درخت حوزه‌های تخصصی

در این مقاله به واکاوی داستان دژ هش ربا از منظر روان شناسی با تکیه بر نظریه انتخاب می پردازیم تا این داستان را از ورای نظریه های عرفانی ناب بررسی کنیم. سه برادری که هریک راهی را برای سلوک خود برمی گزینند. پادشاهی که نگران سلامت فرزندان خود است. پادشاه چین که در مواجهه با هر یک از برادران رفتار خاصی را در پیش می گیرد. شیوه های سلوک آنان با توجه به نظریه انتخاب و مؤلفه های اصلی آن مسئولیت پذیری، واقعیت پذیری و انتخاب موضوع این مقاله است. به طورکلی تئوری انتخاب توضیح می دهد که افراد چرا و چگونه رفتارمی کنند. تئوری انتخاب معتقد است هرآنچه از ما سرمی زند یک رفتار است. و همه رفتارها از درون ما برانگیخته می شوند و معطوف به هدفی هستند. هدف هر رفتار ارضای یکی از پنج نیاز اساسی ماست: عشق و احساس تعلق، قدرت، تفریح، آزادی، بقا و زنده ماندن. در این مقاله شیوه سلوک شاه زادگان، از منظر تئوری انتخاب را بررسی کردیم و به این نتیجه رسیدیم که در برادر بزرگ تر، عشق و آزادی، در برادر میانی، قدرت و در برادر کوچک تر، عشق برجسته تر است. در پادشاهِ پدر مؤلفه بقا غلبه دارد و در پادشاه چین مؤلفه قدرت بارز تر است. در این داستان دنیای مطلوب و تأثیر آن در حرکت شاه زادگان و تغییر نگرش آنان مورد توجه قرارگرفته است. عشق به سرزمین پدری جای گاه ضعیف تری در دنیای مطلوب آنان می گیرد و سرزمین، پادشاه و دختر پادشاه چین در دنیای مطلوب آنان برجسته تر می شود. هر یک از شاهزادگان مسئولیت انتخاب خود را می پذیرد و بهای انتخاب خود را می پردازد. در این داستان به طرز بارزی تفاوت دنیای ادراکی شاهزادگان با پدرشان و با یکدیگر بیان شده است. مقاله حاضر به روش کتابخانه ای با رویکرد تحلیلی- توصیفی انجام شده است. کلیدواژه ها: تئوری انتخاب، ویلیام گلسر، دژ هش ربا، مثنوی، قدرت، عشق، آزادی.

تأثیر سعدی بر ادبای پس از خویش محدود به زمان و مکان خاصی نیست و در هر دوره و زمانی، در پهنه گسترده ای از جغرافیای جهان، شاهد اثرپذیری، الهام گرفتن و گام برداشتن شاعری از سعدی هستیم. این اثرپذیری، از حیث محتوا، اسلوب، ساختار و حتی واژگان به کاررفته، مشهود است، یکی از شاعرانی که از مجتوای شعری سعدی، الگوبرداری و تأثیر گرفته، حاجی بکر آقای حویزی، ملقب به قاصد، شاعر مشهور کُرد قرن سیزدهم هجری، است. آشنایی عمیق قاصد با زبان فارسی سبب شد تا اشعار شاعران نامدار ایران، از جمله سعدی، بر اندیشه و آثار وی تأثیرات عمیقی بگذارد. شعر قاصد، مانند سعدی، از زبانی نرم، ساده و روان برخوردار است و از مضامینی چون معرفت نفس، عشق الهی و خدمت به خلق تأثیر می پذیرد. در این پژوهش تلاش شده تا به شیوه ای نظام مند، تأثیر اندیشه های اخلاقی و عرفانی سعدی بر قاصد را از طریق تحلیل و مقایسه اشعار بررسی کنیم. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و به تجزیه و تحلیل عناصر معنایی و ادبی در اشعار قاصد پرداخته شده است. نتایج نشان می دهد قاصد در اشعار خود به وضوح تحت تأثیر مضامین اخلاقی و عرفانی سعدی قراردارد. او با بهره گیری از مفاهیمی همچون زهد، ناپایداری دنیا، درد و رنج هجران و شوق وصال، به دنبال بیان حالاتی عرفانی و تجربیات عمیق انسانی است. قاصد همچنین با استفاده از استعارات مشابه سعدی، نوعی نگاه عارفانه و زاهدانه به زندگی و عشق الهی پیدامی کند و نشان می دهد که در عین اصالت، چطور از افکار سعدی الهام گرفته است. کلیدواژه ها: قاصد، سعدی، عرفان، اخلاق، شعر فارسی.

