درخت حوزه‌های تخصصی

سفرهای شهری اثرات گسترده ای بر سلامت عمومی، پویایی اجتماعی و کیفیت محیط زیست برجای می گذارند. سنجش دقیق این اثرات و هزینه های مرتبط، پیش نیازی اساسی برای سیاست گذاری مبتنی بر شواهد در حوزه برنامه ریزی شهری و حمل و نقل است. این پژوهش با هدف کمّی سازی اثرات سلامت ناشی از ترویج حمل و نقل فعال، به ارزیابی موردی ایستگاه مترو دولت آباد تهران پرداخته است. در این راستا، از «ابزار ارزیابی اقتصادی اثرات سلامت» سازمان جهانی بهداشت استفاده شد و پارامترهایی نظیر خطر نسبی، کسر قابل انتساب به جمعیت، نرخ مرگ و میر و ارزش یک سال زندگی آماری به کار گرفته شدند. یافته ها حاکی از آن است که ایجاد ایستگاه مترو جدید با ترویج پیاده روی می تواند سالانه از ۶۸ مورد مرگ زودرس و نیز از دست رفتن 1020.6 سال زندگی مسافران پیشگیری نماید. در این راستا، با اعمال شاخص ارزش زندگی آماری، منافع اقتصادی ناشی از این بهبود سلامت، معادل ۴۵۲ میلیارد تومان در سال برآورد گردید. در حالی که منافع رانندگان یا مالکان خودرو، به ویژه آنهایی که درآمد بالایی دارند، در ساخت افزایش خطوط جاده ای از جمله بزرگراه ها و استفاده بیشتر از خودروی شخصی است، توسعه مترو می تواند با توزیع عادلانه تر دسترسی، مزایای سلامتی و زیست محیطی فراگیری برای همه شهروندان ایجاد کند. این مطالعه بر ضرورت گنجاندن ارزیابی اقتصادی جامع اثرات سلامت و محیط زیست در فرآیند اولویت بندی و تصمیم گیری های کلان حمل ونقل تأکید می نماید. چنین تحلیلی می تواند مدارک محکمی برای توجیه سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل ونقل همگانی و فعال فراهم آورد.

منظر شهری تنها از طریق مداخلات کالبدی یا زیباشناختی شکل نمی گیرد، بلکه ارزش ها و باورهای فرهنگی محلی نقش بنیادین در ساختاردهی تعاملات اجتماعی و ادراک فضا دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش ابعاد فرهنگ محلی در شکل گیری الگوهای منظر شهری ارومیه و تدوین چهارچوبی سیاستی برای ارتقای کیفیت منظر، با رویکردی ترکیبی، علّی _ مقایسه ای و پیمایشی انجام شد. داده ها از ۳۸۴ شهروند در پنج منطقه شهری جمع آوری و با استفاده از رگرسیون چندگانه و همبستگی پیرسون تحلیل شدند. نتایج نشان دادند که «فرهنگ کمال» (نمایانگر رفتارها و ارزش های اخلاقی، زیبایی شناختی و هنجاری جمعی) قوی ترین تأثیر را بر ابعاد هویتی و ادراکی منظر شهری دارد. همچنین، فرهنگ های تاریخی، اقتصادی، ادبی _ هنری و بومی _ قومی به طور معنادار کیفیت منظر را شکل می دهند، درحالی که فرهنگ های دینی _ مذهبی و تکنولوژیک نقش محدودتری دارند. این یافته ها نشان می دهد که برنامه ریزی شهری مؤثر نیازمند ادغام ابعاد فرهنگی در سیاست گذاری است. پژوهش حاضر از نظر نظری، به تبیین مکانیسم های تأثیر فرهنگ بر تجربه شهری می پردازد؛ از نظر روش شناسی، نشان می دهد چگونه شاخص های کمی فرهنگی می توانند به سیاست های کاربردی تبدیل شوند و از منظر عملی، چهارچوبی قابل استفاده برای مدیران شهری ارائه می دهد.

