریخ، متکی بر منابع کتابخانه ای و اسنادی است و با بهره گیری از منابع کهن کلامی و تاریخی زیدیه و نیز پژوهش های معاصر گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که دو قرن تلاش مطرفیه برای ترویج اندیشه های خود در یمن، با اقدامات قاطع امامان زیدیه مواجه شد و سرانجام، بزرگان مخترعه با به کارگیری روش های گوناگون فرهنگی و سیاسی، موفق به سرکوب و نابودی این جریان انحرافی شدند. این تقابل، نمایانگر پویایی و تحول فکری زیدیان یمن و تعهد آنان به اصول و آموزه های این مذهب است.

پژوهش حاضر مطالعه بیماری هایی چون حصبه، سیاه سرفه، آنفلوآنزا، تب راجعه، مخملک، سالک، جذام، سرخک و مقاربتی در دوره زمانی قاجاریه می باشد. چگونگی راه های مقابله با این بیماری ها قبل از ورود طب مدرن به ایران، از طریق شیوه های درمانی سنتی انجام می گرفت؛ اما با ورود طب مدرن به ایران، توأمان از دو شیوه درمانی طب سنتی و طب مدرن برای درمان بیماری ها استفاده می کردند. استخراج داده ها از اسناد، مدارک تاریخی انجام شده است. روش پژوهش، تبیین و تحلیل تاریخی داده های گردآوری شده از مدارک تاریخی است. در مراجعه به منابع (سفرنامه ها، متون تاریخی؛ دست اول و مطالعات و تحقیقات)، امانت داری و صداقت و استنباط از داده های تاریخی رعایت شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد فقدان یا کمبود امکانات و تجهیزات درمانی در جامعه ی ایران عصر قاجاریه، از مهم ترین علل شیوع و گسترش بیماری های واگیر و غیر واگیر بود. با ورود طب مدرن به ایران و اقدامات کارگزاران حکومتی در توسعه ی تجهیزات درمانی منجر به کاهش تلفات انسانی و پیشگیری از امراض گردید.

داد و دهش از مهمترین نکات اخلاقی در دین زرتشتی می باشد. از روزگاران قدیم، زرتشتیان با خیرات و برپایی گهنبارها موجب خشنودی خود و خرسندی دیگران شده اند. زرتشتیان ایران به ویژه زرتشتیان کرمان با وقف نمودن زمین، باغ، آب و خانه خود، برای برطرف نمودن نیازهای جامعه و پرداخت هزینه جشن ها و تحصیل دانش آموزان، در این کار خیر پیشگام بودند. فشارهای اجتماعی و اقتصادی و محدودیت های به وجود آمده برای اقلیت های دینی در دوره های گذشته، زندگی زرتشتیان را تحت تاثیر قرارداد و شرایط سختی داشتند که فقر و بی سوادی از مهمترین این مشکلات بود. بنابراین پیدایش موقوفات، این شرایط را تغییر داد. این مقاله درپی پاسخگویی به این سوال است که موقوفات زرتشتی کرمان در دوره قاجار و پهلوی چه تاثیری بر وضعیت اجتماعی و فرهنگی زرتشتیان این شهر داشته است؟ با بررسی های انجام شده در این پژوهش مشخص گردید که بیشتر این موقوفات بعد از دستور لغو جزیه در زمان ناصرالدین شاه قاجار وقف شده اند که علاوه بر تأثیرات درونی جامعه بر وضعیت اجتماعی شهر کرمان نیز تأثیر داشته اند. این موقوفات با نظارت و تولیت انجمن زرتشتیان کرمان در انجام کارهای آموزشی، درمانی، ورزشی و آیینی، تاثیر مهمی بر وضعیت اجتماعی و فرهنگی زرتشتیان کرمان داشت. پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی با استفاده از اسناد، وقفنامه ها و منابع کتابخانه ای انجام و به شیوه توصیفی و تحلیلی تدوین شده است.

