موقوفات غیرمنقول آستان قدس رضوی در عصر صفوی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
وقف به آستان قدس رضوی همواره از جمله موضوعات مورد توجه حکومت و مردم مورد توجه بوده است و از مهم ترین دوره های شکوفایی آن با توجه به اسناد دوره صفویه است. بررسی وضعیت موقوفات آستان قدس رضوی در عصر صفوی و تحلیل بستر و مؤلفه های مؤثر بر آن می تواند به تنقیح آگاهی تاریخی بینجامد. مقاله حاضر با استفاده از روش تاریخی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، با تأکید بر اسناد وقفی و استفاده از منابع کتابخانه ای به این پرداخته است که وضعیت موقوفات آستان قدس رضوی از لحاظ واقفین، نوع مصرف و رَقَبه و پراکندگی زمانی- مکانی در زمان صفویان چگونه بوده است؟ و چگونه می توان تحولات رخ داده را توضیح داد؟ بر اساس یافته ها در عصر صفویان بیشترین رَقَبه وقفی مزرعه بود که غالباً در اطراف مشهد قرار داشت؛ به عبارتی پراکندگی موقوفات در سطح کشور کم بوده است؛ در این دوره هرچند موقوفات با مصارف مراسم مذهبی، هم پایه اقدامات حکومت درخصوص ترویج شعایر دینی رشد نکرد، اما مصارف بیوتات با سیاست های پادشاهان و نقش آفرینی روحانیون همسو بود و بیشترین فراوانی را دارد؛ همچنین با وجود نیاز شدید به تأمین امنیت، هیچ گونه موقوفه ای در این زمینه شکل نگرفت. در این عصر می توان رشد موقوفات را پس از شاه عباس اول مشاهده کرد؛ بر اساس فراوانی به ترتیب بیشترین موقوفات مربوط به دوره های شاه سلیمان، شاه سلطان حسین و شاه عباس اول است. ثبات و امنیت، تثبیت اقتدار حکومت مرکزی، اقدامات و رویکرد شاه، نظم تشکیلاتی آستان قدس رضوی، انتخاب متولیان از میان سادات و علمایی که دارای نفوذ و استقلال بودند، بر وقف مؤثر بود؛ علاوه براین موارد قدرت یافتن مجتهدان شیعه و نیز پرداختن به مقام امام معصوم (ع) مبنی بر نقش ویژه امام (ع) در اذهان و زندگی روزمره بر اساس مفهوم هم زیستی بر رونق وقف در این دوره بسیار مؤثر بودند.Immovable Endowments to Astan Quds Razavi in the Safavid Era
Endowment (Waqf) to Astan Quds Razavi has always been a subject of interest to both the government and the people, and the Safavid period is one of its most significant flourishing eras according to historical documents from that period. Examining the status of Astan Quds Razavi's endowments in the Safavid era and analyzing the context and factors influencing it can lead to a refinement of historical knowledge. Using the historical method and a descriptive-analytical approach, emphasizing endowment documents and utilizing library resources, this article addresses the following questions: What was the status of Astan Quds Razavi's endowments in terms of donors (waqifs), type of usage (consumption) and endowed assets (raqaba), and spatio-temporal distribution during the Safavid period? And how can the developments that occurred be explained? Based on the findings, in the Safavid era, the most common type of endowed asset was farmland, mostly located around Mashhad; in other words, the distribution of endowments across the country was limited. In this period, although endowments for religious ceremonies did not grow in parallel with the government's actions to promote religious rituals, endowments for the [Imam's] Households (Boyutat) were aligned with the policies of the kings and the role the clergy played, and had the highest frequency. Also, despite the compelling need for providing security, no endowments were provided for this purpose. An increase in endowments can be observed after Shah Abbas I in this era; based on frequency, the largest number of endowments belong, in order, to the periods of Shah Soleiman, Shah Sultan Hossein, and Shah Abbas I. Stability and security, the consolidation of central government’s authority, the actions and approach of the Shah, the organizational order of Astan Quds Razavi, and the trustees selected from among Sayyids and clerics who had influence and independence, were effective in endowments. In addition to these, the empowerment of Shiite mujtahids and also emphasis on the status of the Infallible Imams (AS) based on their special role in minds and daily life according to the concept of coexistence, were very effective in the prosperity of endowments in this period.
تبلیغات