بیان مسئله: فضای شهری پدیده ای اجتماعی، تاریخی و چندلایه است که در تعامل مداوم نیروهای قدرت، سیاست و سرمایه شکل می گیرد و در گذر زمان بازتولید می شود. این بازتولید نه تنها به واسطه تحولات ساختاری، بلکه در دل کنش های روزمره، تجربه های زیسته و گفتمان های اجتماعی صورت می گیرد. در این میان، گفتمان زنان به عنوان یکی از نیروهای کمتر دیده شده، نقشی معنادار در بازتعریف مرزهای خصوصی-عمومی و بازسازی حافظه جمعی دارد. با این حال، این گفتمان به ویژه در تحلیل فضاهای تاریخی شهرهای ایران کمتر توجه شده است. بنابراین مقاله عاملیت گفتمان زنان را در بستر این نیروها و کنشگری فضایی در خیابان لاله زار تهران به چالش می کشد. هدف پژوهش: پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل بازتولید فضای شهری برمبنای گفتمانی مشخص، خیابان لاله زار را به عنوان یکی از خیابان های تاریخی- فرهنگی پایتخت در سه دوره تاریخی در کانون تحلیل قرارداده است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و گفتمان محور انجام شده و از روش تحلیل محتوای استقرایی برای بررسی داده ها بهره گرفته است. داده ها از منابع نوشتاری، دیداری و شنیداری در خصوص سه دوره کلی قاجار، پهلوی، جمهوری اسلامی استخراج شده اند. چارچوب نظری پژوهش بر بررسی سازوکارهای مؤثر در بازتولید فضای شهری استوار بوده و از مفاهیم کنشگری، عاملیت و منش فضایی برای تحلیل گفتمان زنان استفاده شده است. نتیجه گیری: کنشگری زنان در خیابان لاله زار را می توان بخشی از فرایند بازتولید تاریخی فضای شهری دانست که در تعامل پیچیده با مناسبات قدرت، سیاست و سرمایه شکل گرفته است. این کنشگری در ادوار مختلف، از «تماشاچی» به «تماشایی» تا فرصت «بازیگری» در قالب گفتمان های متنوعی همچون حضور انزوایی- انفعالی، نمادین- مصرفی و غیرنمادین- مشارکتی بازنمایی شده است. رفتارهای روزمره، نقش های اجتماعی، الگوهای حضور - غیاب و مشارکت زنان در عرصه خیابان، نه تنها در تحول معانی فضایی و مرزبندی های خصوصی-عمومی مؤثر بوده، بلکه در شکل گیری حافظه جمعی و سازمان یابی فضایی لاله زار نیز نقش داشته است.

رشد بی برنامه و نامتوازن شهرهای ایران در دهه های گذشته، تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله فقدان طرح های توسعه شهری جامع، مهاجرت گسترده روستاییان پس از اصلاحات ارضی و ساخت وسازهای فاقد مجوز یا مغایر با ضوابط رخ داده است. این روند منجر به شکل گیری بافت های ناپایدار حاشیه ای با حداقل استانداردهای بهداشتی، فنی و شهرسازی شد. باوجود تصویب تبصره های ماده ۱۰۰ قانون شهرداری در سال ۱۳۵6 برای مقابله با این تخلفات، اجرای مؤثر آن پس از انقلاب با موانعی مواجه گردید و تا نیمه دوم سال ۱۳۶۷ نظارت کارآمدی بر ساخت وسازها وجود نداشت. اگرچه امروزه کمیسیون های ماده ۱۰۰ به عنوان مرجع رسیدگی به تخلفات ساختمانی فعال هستند، اما رویکرد غالب آنها معطوف به بررسی ابعاد فنی و ایمنی بنا و اخذ جریمه است و اصول کلان شهرسازی مانند: تناسب تراکم با سرانه های خدماتی، عرض معابر، پارکینگ و هماهنگی کالبدی با طرح های توسعه شهری، اغلب نادیده گرفته می شود. این در حالی است که بسیاری از نیروهای فنی شهرداری ها فاقد تخصص شهرسازی هستند و شهرسازان نیز در فرایند تهیه، نظارت و صدور مجوزهای ساختمانی نقش مؤثری ندارند. این مقاله با روشی کتابخانه ای و مصاحبه، بر این باور است که برای ساماندهی شهری و پیشگیری از تخلفات، لازم است نظرات کارشناسی متخصصان شهرساز در کمیسیون های ماده ۱۰۰ و مراجع قضایی به عنوان دلیل معتبر مورد استناد قرار گیرد. تدوین و ابلاغ ضوابط مشترک حداقلی شهرسازی برای این کمیسیون ها و الزام مالکان و سازندگان به ارائه نظریه کارشناسی شهرسازی جهت دفاع از پروژه، گامی ضروری برای کاهش تخلفات، کاهش شکایات و هدایت شهرها به سوی توسعه ای منطقی و اصولی است.