در میراث حدیثی شیعه روایاتی مبنی بر مسخ برخی انسان های گناهکار به شکل بعضی حیوانات یافت می شود. یکی از آن موارد، روایتی است که کلینی در روضه الکافی نقل کرده و بر مسخ بنی امیه به وزغ (مارمولک) دلالت دارد. در این حدیث به غسل پس از کشتن وزغ، امر شده است و برخی از فقهای امامیه بر پایه آن، استحباب چنین غسلی را استنباط نموده اند. این پژوهش با بهره گیری از روش نقد حدیث و مبتنی بر معیارهای کلامی و بهره مندی از اصول و دانش رجال امامیه به اعتبارسنجی سندی و تحلیل دلالی این حدیث می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که وجود راویان ضعیف و مجهول در سلسله سند، امتناع تعمیم مضمون حدیث به دوره زمانی پس از مقطع مسخ، تعارض با احادیث نفی مسخ در امت اسلام، چالش های مضمونی از جمله ناسازگاری با کیفیت و غرض مسخ، ابهام در حکمت غُسل و عدم تطابق با واقعیات تاریخی، اعتبار و اصالت صدور این حدیث از معصوم را مخدوش می سازد و این نظریه را تقویت می نماید که استناد و احتجاج به این روایت در مباحث فقهی و ترویج آموزه کلامی مسخ بنی امیه بر اساس مفاد آن با چالش های عمیق مواجه است؛ لذا بازنگری فقهی–کلامی درباره اصالت و اعتبار این حدیث بایسته ای اجتناب ناپذیر است.

حضرت مریم(س) تنها زنی است که قرآن کریم ۳۴ بار از وی نام برده و به تجلیل از فضایل شخصی و خانوادگی او پرداخته است. در برخی از آیات قرآنی از مریم(س)، با تعابیر «بنت عمران» و «اُخت هارون» یاد شده است. در همین راستا اهداف اصلی پژوهش، بررسی دلایل ورود قرآن کریم به تبارشناسی حضرت مریم(س) و تحلیل دیدگاه های مفسران صاحبنظر درباره عناوین «آل عمران» و «اُخت هارون» است. این پژوهش با روش تحلیلی تطبیقی انجام شده و بر ضرورت اتخاذ رویکرد ادبی در تفسیر داستان های قرآنی تأکید می کند. نتایج پژوهش پیش رو از این قرار است: قرآن کریم با رویکردی اصلاحی و حکیمانه، تبار مریم(س) را به یکی از خاندان های برگزیده و پیامبرپرور(یعنی خاندان عمران) منتسب می کند تا هم از مریم در برابر اتهامات شنیع یهودیان مغرض دفاع کند و هم به تناقضات موجود در نسب نامه های اناجیل پایان دهد. قرآن همچنین با حذف نام «یوسف نجار» از نسب عیسی(ع)، بر نسب مادری «عیسی بن مریم» تأکید می ورزد. از نظر نگارنده، مراد قرآن از «هارون» در تعبیر قرآنی «یا أُخْتَ هارُونَ»، هارون نبی(ع) بوده و ارتباط مریم با وی به صورت سلالتی است. قرآن کریم همچنین مریم را دختر بلاواسطه «عمران» معرفی می کند. با این وجود هویت تاریخی عمران به دلیل عدم تحلیل مستقل شخصیت وی در قرآن برای مخاطبان مشخص نیست. از دیگر سو با عنایت به عدم ذکر نام «عمرام» پدر موسی و هارون در سرتاسر آیات قرآن و با درنظرگیری قرائن درون متنی، به نظر می رسد که مراد قرآن از «آل عمران» تنها خاندان پدری مریم(س) است.

فهم روانشناختی متن دینی، گونه ای از فهم است که براساس رویکرد روانشناسی به تبیین مفاهیم آن می پردازد. این نوع فهم می تواند با تفسیر روانشناختی مورد نظر امین الخَولی، به عنوان یکی از مؤلفه های مکتب ادبی تفسیر قرآن کریم، ارتباط داشته باشد. عدم فهم ملموس و عینی و اکتفاء به نکات انتزاعی در تفسیر آیه «فَفِرّوا الی الله»، موجب شده تا مفاهیم آن از حوزه کاربرد در زندگی انسان، خارج شود. به منظور کاربردی نمودن گزاره قرآنی مذکور و ارائه تفسیری روانشناسانه از آن، پژوهش پیش رو با استفاده از روش فهم روانشناختی تک متن و روش پژوهش در مفاهیم یک آیه در پرتو سوره شکل گرفته است. توجه در گزاره «فَفِرّوا الی الله» در سیاق آیات سوره ذاریات، مسئله «نوع مواجهه با حقایق عالم» را برای انسان بازنمایی می کند. براساس یافته های به دست آمده، انسان می تواند دو نوع مواجهه با حقایق موجود در عالم داشته باشد؛ مواجهه اصیل و الهی با الگویی خاص از بینش، گرایش و کنش؛ و مواجهه غیر اصیل و غیر الهی که الگوی بینشی، گرایشی و کنشی متفاوتی را شامل می شود.  مواجهه اصیل و الهی براساس توصیه موجود در آیه، نوید بخش «نجات و رهایی» برای انسان است ومبتنی برآن الگوی نظری نجات و رهایی تبیین می شود.