مواجهه هر نظام حکومتی با میراث و تاریخ حکومت پیشین، همواره می تواند چالش برانگیز باشد؛ این موضوع در دوره معاصر باتوجه به نقش پر رنگ افکار عمومی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. دولت پهلوی که پس از قاجاریه روی کار آمد توجه خاصی به همسان سازی و تربیت افکار عمومی مردم از طریق نهادهایی چون آموزش وپرورش داشت؛ از آنجا که یکی از مهم ترین روش های جهت دهی به نظام آموزشی، تدوین کتب درسی است، پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی کتب درسی آموزش تاریخ در عصر رضاشاه می پردازد تا حجم، ویژگی ها و مضامین اصلی مربوط به تاریخ دوره قاجار در آن کتاب ها آشکار شود و به این سؤال پاسخ داده شود که نظام آموزشی حکومت رضاشاه در دوره ها و مقاطع مختلف تحصیلی، چه تصویری از عصر قاجار ارائه می کرد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که در کتاب های درسی دوره ابتدایی، توجه نسبتاً اندکی به عصر قاجار شده است، اما در دوره دبیرستان، با وجود اختصاص حجم قابل توجهی از مطالب به تاریخ قاجار، سوگیری ها بیشتر در سطح واژگان و اصطلاحات زبانی دیده می شود؛ در واقع، تکثر نویسندگان کتب درسی و درنظرگرفتن رابطه متقابل رویدادها و روایت ها، امکان تحریف آشکار وقایع را، به جز در مباحث پس از انقلاب مشروطه، محدود می ساخت. نکته آخر اینکه، سوگیری هایی که با روایت کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به اوج می رسند، تا سال ۱۳۱۷، بیش از آنکه ناشی از یک ساختار نظارتی رسمی باشند، برآمده از هراس پایگاهی نویسندگان و پیروی آن ها از گفتمان مسلط آن دوره بوده اند؛ با این حال، پس از این تاریخ، وزارت فرهنگ تلاش منسجمی را برای ارائه یک روایت واحد از طریق تلفیق گزینش متون از پیش موجود و بازنویسی برخی روایت ها آغاز کرد.

لشکرکشی به سرزمین های شرق مدیترانه که در تصرف دولت مملوکان مصر و شام بود، در طول تاریخ هشتاد ساله دولت ایلخانان همواره پیگیری شده است. هرچند می توان در این عرصه سرانجام ایلخانان را طرف ناکام دانست و در نهایت، این کشمکش ها توازن قدرت در دو سوی فرات را با تغییری اساسی روبه رو نکرد، اما در درون دولت و ارتش ایلخانان زمینه هایی را برای رقابت میان امیران مغول به وجود آورد؛ چنان که بالا رفتن خاندان چوپانی در هرم قدرت با توجه به نقش آنها در جنگ با مملوکان، از دوره غازان خان و مقارن با موج اسلام پذیری مغولان ایران بوده است. در زمان الجایتو نیز لشکرکشی به شام با پیش قدمی امیرچوپان صورت گرفت. بالطبع با این اقدام، بر قدرت وی و خاندانش افزوده شد؛ تا اینکه در دوره ابوسعید به اوج خود رسید، اما تعارضات درونی دولت ایلخانی و نفوذ و قدرت رشک برانگیز این خاندان، سرانجام آنان را به زیر کشید. با قتل عام آل چوپان، گرچه طومار سلسله ایلخانیان نیز پیچیده می شد، اما پناه بردن آخرین  بازماندگان این خاندان (تیمورتاش) به رقیب دیرینه ایلخانان نیز نتوانست صلح میان دو دولت مسلمان ایلخانی و مملوک را خدشه دار کند؛ صلحی که با مساعی امیر چوپان به دست آمده بود و پس از ناامیدی از تمام راه های رفته و نرفته برای رسیدن به مدیترانه، به منزله تسلیم در برابر سد ممالیک بود. این پژوهش بر آن است با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به تأثیر لشکرکشی های نظامی به سمت مدیترانه، بر جایگاه خاندان چوپانی در دوره ایلخانان بپردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که فراز و فرود خاندان چوپانی با نقش آنان در مناسبات میان ایلخانان و مملوکان، به ویژه عوامل و نتایج لشکرکشی های آنان به سمت مدیترانه ارتباط مستقیم داشته است.