پوشاک و منسوجات سنتی و معماری هر دو بازتابی از هویت فرهنگی و زیبایی شناسی تاریخی جوامع هستند. در بسیاری از تمدن ها، نقوش پوشاک سنتی بر تزئینات معماری تأثیر مستقیم داشته اند. گلونی به عنوان یکی از نمادهای فرهنگی لرستان، دارای طرح ها و نقوش منحصربه فردی است که می تواند در طراحی شهری و معماری به کار گرفته شود. بررسی راهکارهای تلفیق نقوش گل ونی لرستان با معماری معاصر و تحلیل تأثیر آن بر زیباسازی شهری، هدف اصلی این پژوهش است. پژوهش از نوع کاربردی با روش ترکیبی (کیفی-اکتشافی) مبتنی بر طراحی مشارکتی انجام شده و جامعه آماری،۲۱ دانشجوی دختر معماری، مقطع کاردانی دلنشگاه ملی مهارت خرم آباد بوده است. سه نقش«بته جقه»، «گل» و «سرو» از روی روسری گل ونی مستندسازی و پس از یک جلسه توجیهی ۳۰ دقیقه ای، پرسشنامه ای شامل سؤالات بسته و باز در اختیار دانشجویان قرار گرفت. نقش «بته جقه» با ۳۸ درصد بیشترین فراوانی را دارد. همچنین ۵۷.۸ درصد دانشجویان در سطح مفهومی عمل کردند. همچنین، ۴۳ درصد از دانشجویان تبدیل نقش دوبعدی لباس به حجم سه بعدی معماری را چالش اصلی طراحی عنوان کردند. این موضوع نشان می دهد که مهارت های طراحی یر اساس مفاهیم در آموزش مرسوم معماری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نتایج نشان داد که نحوه به کارگیری نقوش گلونی در طراحی مبلمان و المان های شهری توسط دانشجویان، نشان دهنده بلوغ فکری دانشجویان معماری در مواجهه با میراث فرهنگی و توانایی آنان در بازآفرینی خلاقانه نقوش بومی در طراحی شهر است. نقوش گل وَنی در صورت ترجمه هوشمندانه معنا و فرم (نه تقلید صرف)، قابلیت تبدیل به المان های شهری با هویت فرهنگی قوی را دارند.

