نظریه اقالیم

بغداد در عصر اول عباسی به عنوان یکی از برجسته ترین مراکز اقتصادی جهان اسلام، شاهد شکوفایی بی نظیری در حوزه های کشاورزی، صنعت و تجارت بود. این رونق چشمگیر پرسش از چرایی شکل گیری و توسعه اقتصادی این شهر را مطرح می سازد. از دیرباز، تأثیر شرایط جغرافیایی بر تمدن های انسانی مورد توجه اندیشمندان بوده است. موقعیت استراتژیک بغداد در میان دو رود دجله و فرات اهمیت این عامل را دوچندان می کند. با این حال، نمی توان نقش عوامل انسانی و سیاست های فعالانه خلفا در بهره برداری از این ظرفیت ها را نادیده گرفت. براساس این، پژوهش حاضر با نقد نظریه جغرافیامحور، که بر نقش تعیین کننده عوامل محیطی در شکل گیری تمدن ها و جوامع انسانی تأکید دارد، به دنبال پاسخگویی به این پرسش است که عوامل جغرافیایی در کنار عوامل انسانی، به ویژه سیاست های خلفا و توسعه تجارت، در تعامل با این شرایط جغرافیایی، چه تأثیری بر شکوفایی اقتصادی بغداد داشته است؟ این بررسی با رویکردی تبیینی-تحلیلی و به کمک روش تاریخی انجام شده است. داده های مورد نیاز با استناد به منابع دست اول تاریخی و جغرافیایی جمع آوری و تحلیل شدند تا چگونگی تأثیر متقابل شرایط طبیعی و اقدامات بشری بر رشد اقتصادی شهر بغداد در عصر مورد مطالعه تبیین شود. نتایج این پژوهش نشان می دهد که رونق اقتصادی بغداد در عصر اول عباسی، حاصل تأثیر متقابل و پیچیده عوامل جغرافیایی و انسانی بوده است. به عبارت دیگر، بهره برداری هوشمندانه و هدفمند از ظرفیت های محیطی توسط خلفای عباسی و ساکنان شهر، عامل کلیدی در تبدیل بغداد به یکی از مهم ترین مراکز اقتصادی و تمدنی در تاریخ اسلام شد.