«چالدران» که نام آن در تاریخ ایران با جنگ مشهور صفویان و عثمانی در این ناحیه به سال 920ق/1514م. پیوند خورده است، در تقسیمات جغرافیایی و اداری قلمرو ایران عصر صفوی، جزو ایالت آذربایجان و از توابع خوی به شمار می رفت. این ناحیه تا پیش از این رویداد نظامی، عمدتاً در حاشیه تحولات تاریخی قرار داشت، اما این نبرد نام آن را به کانون توجهات تاریخی کشاند. مقاله پیش رو بر آن است تا با روش تاریخی-تطبیقی، بسامد نام این منطقه را در نقشه های ترسیمی اروپاییانی که فرسنگ ها دورتر از ایران و در شهرهای اروپایی درباره چهره جغرافیایی ایران عصر صفوی می اندیشیدند، تجزیه و تحلیل کند. براساس نقشه های اروپایی، این نام برای یک مقطع زمانی خاص، یعنی از نیمه سده 10ق/16م. تا نیمه سده 11ق/17م، در نقشه های اروپایی از ایران پدیدار گردید و بعد از مدتی در نقشه ها فراموش شد. بنابراین سؤال مشخص مقاله آن است که در نتیجه چه عواملی نام چالدران در مقطع زمانی یادشده پدیدار و سپس به فراموشی سپرده شد؟ یافته های مقاله نشان می دهد که برآمدن و برافتادن نام چالدران در نقشه نگاری اروپایی، بازتابی از اهمیت ژئوپلیتیک مقطعی رویدادهای تاریخی بوده و نه صرفاً واقعیت های طبیعی ناحیه مورد نظر. به عبارت دقیق تر، شهرت نبرد چالدران عامل اصلی پدیداری این نام در نقشه ها بود و با تثبیت تدریجی روابط صفوی-عثمانی و فروکش کردن منحنی تنش های نظامی دو طرف، این نام به تدریج از نقشه ها فراموش شد. این فرایند، شکاف بین واقعیت های بومی و بازنمایی های برون مرزی در نقشه نگاری اروپا را آشکار می سازد.

مطبوعات به عنوان عاملی تاثیرگذار در تحولات مختلف جوامع بشری محسوب می شوند. تربیت نخستین نشریه روزانه و غیردولتی ایران است که توسط محمدحسین فروغی منتشرشد. این روزنامه در طول حیات نسبتا طولانی خود که بیش نه سال بود موفق شد به مباحث فرهنگی و آموزشی بپردازد. از آنجا که در دوره قاجار همه گیری های پیاپی بیماریهای عفونی اتفاق می افتاد و جمع کثیری از هموطنان را مبتلا می کرد و یا باعث مرگ و میر آنان می شد، سلامتی و بهداشت از طرف محمدحسین فروغی، گرداننده روزنامه، مورد توجه قرار گرفته و با تکیه بر متون علمی مبتنی بر دانش روز به آن پرداخته شده است. در نگارش مطالب بهداشتی و پزشکی روزنامه هم از پزشکان خارجی و هم از پزشکانی که در داخل کشور به تحصیل علم پزشکی پرداخته بودند استفاده شده است. مقاله با احصاء و پایش اخبار روزنامه پیگیری خواهد کرد اخبار مربوط به بهداشت و بیماری درآن انعکاس یافته است؟ دیگر آنکه موضوعات مربوط به بهداشت و بیماری با چه حجم و فراوانی انعکاس یافته است؟ میزان مشارکت ایرانیان در نوشتن مطالب بهداشتی درمانی روزنامه چگونه است؟ و دید نقادانه روزنامه نسبت به عقاید خرافی و اشتباه بهداشتی در جامعه چگونه است؟ با روش تحلیل محتوا و گردآوری کلیه گزارش ها، بهداشت و درمان مورد تحلیل قرار گرفت.