بیان مسئله: مفهوم «فضا» در مجسمه سازی پدیده ای چندلایه و میان رشته ای است که در پیوند با ادراک، بدن، ماده و معنا شکل می گیرد. تاریخ تحول این مفهوم نشان می دهد که فضا در فیزیک از ساختاری مطلق به بستری نسبی، در فلسفه از مقوله ای پیشینی به تجربه ای پدیدارشناختی و در مجسمه سازی از پس زمینه ای ایستا به عنصری پویا در تولید معنا تبدیل شده است. این تحولات پیچیدگی مفهوم فضا را برجسته می کنند و ضرورت رویکردی شبکه ای برای آموزش آن در مجسمه سازی معاصر را جهت پیوند میان دانش نظری و توانایی عملی دانشجویان آشکار می سازد. پرسش این پژوهش با تکیه بر نظریه یادگیری پیوندگرایی این است که چگونه می توان با تلفیق دیدگاه های فیزیکی، فلسفی و هنری، مدلی نوین و کارآمد برای آموزش مفهوم فضا ارائه کرد. هدف پژوهش: ارائه مدلی شبکه ای برای آموزش فضا در مجسمه سازی است که دانش فلسفی، فیزیکی و زیباشناختی را به عنوان گره های یک شبکه مفهومی سازمان دهد و امکان ارتقای توانایی دانشجویان در تحلیل و خلق فضا را فراهم کند. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی-تحلیلی و ماهیتی کاربردی-توسعه ای انجام شد. داده ها از دو مسیر گردآوری شدند؛ مطالعه کتابخانه ای درباره مفهوم فضا در فیزیک، فلسفه و هنر و مطالعه میدانی شامل تحلیل نمونه هایی از آثار مجسمه سازان معاصر و پروژه های پایانی دانشجویان مجسمه سازی دانشگاه تهران. تحلیل داده ها براساس منطق شبکه ای نظریه پیوندگرایی انجام شد تا نحوه ارتباط لایه های مختلف فضا در فرایند آموزش و دلیل انتخاب این روش تبیین شود. نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهد که توجه هم زمان به لایه های فیزیکی و فلسفی فضا، درک دانشجویان را از سطح تجربه حسی به سطحی تحلیلی و خلاقانه ارتقا می دهد. ازاین رو، پیشنهاد می شود که مفهوم فضا در مجسمه سازی با رویکردی پیوندگرا بازطراحی شود تا آموزش آن تنها به شناخت فرم محدود نماند و نسبت میان فرم، فضا و معنا به صورت شبکه ای و چندبُعدی درک شود.

با گسترش روزافزون شهرها، فضاهای شهری همچنان با کمبود امکانات لازم برای پذیرش و تسهیل حضور بی دغدغه گروه های اجتماعی نظیر نابینایان و کم بینایان مواجه هستند. این وضعیت منجر به محدودیت حضور مستقل این افراد در عرصه های عمومی، کاهش تعاملات اجتماعی و افت کیفیت تجربه فضایی آنان می شود. از این رو توجه به اصول طراحی فراگیر و مناسب سازی فضاهای عمومی شهری، به ویژه پارک ها به عنوان بسترهای مهم تعامل اجتماعی، ضروری است. این پژوهش با هدف ارائه و تدقیق انگاره های مؤثر بر مناسب سازی پارک های شهری به منظور ارتقای مکان یابی مستقل و افزایش کفایت عملکردی فضا برای کاربران دارای اختلال بینایی انجام شده است. این تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و داده های آن از طریق مصاحبه و پرسشنامه با مقیاس پنج درجه ای لیکرت گردآوری شده است. جامعه آماری شامل ۵۰ نفر از نابینایان، کم بینایان و متخصصان جهت یابی بوده که دیدگاه های آنان در شش بُعد کلیدی شامل ابعاد هندسی، لمسی، صوتی، بویایی، زمانی و ادراک کلی بررسی شد. نتایج تحلیل داده ها نشان می دهد که بالاترین اولویت طراحی به شاخص های لمسی و هندسی اختصاص دارد؛ به گونه ای که بیش از ۸۰ درصد پاسخ گویان بر اهمیت کف سازی غیرلغزنده، آج دار و بافت دار و همچنین نظم هندسی قابل پیش بینی مسیرها تأکید کرده اند. این امر نشان می دهد که ایمنی فیزیکی و خوانایی لمسی، مبنای شکل گیری نقشه شناختی و تحرک مستقل کاربران نابینا در فضاهای شهری است. در مقابل، شاخص های زمانی با حدود ۵۰ درصد مخالفت از اعتبار پایینی در فرآیند جهت یابی برخوردارند. همچنین ارزیابی نمونه موردی پارک فدک نشان داد که علی رغم تلاش برای طراحی چندحسی مانند استفاده از آبنما و فلاورباکس های معطر، پارک با کاستی های عملکردی مواجه است؛ از جمله استفاده از مصالح سرامیکی لغزنده در پیرامون آبنما و ضعف کنتراست بصری ناشی از رنگ های خنثی. در نهایت، نتایج پژوهش بر ضرورت توجه به ایمنی فیزیکی، پیوستگی لمسی مسیرها و تقویت عناصر چندحسی در طراحی پارک های شهری تأکید می کند