رهبر انقلاب اسلامی در بیانیه ی گام دوم انقلاب با مرور تجربه ی ۴۰ ساله ی انقلاب اسلامی اعلام کردند: انقلاب «وارد دوّمین مرحله ی خودسازی و جامعه پردازی و تمدّن سازی شده است». گام دومی که باید در چارچوب «نظریه ی نظام انقلابی» و با «تلاش و مجاهدت جوانان ایران اسلامی» به سوی تحقق آرمانِ «ایجاد تمدّن نوین اسلامی و آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمی (ارواحنافداه)» برداشته شود. در همین راستا پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی تربیت نسل انقلابی برپایه دیدگاه های مقام معظم رهبری به شیوه گرندد تئوری انجام شد.این پژوهش جزء تحقیقات کیفی از طریق تحلیل محتوای کیفی با رویکرد نظریه مبتنی بر گرندد تئوری است. داده ها از طریق سند کاوی فیش های تعلیم و تربیت موجود در دفتر حفظ و نشر آثار معظّم له جمع آوری گردید.جامعه آماری متشکل از فیش های با موضوع تربیت نسل در سایت دفتر مقام معظم رهبری در طی سال های 1368 تا 1397 بود. جهت دستیابی به اشباع نظری تمام فیش ها به تعداد41فیش مورد استفاده قرار گرفت و نمونه گیری انجام نشد.ابزار پژوهش، فرم سندکاوی محقق ساخته بود. داده ها با رویکرد اشتراوس و کوربین طی فرایند کدگذاری، نام گذاری،مقوله-بندی و تحلیل گردید. جهت تحلیل اولیه داده های کیفی از نرم افزار 2020 Maxqda استفاده شد. در نهایت الگوی تربیت نسل انقلابی برپایه دیدگاه های مقام معظم رهبری طراحی شد. نتایج پژوهش حاکی از مقوله های کلی شناسایی شده در قالب مدل پارادیمی شامل شرایط علی(با 39 کد اولیه) شرایط مداخله گر(14 کد)،راهبردها(28 کد) و پیامدها(16کد) در یک زمینه دارای فرصت ها ، تهدیدها و ضعف و قوتها و برای پدیده محوری تربیت اسلامی است که مولفه های طراحی الگوی تربیت نسل اسلامی برپایه دیدگاه های مقام معظم رهبری نمایان می کند.

در این جستار کوشش شده تا توصیفی عینی از محمد علی شاه به روایت هم عصرانش به تصویر کشیده شود. این توصیفات را باید در بستر زمان خود سنجید یعنی در دورانی که تضاد و تقابل میان «درد دین داران حکومت مشروعه» و «درد ملت داران حکومت مشروطه» به منتهی درجه خود رسیده بود و هر یک از طرفین در نهایت مردی و نامردی در تخریب دیگری در تلاش بود. شاه در تاریخ ایران همواره به نماد نگهبان دین و دولت و پدر ملت ایران بوده است و نا صوابی، سوگند شکنی، بد عهدی، دروغ، و دشمنی و کژ رفتاری با مردم از فردی در آن جایگاه نه تنها ناپسند بلکه دور انتظار نیز بود. اما محمد علی شاه، آنچنان که در ادامه می آید، تماماً کوشش کرد که خود را منفورترین شاه تاریخ ایران کند. سوگندش را نقض کرد، دست در خون مردم شست، ملک را به بیگانه سپرد، پناهنده بیرق بیگانگان شد، سرمایه ملی را به تاراج برد، و برای خوشایند طرفدارانش دست به سرکوب و کشتار شدید منتقدان و مخالفانش زد.