در تشکیلات مالیه دوره قاجاریه، مفاصاحساب یکی از دفاتر مالی بود که پس از رسیدگی هیئتی از مستوفیان به حساب مالی حاکم یا صاحب جمع، به منزله تسویه حساب با دولت صادر می گردید. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، آمار و ارقام مفاصاحساب ولایت شاهرود و بسطام در سال های  ۱۲۹۴ق و ۱۲۹۵ق را با دستورالعمل جمع و خرج همان دوره مقایسه می کند تا میزان انطباق آن با عملکرد مالی حاکم ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه در بخش عایدات، انطباق کامل با ارقام مقرر در دستورالعمل وجود دارد، اما در بخش هزینه ها، تفاوت هایی معنادار دیده می شود که ریشه در تصمیمات دولت مرکزی و اقتضائات اداری–نظامی منطقه دارد. دیگر اینکه انطباق عملکرد مالی به ویژه در بخش هزینه ها همیشه به معنای هزینه کرد واقعی منابع نیست. بلکه احتمال دخل وتصرف در منابع از طریق سندسازی وجود دارد. ازاین رو، برای ارزیابی صحیح عملکرد مالی حکام، تحلیل دقیق اسناد و مقایسه آن ها با منابع دیگر ضروری است.

بررسی و تحلیل سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا در قبال مسئله یهودیان در فرانسه طی جنگ جهانی دوم، صرفاً معطوف به شناسایی دیدگاه های ایدئولوژیک یا دینی این کشور نیست، بلکه ناظر بر یک رویکرد تاریخی در تحلیل روابط بین الملل است که نقش آمریکا را در جهت دهی به مسیر سیاسی کشورها بر اساس منافع و اهداف استراتژیک خود آشکار می سازد. پژوهش حاضر می کوشد با تبیین مبانی نظری و فکری تصمیم سازی های سیاسی ایالات متحده، تأثیر عوامل انسانی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی را بر جهت گیری سیاست خارجی این کشور بررسی کند. در این راستا، وضعیت یهودیان فرانسه در مقاطع مختلف جنگ جهانی دوم و نحوه رفتار حکومت ویشی با آنان مورد تحلیل قرار می گیرد تا نشان داده شود که بخش مهمی از سیاست های ضدیهودی در فرانسه ریشه در همکاری ساختاری با آلمان نازی داشت. یافته های پژوهش نشان می دهد که ایالات متحده در مراحل نخست جنگ، موضعی مبهم و غیرقاطع در قبال این تحولات اتخاذ کرد؛ اما در مراحل پایانی جنگ و هم زمان با گسترش نفوذ جریان های صهیونیستی در آمریکا، سیاست واشنگتن به تدریج به سمت حمایت غیرمستقیم از ایده تشکیل یک دولت ملی برای یهودیان در سرزمین فلسطین سوق یافت.

دیوان سالاران در گستره تاریخ ایران همواره در تثبیت، ماندگاری و پیوستگی حکومت ها سهم چشمگیری داشتند. آنان پس از هر جابجایی در قدرت سیاسی خواه ناخواه برای از سر گرفتن چرخه امور اداری و دیوانی دوباره به درگاه فراخوانده و به خدمت گرفته می شدند. بیشتر این دیوان سالاران آموزه ها و تجربه های کاری خود را به فرزندان آموخته و این شغل را در نسل های پسین خاندان تداوم می بخشیدند. ازجمله خاندان نصیری طوسی اردوبادی بیش از دو سده در تشکیلات دیوانی صفویان به خدمت پرداختند. پژوهش کیفی پیش رو بر آن است با روش توصیفی - تحلیلی و با بررسی موردی آن خاندان و بر پایه نسخه های خطی و منابع دست اول برخی مسائل را در این رابطه تبیین نماید. نخست آنکه، اردوبادی ها در این دوره دارای چه جایگاه های دیوانی بوده و الگوهای حاکم بر شیوه های دستیابی آنان به آن مناصب دیوانی چه بود. دیگر آنکه سهم اردوبادی ها در تکوین ادبیات دیوانی آن عصر چه بوده است. یافته ها نشان داد که آنان توانستند در نظام سلسله مراتبی عصر صفوی هم با «استحقاق» و شایستگی های فردی و هم با وابستگی به شبکه خاندانی خود به این مناصب دست یازند. همچنین این خاندان با پیوستگی، انتقال و تداوم سنتهای دیوانی آموخته ها و تجربه های دیوانی خود را به نسل پس از خود انتقال و به گواه منابع و نسخه های خطی نقش و سهم چشمگیری در تکوین ادبیات دیوانی آن روزگار داشته و میراث گرانسنگ و ماندگاری از خود برجای نهد.