زندگی روزمره یک تکرار همه روزه از فعالیتی مشخص است که در راستای هدفی بیرون از انسان (خود) انجام می شود. روزمرگی حاصل تکنولوژی زدگی انسان در شهر است که جنبه های جدید زندگی انسان معاصر را شکل داده است. انسان معاصر در کشاکش این بحران به عنوان یک فعال اجتماعی شناخته می شود و دیگر نه به عنوان خود انسان بلکه به عنوان یک موجود سیستم مند در یک ساختار شناخته می شود. انسان کنونی دیگر نه به عنوان آنچه که هست بلکه به عنوان آنچه مصرف می کند در یک اضطراب همیشگی شناخته می شود. مقاله پیش رو چنین انسانی را بررسی می کند و از منظر فیلسوفانی هنچون بودریار (Jean Baudrillard) و هانری فولور (Henri Lefebvre) و نظریه پردازانی همچون اندی بنت (Andy Bennett) به خوانش چنین انسانی برآمده تا در مرحله اول چنین انسانی شناخته و روش زندگی او شناخته شود و در مرحله دوم به سراغ تعریف رویداد در نمایشنامه رفته است و این دو تعریف را در مقابل هم قرار داده است. انسان روزمره با زیست در روزمرگی شکل و شمایل متفاوتی را از آنچه که ممکن است به یک رویداد جواب قهرمانانه ای بدهد؛ از خود نشان می دهد. چنین انسانی به نیاز های زندگی روزمره می پردازد و از امر قهرمانی فاصله میگیرد. دگیر رویداد ها بی معنا می شوند و در چنین زمانی انسان توانای تغییر را از دست می دهد. این خوانش به ظاهر درام را از بین می برد زیرا اگر شخصیت در درام نسبت به رویدادی که با توجه به شرایط مفروض در درام شکل گرفته؛ بیتفاوت باشد دیگر گره گشایی و قبل از آن اوجی در درام باقی نمی ماند. زندگی روزمره اولین چیزی که از بین میبرد همین امر قهرمانی است که به عنوان انگیزه اصلی شخصیت پا به میدان می گذارد و می خواهد جهان نمایش را دگرگون کند اما خود خود روزمرگی می تواند بر جای رویداد بنشیند و به عنوان بحران اصلی نمایشنامه خودنمای کند. نمایشنامه "روز از نو" اثر داریفو دقیقا همین شمایل را دارد. داریوفو تلاش می کند که شخصیت خود را موجودی بی تفاوت به بحران های همچون ارتباط کمرنگ بین زن و مرد یا وضیعیت نا به سامان طبقه اجتماعی و فقر نشان دهد. زن در این نمایشنامه تنها به دنبال دریافت رضایت از کارفرما خود است و با استرس ها و اضطراب های خود همچون یک امر طبیعی بر خود می کند. ذهن ماشینی شده او تنها به ساعت توجه می کند و شعار های تبلیغاتی محصولات مورد استفاده خود را تکرار می کند. او در بند تکنولوژی روبه رشد هر روزه، زندگی می کند و دیگر نه تلاشی می تواند بکند برای رهایی نه می خواهد که تلاشی کند. این انسان دیگر یک موجود مختار و تابع صاحب تفکر نیست بلکه تصویر کاملی از یک ربات گوشتی برای مصرف هر آنچه که در دست است شده است. مقاله پیش رو نشان میدهد که این شرایط چگونه رویداد را از بین برده و شخصیت نمایشی دیگر عاری از هر گونه امر قهرمانی به سراغ زندگی روزمره خود می رود.

مفهوم «تلقی روح القدس» در روایات معتبری از مصادر اصلی حدیثی همچون «بصائر الدرجات» و «الکافی»، به عنوان یکی از منابع علم امام† معرفی شده است. با وجود اهمیت این آموزه، چیستی آن و تمایزش با سایر راه های کسب علم امام، مانند تحدیث و الهام همواره با ابهاماتی روبرو بوده است؛ ابهامی که سبب می شود این تعبیر برای مخاطبی که با ظرایف زبان عربی آشنا نیست، معنای مشخص و متبادری نداشته باشد. این نوشتار باهدف معناشناسی دقیق این آموزه، در گام نخست به بررسی سندی ده روایت اصلی در این باب می پردازد و اعتبار دستکم بخشی از آنها را اثبات می کند. سپس با روش معناشناسی لغوی و تحلیل کاربرد واژه «تلقی» در دو مفعول، نشان می دهد که این واژه در روایات مذکور، بیش از آنکه به معنای «اخذ» یا «تلقین» باشد، به معنای «روی آوردن و به استقبال آمدن» (استقبال) است. در ادامه، مقاله با بررسی وجودشناختی «روح القدس» در این روایات و با استناد به قرائنی مانند روایات «ارواح خمسه»، استدلال می کند که مراد از آن، جبرئیل نیست؛ بلکه موجودی ملکوتی و حقیقتی نورانی است که به عنوان یک ابزار یا قوه، در بستر وجودی امام قرار دارد. برآیند این دو تحلیل نشان میدهد که «تلقی روح القدس» فرایندی است که در آن، امام هنگام مواجهه با امری که علم آن نزد ایشان حاضر نیست، به آن قوه یا ابزار معنوی همراه خود توجه می کند و روح القدس با علم مورد نیاز، به استقبال ایشان می آید.

کنکاش وقایع تاریخی در منابع حدیثی یکی از چالشهای حدیث شناسی است. بهترین و مطمئن ترین منبع برای دریافت وقایع تاریخ اسلام حدیث معصومان علیهم السلام است. از وقایع مهم صدر اسلام، ورود شهربانو دختر پادشاه ساسانی به بلاد مسلمین و ازدواج او با امام حسین علیه السلام است. مورخان درباره این واقعه، سخنان گوناگونی ایراد نمودهاند. اما در میان محدّثان سترگ؛ صفار، کلینی، صدوق و مفید، ورود آن بانوی همام را در عهد خلیفه دوم، سوم و چهارم روایت نمودهاند. نوشتار پیش رو به سبب آنکه عبارت شیخ مفید را حدیث تشخیص نداده، از محل بحث خارج و روایت صفار، کلینی و صدوق را به بوته نقد و آزمون میکشاند. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی و گردآوری دادهها به شیوه کتابخانهای به اعتبار سنجی سند روایت صفار، کلینی و صدوق پرداخته و روایت صدوق را به سبب راویان مهمل و ضعیف، غیر معتبر میداند و روایت صفار و کلینی را با چند چالشِ جدی رجالی مواجه میبیند. چنانچه نهاوندی و عمرو بن شمر در کتب رجالی قدما تضعیف شدهاند. مقاله حاضر با استناد به قواعد رجالی همچون: دلالت اکثار روایت اجلاء بر وثاقت، رد اتهام غلوّ توسط قدما، نبودن در مستثنیات ابن ولید و... بر اساس تراکم ظنون، وثاقت نهاوندی و عمرو بن شمر را احراز نموده و اعتبار سندی روایت صفار و کلینی، مبنی بر وقوع ازدواج در زمان خلیفه دوم را اثبات میکند.