بازنمایی دیو در نگارگری ایرانی، به ویژه در آثار نگارگران دوره صفوی، بازتابی از تلفیق اسطوره، تخیل و جهان بینی فرهنگی دوران است. در این میان، سلطان محمد نگارگر، به عنوان یکی از چهره های شاخص مکتب دوم تبریز، تصویرگری دیو را از سطح تکرار روایت های بصری گذشته فراتر برده و به بازآفرینی خلاقانه ای از این موجودات اسطوره ای دست زده است. مقاله حاضر با هدف تحلیل ساختار بصری و مفهومی بازنمایی دیو در آثار سلطان محمد، به این پرسش پاسخ می دهد که ویژگی های تصویری دیوها در آثار وی چگونه با لایه های اسطوره ای، زیبایی شناختی و گاه عرفانی گره خورده اند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و نمونه نگاری از نگاره های شاهنامه تهماسبی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که دیوها در آثار سلطان محمد واجد فرم هایی ترکیبی، آناتومی های اغراق آمیز، رنگ پردازی های نمادین و حرکاتی پویای انسانی اند؛ عناصری که در کنار طنز، خشونت، و فانتزی، دلالت های چندلایه ای از نگرش نگارگر به مفهوم شر، تقابل نیروهای متافیزیکی و خیال پردازی تصویری ارائه می دهند. این بازنمایی نه تنها جنبه ای تزئینی یا داستان پردازانه، بلکه بُعدی اندیشمندانه و خلاق در پیوند سنت و نوآوری در نگارگری صفوی دارد.

سرزمین گیلان محصور در پشت دیوار رشته کوه های البرز، به سان گذرگاهی به آن سوی دریای کاسپین قرار داشت. سرزمین گیلان یک فرصت بود. جایگاه ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی گیلان بر کرانه های جنوبی سواحل کاسپین به سان ارتفاعاتی دیده می شد که تسلط بر آن برابر بود با تسلط بر مهم ترین بخش های سرزمین های شمالی و آسیای مرکزی و امکان تهدید و تحدید قدرت مرکزی در سرزمین ایران. اوج گیری اقتصاد سوداگرایانه در قرن شانزدهم و هفدهم ، دیدگان اروپایی ها را به آسیا معطوف ساخت. شرکت های تجاری غربی در قالب کارتل های بین المللی، در مناطق مختلف از جمله مسکو، که هدفشان تسهیل ترانزیت کالاها در قالب برنامه اقتصاد سوداگرایانه که همانا افزایش سود در بستر افزایش صادرات و کاهش واردات بود، شکل گرفت. تسهیل ِترانزیتِ کالاها، زمانی حصول می یافت، که ایمنی کالاها حفظ می گشت و این ایمنی، در گرو امنیت راه ها بود. گیلان به سبب شرایط اقلیمی خاص و صعب العبور بودنِ گذرگاه های نواحی غربی، وجود دولت های کوچک و خودگردان در غرب(بیه پس) و شرق(بیه پیش)، و تصادم دائمی با دولت مرکزی در ایران، با بحران های زیادی روبه رو بود که در نهایت بحرانِ ژئواکونومیکی را رقم می زد. ظهور شاه عباس اول در راس قدرت در دوره اوجِ اقتصاد سوداگرایانه، بستر برای اتصال اقتصاد ملی به اقتصاد جهانی فراهم گشت، که این اتصال از دریچه ایجاد تسلط سیاسی بر گیلان می گذشت. هدف از نگارش این پژوهش، تحلیلِ موقعیت جغرافیایی گیلان و چگونگی وضعیت بازیگران سیاسی برای بهره برداری از آن می باشد.