تغییرات اقلیمی به معنای تغییر میانگین دمای زمین بوده که مخاطرات زیادی من جمله بالا آمدن سطح دریاها، تغییر در الگوی بارش، کاهش سطح حاصل خیزی خاک و .... را به دنبال دارد. این پژوهش به روش تحلیلی-توصیفی انجام شده و اثر تغییرات اقلیمی را بر رویکرد اقتصادی حقوق بین الملل مورد واکاوی قرار داده است. نتیجه اینکه اولین اثر تغییرات اقلیمی، شکل گیری کنفرانس های بین الملل و درنهایت وضع اسناد حقوق بین الملل به نحوی بوده که کشورها را متعهد به اتخاذ سیاست هایی نموده که با تغییرات اقلیمی ممانعت نماید. این تعهدات در وحله اول ممکن است آثار اقتصادی منفی به دنبال داشته که کشورها به دلیل سهولت، این راه را انتخاب کرده و برای کسب وکارها محدودیت هایی وضع می نمایند. اما نیاز است که باهدف تبدیل آثار منفی اقتصادی به آثار مثبت، از برخی کسب وکارها حمایت جدی شود و بدون مخدوش شدن تعهدات بین المللی کشورها، در این حوزه اشتغال ایجاد نمود. کشورها باهدف مقابله با تغییرات الگوی اقلیمی می بایست شرکت های دانش بنیان را در این حوزه تقویت نموده تا در برخی مسائل موجب ارزش افزوده گردند. قوه قضائیه از اختیارات خود بهره برده و ضمن شناسایی دقیق تر جرائم این حوزه، متخلفان را به نحوی بازدارنده مجازات نماید. قوه مجریه نیز می بایست سیاست های خود را به نحوی اتخاذ کرده که کسب وکارهای حوزه مقابله با تغییرات اقلیمی توجیه پذیر گردد. بدین صورت ضمن تعهدات بین المللی کشورها، هیچ آثار منفی به بار نیامده و درعین حال با تقویت اقتصاد، می توان منافع اقتصادی این حوزه را شاهد بود.

در عمر قضاوت علاوه بر صفات واجب مذکوره بر شایستگی تصدی آن، صفاتی مشاهده می شود که از نظر فقه اسلامی دارای اهمیت و ارزش بسزایی است. از جمله ی آن صفت بینش و بصیرت به معنای عام می باشد. که در این مقاله ضمن ارائه مجوز و امکان تعدی از صفات مذکوره ای که به صورت وجوب برای امر قضاوت ذکر فرموده اند، نسبت به استنباط و استخراج آن از سنت و عقل اقدام گردیده است و در ابتدا اثبات وجود بصیرت برای قضاوت را بنحو اقتضا صورت گرفته است و در ادامه لزوم آن صفت را به اثبات رسانده و در نهایت ضمن تجمیع استدلال های صورت گرفته، لزوم و وجوب صفت بصیرت را در این امر، نتیجه گیری نموده ایم.

شهدت البشریه تحوّلات جذریه بعد الحربین العالمیتین الأولى والثانیه، لم تقتصر على مظاهر الدمار المادی بل کانت لها أبعادٌ معنویه ونفسیه جسیمه. ازداد الیأس المریر الذی تغلب على الذات البشریه، أدّت مظاهر التوتر إلى اغلاق الوعی الجماعی، ظهرت وجهه نظر عبثیه نحو الحیاه، أصبح الوجود بلاغایه. أثیر أسئله مرکزیه حول غایه الحیاه والمسؤولیه الفردیه فی عالم متغیر وحدود الحریه الفردیه. لم ینأی الأدب عن هذه التغیرات، إذ ترکت بصمتها الواضحه على المشهد الأدبی، فأدى ذلک إلى تکوین مدرسه جدیده فی الکتابه الأدبیه تعکس هذه الأزمه وتعکس حاله التمزق النفسی للإنسان، فی عالم یکتظّ بالتناقض. وقد أطلق على هذا الاتجاه اسم "التیار العبثی" أو "العبثیه"، وهی حرکه فکریه وجمالیه أساسها فلسفه الوجود والاتجاهات الفلسفیه التی نشرها المفکرون کألبیر کامو وجان بول سارتر و... هذا وقد برز هذا التیار بوضوح فی الأدب السردی، لاسیما فی فن الروایه، حیث وظّفَ الکتّاب عناصر العبثیه کوسیله جمالیه عمیقه للتعبیر عن مأساه الإنسان المعاصر وصراعه مع عالمٍ یطغی علیه. یدرس البحث الحالی تجلیات الفکر العبثی فی روایه «دفاتر الورّاق» للکاتب الأردنی جلال برجس، حیث نالت جائزه البوکر العالمیه للروایه العربیه عام 2021م. لما اشتملت علیه من انسجام متماسک فی بناء الروایه ومعالجه فکریه وفنیه لقضایا وجودیه محوریه. تعتمد هذه الورقه البحثیه علی المنهجَ الوصفیّ-التحلیلی ووظّفت أدوات التحلیل البنیوی فی تفکیک الخطاب السردی، سعیًا إلى فهم الکیفیه التی تعکس بها الروایه التوتراتِ الوجودیهَ والبُعدَ العبثیّ فی بناء الشخصیّه الرئیسه. وتشیر نتائج الدراسه إلى أن العبثیه تتجلى بوضوح فی فقدان الشخصیه المحوریه لهویتها، ولجوئها إلى تقمّص هویات خیالیه متعدّده بوصفها آلیه دفاعیه فی مواجهه واقع مفکک یفتقر إلى المعنى والقیم الإنسانیه. هذه البنیه السردیه تعکس عمق الأزمه الوجودیه التی یعیشها الشخصیات: إبراهیم، جادالله، ناردا و...، وتظهر کیف یوظف الأدب أدواته الفنیه لتناول قضایا فلسفیه معقده فی قالب جمالی مؤثر، یعبر عن هموم الفرد العربی وهواجسه فی مواجهه واقع ملیء باللایقین والاغتراب.

خوزستان در طول تاریخ خود، تلاقی گاه ادیان و مذاهب گوناگون بوده است. این تنوع مذهبی به ویژه در قرن چهارم هجری به اوج خود رسید. در این سده، پیروان ادیان و مذاهب مختلف، اعم از مذاهب فقهی و کلامی اسلامی (مکتب کلامی معتزله، مذاهب فقهی اهل سنت، شیعیان و صوفیان) و ادیان غیر اسلامی (مسیحی، یهودی، صابئی و زردشتی) در خوزستان حضور داشتند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی و با مراجعه به منابع مختلف تاریخی و متون مذهبی متقدم، در پی پاسخ به این سؤال اساسی است که چه عواملی موجب تنوع دینی و مذهبی جامعه خوزستان در سده چهارم هجری شده بود؟ یافته های پژوهش نشان می دهد این تنوع دینی و مذهبی برایند سه عامل اساسی بود. این عوامل به ترتیب اهمیت عبارتند از: پیوستگی جغرافیایی و فرهنگی خوزستان به عراق، رواداری مذهبی دولت آل بویه(حک: 322-448 ق) و موقعیت تجاری و بندرگاهی خوزستان.

توجه به بستر تاریخی نزول آیات، می تواند فهم واقع نگرانه تر آموزه های قرآن را ممکن سازد. یکی از روش هایی که می تواند بدین هدف به کار گرفته شود «پدیدارشناسی» است. مطالعه پدیدارشناسانه می توان نوع اندیشه مردم عصر نزول درباره موضوعی را روشن سازد و بستر تحلیل نوع تعامل قرآن نسبت به اندیشه مردم را فراهم سازد. در مسیر بازسازی پدیدارها می توان، داده های اولیه را از آیات قرآن به عنوان متنی راستین و بدون تحریف به دست آورد. این نوشتار با روش پدیدارشناسی به مطالعه قوم یهود حاضر در شبه جزیره عربستان، به عنوان یکی از فعال ترین گروه های مؤثر در سبب نزول آیات، می پردازد و اطلاعات اولیه را صرفاً از آیات قرآن به دست می آورد. این پژوهش نشان می دهد در تجربه زیسته مردمان عصر نزول، قوم یهود .با ویژگی های متعددی شناخته می شدند ولی جزئیات بسیاری از این پدیدارها با نزول قرآن دگرگون شده است. همچنین دقت در برخی پدیدارها تبیین گر پاسخ های جدید به برخی شبهات «جهانی نبودن دعوت پیامبر به دلیل لزوم هم زبانیِ انبیاء با مردم قوم» خود است.

پرده درویشی موجود درموزه محرم باموضوع واقعه عاشوراوداستان های اخلاقی پندآموز، در 30 مجلس وبا 170 شمایل به قلم محمد تصویرشده است. هدف پژوهش حاضرمطالعه مجالس پرده مذکوردر تطبیق با اسناد ومتن مکتوب ازروایات مذهبی است. برهمین اساس دوپرسش اساسی تحقیق به شرح زیرمی باشد؛1-داستان هریک ازمجالس دراین پرده چیست؟ 2-ذکراین داستان ها در متن مکتوب چگونه بوده است وچه میزان برآمده ازروایات شفاهی است؟. روش پژوهش، توصیفی و تطبیقی می باشد و ازشیوه ی مصاحبه، مشاهده وروش کتابخانه ای ومراجعه به وبگاه های معتبرجهت گردآوری اطلاعات استفاده شده است. نتایج نشان می دهد،هجده مجلس به واقعه عاشورا واتفاقات قبل وبعد آن می پردازد و دوازده مجلس به روایاتی مانند جوانمرد قصاب، پیامبر اکرم درکنار حوض کوثرو... مربوط می شود. تعداد 26 مجلس دراسناد مربوط به روایات مذهبی، واقعه عاشورا، زندگی نامه پیامبران وتاریخ اسلام به طورمستقیم ذکرشده است. درمورد چهار مجلس متن مکتوبی یافت نشد، به نظر می رسد این مجالس بیشتر بر پایه روایت شفاهی و مردمی شکل گرفته باشد