برخلاف تصوری که مأموران سیاسی بریتانیا از ضعف دریانوردی ایرانیان ارائه داده اند، گزارش های دریانوردان انگلیسی در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی، بر پایه اطلاعات مساحان بومی خلیج فارس و با هدف تسهیل ورود نیروی دریایی بریتانیا به منطقه تنظیم شده اند. این گزارش ها، که اغلب بدون راستی آزمایی مورد استناد قرار گرفته اند، در صورت عدم توجه به شرایط جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی، می توانند پژوهش های تاریخی را دچار انحراف کنند. پژوهش حاضر، با مطالعه موردی بندرعباس، ضرورت بازخوانی این گزارش ها را تبیین می کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهند گزارش های افسران نیروی دریایی بریتانیا گزینشی بوده و دقت آنها با منافع سیاسی-اقتصادی بریتانیا نسبت مستقیم داشته است. استناد به این گزارش ها بدون بازخوانی و مقایسه تطبیقی با منابع داخلی ممکن نیست. پژوهش حاضر با ارائه رویکردی نو در تحلیل گزارش های دریانوردی، به فهم دقیق تر تاریخ خلیج فارس و روابط ایران و بریتانیا کمک می کند.

این پژوهش به تحلیل تعامل دیالکتیک میان ساختارهای حاکمیتی عصر قاجار و جنبش بابیه در مازندران می پردازد. هدف اصلی، واکاوی زمینه های اجتماعی-سیاسی شکل گیری این جنبش و تبیین راهبردهای حکومت مرکزی در مقابله با آن به منظور صیانت از حاکمیت ملی است. پرسش محوری آن است که سازه های حکمرانی قاجار چگونه بستر گسترش بحران را فراهم کردند و دولت با چه مکانیزم هایی برای مهار این تهدید امنیتی-ایدئولوژیک عمل نمود. روش تحقیق این مطالعه، تاریخی-تحلیلی است. داده های مورد نیاز از طریق واکاوی پژوهش های معتبر تاریخی و مجموعه های اسنادی منتشرشده که خود مستند به آرشیوهای دست اول هستند، گردآوری و در چارچوب نظریه ساختاربندی گیدنز تحلیل شده اند. تحلیل داده ها با تمرکز بر رابطه ی ساختار و کارگزار و با تکیه بر روش تحلیل محتوای تاریخی صورت پذیرفته است. یافته ها نشان می دهد ترکیب ساختار ایلی-عشیره ای، جغرافیای منزوی و نظام تیولداری ناعادلانه در مازندران، بستر مناسبی برای رشد نارضایتی و جذب ایده های انقلابی بابیه بود. حکومت در مرحله نخست با واکنش های پراکنده و ناهماهنگ ناکام ماند، اما با مدیریت امیرکبیر، راهبرد ترکیبی منسجمی شامل عملیات نظامی متمرکز، محاصره ی اقتصادی، مقابله ی ایدئولوژیک با همکاری علما و برخورد حکومتی هدفمند اجرا شد. نتیجه، مهار فیزیکی جنبش و بازتولید حاکمیت در کوتاه مدت بود، اما این واقعه به وضوح شکنندگی ساختار قاجار، وابستگی عمیق آن به نهاد سنتی دین و ناتوانی آن در درمان ریشه های بحران را عیان ساخت.

در نیمه دوم سده سیزدهم هجری، جامعه ایران با یکی از مهم ترین و پرچالش ترین تحولات دینی و اجتماعی عصر قاجار، یعنی جنبش بابیه، روبه رو شد. این جنبش واکنش های گسترده ای از سوی حکومت و نخبگان مذهبی برانگیخت و بازتاب آن در منابع تاریخ نگاری دوره ناصری آشکار است. پژوهش حاضر با هدف بررسی بازتاب جنبش بابیه در «حقایق الاخبار ناصری» اثر میرزا محمدباقر خورموجی، انجام گرفته است. داده های پژوهش به شیوه کتابخانه ای گردآوری و به صورت توصیفی–تحلیلی ارائه شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که خورموجی در حقایق الاخبار گزارش هایی مفصل از ظهور، گسترش و سرکوب بابیه ارائه می کند. او بابیان را با عناوینی چون «فرقه باغیه» و «جماعت بیدین» معرفی کرده و با زبانی تکفیرآمیز، همسو با گفتمان رسمی قاجار و علمای شیعه، آنان را تهدیدی برای نظم دینی و سیاسی کشور می داند. گزارش وی شامل جزئیات دقیقی از فعالیت های تبلیغی بابیان در اصفهان، کاشان، خراسان و مازندران، شورش های محلی، درگیری های نظامی و اقدامات سرکوبگرانه دولت است. هرچند خورموجی شورش های بابیان را بیشتر به عنوان تهدیدی اعتقادی و سیاسی تبیین کرده و به زمینه های اجتماعی و فکری گرایش مردم کمتر پرداخته است، اما گزارش مستند او از نحوه کشته شدن علی محمد باب و نقش علمای محلی و مأموران دولتی، ارزشی تاریخی دارد. به رغم جانبداری آشکار از گفتمان رسمی، روایت خورموجی منبعی مهم برای تحلیل گفتمان های دینی و سیاسی عصر ناصری و بازسازی تاریخی وقایع بابیه به شمار می آید.

جنبش بابیه یکی از حرکت های فکری و عقیدتی در قرن سیزدهم هجری بود که با تلاش کنشگرانی همچون ملاحسین بشرویه ای به جنبشی اجتماعی-سیاسی تبدیل شد. بعد از ادعای باب مبنی بر نیابت امام عصر، ملاحسین با عنوان حی اول، نخستین مومن به باب شد و در راستای گسترش اندیشه های باب، نقش موثری ایفا کرد. وی یکی از موفق ترین افراد در انجام تبلیغات و عامل گسترش فرقه بابیت در شهرهای مختلف از جمله مازندران شد و سرانجام هم در همین منطقه در نبردی که میان عمال حکومت و بابیان در قلعه طبرسی انجام گرفت، جان خود را از دست داد. در پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه ای به تبیین جایگاه ملاحسین بشرویه ای در ترویج اندیشه های باب پرداخته شده است. داده های به دست آمده با مطالعه کتب تاریخی عصر قاجار و منابعی که اندیشه های بابی را مطرح کرده اند و همچنین پژوهش های معاصر نوشته شده است. تمرکز نوشته پیش رو بر چگونگی ورود ایین باب به مازندران و نقش افرینی های ملا حسین بشرویه ای در چارچوب تحولات اجتماعی و مذهبی ان زمانه است. یافته های به دست امده نشان می دهد که ملاحسین نه تنها یک مبلغ ساده ی اندیشه های باب نبود، بلکه او با سفرهای طولانی مدت و گسترش دامنه تبلیغات باب به نوعی شبکه سازی و گسترش منطقه ای دست زد. در واقع بعد از مرگ باب اندیشه های او منجر به حرکات سیاسی و اجتماعی و حتی واکنش در مقابل حکومت قاجار شد. بدین ترتیب ایین باب با تلاش افرادی مثل ملا حسین تبدیل به فرقه ای مذهبی مستقل شد.

کارگران به عنوان قشر مؤثر و حساس در ساختار اجتماعی ایران، با تناقضات و منازعات متعددی روبه رو بوده اند. این تناقضات در دوره پهلوی دوم نیز وجود داشته است. سوال اصلی این تحقیق آن است که عوامل اجتماعی موثر بر تناقضات و تنش های کارگری در دوره پهلوی دوم کدام ها هستند؟ این مطالعه با رویکرد تحلیل تاریخی انجام شده است. پژوهش بر اسناد رسمی دوره پهلوی دوم و گزارش های اتحادیه های کارگری تکیه دارد. همچنین مطالعات و مقالات پژوهشی مرتبط با وضعیت کارگران در این دوره به عنوان منابع دیگر مورد استفاده قرار گرفته اند. نتایج نشان می دهد که اگرچه سیاست های دوره پهلوی دوم به طور نسبی به بهبود رفاه کارگران و تأمین اجتماعی آنان توجه داشت، اما نابرابری دستمزدها، توزیع نامتوازن نیروی کار نسبت به درآمد و دسترسی نابرابر به خدمات رفاهی همچنان وجود داشت. سیاست حکومت در قبال کارگران صنعتی ترکیبی از مشوق ها و سرکوب ها بود؛ ازیک سو، تصویب قانون کار، بهبود شرایط محیط کاری، توسعه بیمه های درمانی و مشارکت محدود کارگران در سهام کارخانه های صنعتی وجود داشت و از سوی دیگر، تشکیل اتحادیه های دولتی (زرد) و نظارت ساواک بر کارگران مانع تحقق کامل حقوق آنان می شد. در مواردی که روند حل منازعات شکست می خورد، برخوردهای امنیتی شامل اخراج، سرکوب و دستگیری کارگران صورت می گرفت.