فریضه ی حج، عبادتی چندبُعدی و عمیق است که با تلفیق اعمال ظاهری و معانی باطنی، زمینه ی تعالی روح و تقرب الهی را فراهم می سازد. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد نشانه شناسی، به تحلیل ادعیه ی مرتبط با مناسک حج می پردازد تا نشان دهد این متون چگونه از طریق سازوکارهای زبانی، نمادین و تاریخی، به تقویت احساس بندگی، فروتنی و خودآگاهی در زائر کمک می کنند. ادعیه ی حج با تأکید بر اسمای الهی، ارجاع به سیره ی پیامبران و تمرکز بر مفاهیم بنیادین توحیدی، تجربه ی معنوی زائر را به سوی خلوص در نیت و معرفت الهی سوق می دهند. این مطالعه، با استناد به منابع معتبر اسلامی و بررسی دقیق بخش عمده دعاهای مربوط به مراحل کلیدی مناسک همچون احرام، طواف، سعی و صفا و مروه و وقوف در عرفات، نقش این متون را در پرورش روح عبودیت و ارتقاء سلوک معنوی واکاوی می کند.

مقدمه و اهداف: هدف اصلی نهاد حوزوی و روحانیت، هدایت مردم براساس معارف دینی است. در این مسیر، تربیت اخلاقی به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای تحقق این هدف شناخته می شود. تربیت اخلاقی، علمی است که به دنبال پیاده سازی و عملی کردن آموزه های اخلاقی در زندگی افراد است (علیزاده، ۱۳۹۹). با توجه به نقش محوری این دانش در رسالت حوزه علمیه، بررسی سیر تحولات آن در طول یک سده اخیر، به ویژه در حوزه علمیه قم، ضروری به نظر می رسد. این مقاله با هدف پاسخ به این پرسش ها تدوین شده است: دانش تربیت اخلاقی در یک قرن گذشته چه تطوراتی را تجربه کرده است؟ عوامل مؤثر بر این تحولات کدام اند؟ و مهم ترین آثار و متون این حوزه در این دوره کدام است؟ این پژوهش با تمرکز بر آثار مکتوب (کتاب و مقاله) منتشر شده توسط حوزویان یا مراکز حوزوی در قم، سیر تحولات را در دو دوره متمایز تحلیل می کند: دوره زمینه سازی (پیش از انقلاب اسلامی) و دوره شکوفایی (پس از انقلاب اسلامی). در دوره اول، با وجود تمرکز بر فقه و اصول، بنیادهای اولیه برای توسعه دانش اخلاق و تربیت اخلاقی توسط شخصیت هایی همچون میرزا جواد ملکی تبریزی، شیخ عباس قمی و امام خمینیe فراهم شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه وارد دوره جدیدی شد که با گسترش نهادهای پژوهشی و آموزشی، تخصصی شدن علوم اسلامی و افزایش چشمگیر تألیفات، به شکوفایی دانش تربیت اخلاقی انجامید. روش پژوهش: روش پژوهش در این مقاله، ترکیبی از تحلیل تاریخی و تحلیل محتوا است. در بخش تاریخی، تحولات نهادی و آموزشی حوزه علمیه قم در دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی بررسی می شود تا بستر و زمینه های پیدایش و تطور دانش تربیت اخلاقی مشخص گردد. در بخش تحلیل محتوا، آثار شاخص و کلیدی نویسندگان حوزوی و مراکز پژوهشی وابسته به حوزه مورد بررسی دقیق قرار می گیرد. ملاک اصلی در شناسایی این آثار، هویت حوزوی نویسندگان و یا هویت حوزوی مراکز آموزشی و انتشارات است. یافته ها: یافته های این پژوهش نشان می دهد که دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، از یک مرحله زمینه سازی به مرحله شکوفایی تغییر یافته است. دوره زمینه سازی (پیش از انقلاب): در این دوره، دانش تربیت اخلاقی به صورت مستقل وجود نداشت و مباحث آن مندرج در دانش اخلاق کلی مطرح می شد. با این حال، سه شخصیت کلیدی نقش بسزایی در زمینه سازی برای آینده این دانش ایفا کردند: میرزا جواد ملکی تبریزی: ایشان با آثاری همچون «اسرار الصلاه» و «المراقبات»، به صورت ضمنی به مبانی و روش های تربیت اخلاقی، مانند مراقبه و توجه به اوقات پرداختند. نوآوری ایشان در تأکید بر تأثیر ایام و مناسبت های خاص بر تربیت سالک، قابل توجه است. شیخ عباس قمی: آثار ایشان مانند «سفینه البحار» و «مقامات العلیه» نمونه های مهمی از اخلاق روایی با رویکرد تربیتی هستند. شیوه چینش روایات و بیان حکایات برای تأثیرگذاری بر مخاطب، از نوآوری های ایشان محسوب می شود. امام خمینیe: ایشان با آثاری مانند «شرح چهل حدیث»، مباحث تربیت اخلاقی را با رویکردی عمیق و کاربردی مطرح