ماوراءالنّهر، به دلیل غنای اقتصادی و موقعیت استراتژیک، از مراکز کلیدی تأمین مالی خلافت مروانی بود. سیاست های مالی این دوره، به ویژه در اخذ خراج و جزیه، با چالش هایی نظیر مقاومت های محلّی و تنوّع فرهنگی مواجه شد. بررسی این سیاست ها به دلیل تأثیر آن ها بر ثبات اقتصادی و سیاسی منطقه و فقدان پژوهش های متمرکز بر این موضوع، ضروری است. هدف پژوهش، تبیین سیاست های مالی مروانیان و نگرش حکمرانان به شیوه های اخذ مالیات در ماوراءالنّهر است، با این سؤال که این سیاست ها چگونه شکل گرفتند و چه تأثیری داشتند؟ روش تحقیق تاریخی با رویکرد توصیفی تحلیلی است و با تکیه بر منابع تاریخی، به تحلیل داده ها پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که سیاست های مالی مروانیان ترکیبی از رویکردهای متمرکز دوران عبدالملک و قتیبه، دوران سرکوبگرانه یزید بن مهلّب و عصر اصلاحی عمربن عبدالعزیز بود. عبدالملک با استانداردسازی دیوان خراج، کارایی را افزایش داد، امّا فشارهای مالیاتی یزید بن مهلّب به کاهش تولید و شورش منجر شد. اصلاحات عمر با تأکید بر عدالت اسلامی، رضایت عمومی را جلب کرد، امّا به دلیل مقاومت نخبگان، پایدار نماند. نصر بن سیار با ساماندهی مالیاتی، ثبات نسبی ایجاد کرد، ولی گسترش اسلام و معافیت های مالیاتی، درآمد خلافت را کاهش داد. این پژوهش، با تحلیل جامع سیاست های مالی مروانیان، نشان می دهد که فقدان انسجام و سوءمدیریت، به تضعیف نفوذ خلافت در ماوراءالنّهر کمک کرد و بر ضرورت مطالعه عمیق تر نظام های مالیاتی در تاریخ اسلامی تأکید دارد.

هم زمانی تدوین برنامه دوم توسعه (1374-1378) با برگزاری کنفرانس ریو ۱۹۹۲ دو پرسش را پیش می کشد: آیا کنفرانس ریو بر تدوین برنامه دوم تأثیر گذاشت؟ و اصولاً چه نسبتی بین توسعه پایدار با برنامه ریزی ها و اقدامات اجرایی در این برنامه می توان برقرار کرد؟ یافته های پژوهش نشان می دهند که به رغم گنجاندن اصطلاح توسعه پایدار در اصلاحیه برنامه و نیز قانون آن، از آنجا که تمرکز دولت معطوف به کنترل تورم و کاستن از هزینه های غیرضروری-ای بود که می توانست در مسیر کنترل تورم، رشد نقدینگی و افزایش رشد اقتصادی و نیل به توسعه یاری رسان باشد، حفاظت محیط زیست در جهت گیری های «سیاست ثبات اقتصادی» مورد غفلت قرار گرفت. به حاشیه رفتن محیط زیست در برنامه دوم، سبب شد که اصطلاح توسعه پایدار در این برنامه عملاً در سطح حرف باقی بماند و هیچ گام عملی مؤثری در جهت حرکت به سوی توسعه پایدار برداشته نشود. از این منظر، برنامه دوم توسعه واجد پارادوکسی بنیادین بود: در حالی که مدعی حرکت به سوی توسعه پایدار بود، الزامات محیط زیستی آن نادیده گرفته شد. این تناقض منجر به تداوم روند تخریب منابع طبیعی، تشدید آلودگی های محیط زیستی شد و نشان داد که تحقق توسعه پایدار در ایران مستلزم بازاندیشی در سیاست گذاری است.