کردند. تأکید بر جهاد با نفس و استفاده از روش دیالوگ درونی و همزادپنداری عالمانه برای نقد درونی مخاطب، از ویژگی های بارز آثار ایشان است. دوره شکوفایی (پس از انقلاب): پس از انقلاب اسلامی، دانش تربیت اخلاقی با ظهور عوامل زیر به یک حوزه مستقل و پویا تبدیل شد: تأثیر فضای اجتماعی-سیاسی: حضور حوزویان در مناصب مدیریتی و اجتماعی، نیاز به تولید محتوای کاربردی را افزایش داد. تخصص گرایی در علوم اسلامی: تأسیس رشته های تخصصی مانند «فلسفه اخلاق» و «تربیت اخلاقی» در مقاطع مختلف، زمینه را برای پژوهش های عمیق تر فراهم آورد. پیدایش نهادهای تخصصی: مراکز پژوهشی و آموزشی مانند مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیe، پژوهشکده اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نقش مهمی در تولید آثار علمی در این زمینه ایفا کردند. براساس یافته های این پژوهش، مراکز حوزوی پس از انقلاب اسلامی نقش مهمی در تولید آثار علمی در زمینه تربیت اخلاقی ایفا کرده اند.  مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیe با بیش از ۷۰ اثر، در صدر این مراکز قرار دارد. پس از آن، پژوهشکده اخلاق و معنویت و گروه علوم تربیتی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هر کدام با بیش از ۲۵ و ۲۲ اثر، جایگاه بعدی را به خود اختصاص داده اند.  گروه مدرسی اخلاق دانشگاه معارف اسلامی با بیش از ۲۲ اثر و جامعه المصطفی العالمیه با بیش از ۱۸ اثر نیز از دیگر مراکز فعال در این زمینه هستند. همچنین، مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت نیز با ۲۰ پایان نامه، به این مجموعه اضافه می شود. این آثار در موضوعات زیر قابل دسته بندی هستند: مبانی و کلیات: آثاری چون «تربیت اخلاقی» (محمد داودی) و «درآمدی بر تربیت اخلاقی در اسلام» (مقداد یالجن)، به تبیین فلسفه و چهارچوب نظری این دانش پرداختند. مقالاتی مانند «جایگاه قرب الهی در تربیت اخلاقی» (موسوی نسب و زینلی) و «کرامت انسانی زیربنای تربیت اخلاقی» (حاجی علیان و دیگران)، به مبانی و اصول این دانش از منظر اسلام می پردازند. مراحل تربیت: آثاری مانند مقاله «مراحل تربیت اسلامی» (سید علی حسین زاده) به بررسی مراحل رشد متربی و تناسب روش ها با ظرفیت او می پردازند. روش ها و راهبردها: آثاری مانند «روش های تربیت اخلاقی در المیزان» (فقیهی) و «طراحی الگوی دسته بندی روش های تربیت اخلاقی» (فقیهی)، روش های کاربردی این دانش را مورد تحلیل قرار داده اند. تربیت اخلاقی گروه های سنی: آثاری مانند «تربیت اخلاقی در دوره کودکی» (نجفی و پوریزدی) و «مراحل تربیت اخلاقی کودک با تأکید بر منابع اسلامی» (خیری و دیگران) بر روی گروه های سنی خاص تمرکز کرده اند. بحث و نتیجه گیری: این پژوهش نشان می دهد که تطور دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، یک سیر تدریجی و نظام مند را طی کرده است. در دوره پیش از انقلاب، با وجود عدم وجود یک رشته یا دانش مستقل، بنیان های نظری و عملی این حوزه توسط اساتید برجسته پی ریزی شد. این دوره، بیشتر بر "تهذیب عملی" و "روش های تربیتی فردی" تأکید داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی، تحول ساختاری در حوزه و جامعه، زمینه را برای "نظام مند شدن" و "تخصصی شدن" دانش تربیت اخلاقی فراهم کرد. استقلال این دانش از اخلاق نظری و تأسیس نهادهای تخصصی، امکان تولید آثاری را فراهم آورد که به صورت متمرکز به مباحث مبانی، مراحل، روش ها و مسائل کاربردی تربیت اخلاقی پرداختند. این یافته ها نشان می دهد که حوزه علمیه قم با درک نیازهای جامعه، به سمت تولید علمی کاربردی و پاسخگو حرکت کرده است. با این حال، ضرورت ادامه این روند و توجه بیشتر به مسائل جدید جامعه، مانند تربیت اخلاقی در فضای مجازی و مسائل نوظهور اجتماعی، به عنوان چالش های آینده این دانش مطرح می شود. این پژوهش با ترسیم این سیر تاریخی، به شناخت ظرفیت های موجود و شناسایی خلأهای آینده در این دانش کمک می کند و راه را برای برنامه ریزی های آتی در حوزه علمیه هموار می سازد.