هدف: پژوهش حاضر با هدف تدوین و به کارگیری یک چارچوب تلفیقی برای تحلیل و ارزیابی میزان تحقق شاخص های شهر ۱۵ دقیقه ای در ده شهر منتخب انجام شده است. این چارچوب شاخص های کلیدی شهر ۱۵ دقیقه ای را بر اساس مولفه های مفهومی اثرگذار بر چهار مسیر گذار برنامه ی DUT (Driving Urban Transitions) شامل حمل ونقل پایدار شهری، فضاهای انسان محور، لجستیک و خدمات هوشمند، و حکمرانی و مشارکت شهری منطبق و بازتفسیر می کند و بدین ترتیب ابزار تحلیلی برای شناسایی نقاط قوت، ضعف و اولویت های سیاستی فراهم می آورد. روش ها: این مطالعه از نوع کاربردی و تحلیلی–تطبیقی است و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی هدایت شده انجام می شود. چارچوب مفهومی پژوهش، به عنوان مبنای تحلیل شهرهای منتخب، امکان بررسی تطبیقی شاخص ها و ارتباط آن ها با مسیرهای گذار DUT را فراهم می آورد. یافته ها: تحلیل تطبیقی نشان می دهد که تحقق شاخص های کلیدی شامل نزدیکی، دسترسی، تراکم، تنوع، اختلاط کاربری، سازگاری، انعطاف پذیری، مقیاس انسانی، اتصال، دیجیتالی شدن و همه شمولی در چهار مسیر گذار DUT با شدت و کیفیت متفاوت رخ داده است. این تفاوت ها به ساختار کالبدی، سیاست های برنامه ریزی، تراکم جمعیت، زیرساخت های حمل ونقل و نابرابری های اقتصادی و اجتماعی مرتبط است. نتیجه گیری: نتایج نشان می دهند تحقق کامل مدل شهر 15 دقیقه ای مستلزم هماهنگی میان چهار حوزه کلیدی DUT و شاخص های کلیدی مرتبط با آن است و تمرکز صرف بر یک حوزه، شکاف عملکردی و نابرابری فضایی ایجاد می کند. چارچوب تلفیقی ارائه شده می تواند راهنمای سیاست گذاری محلات، ارتقای کیفیت زندگی شهری و طراحی پروژه های پایلوت در شهرهای مختلف باشد.

جهان معاصر با بحران های زیست محیطی، گسست های فرهنگی و چالش های شهرنشینی روبه رو است، از این رو بازاندیشی در طراحی منظر شهری به ضرورتی فلسفی، اخلاقی و عملی بدل شده است. رویکردهای سنتی طراحی منظر که عمدتاً بر کنترل و سلطه بر طبیعت استوارند، قادر به مواجهه با این تحولات نیستند. این پژوهش نقش مفاهیم کلیدی ژیل کلمان، از جمله «باغ در حرکت»، «باغ سیاره ای» و «منظر سوم» را در جهت گیری به سمت طراحی منظر شهری پایدار تحلیل می کند. مطالعه حاضر از روش تحقیق کیفی به همراه رویکردهای شناخت شناختی، تفسیری و نشانه شناسانه استفاده می کند. داده ها از طریق تحلیل محتوای آثار و نقاشی های کلمان، بررسی تاریخی تحولات منظر در فرانسه و تحلیل پروژه های اجراشده، شامل پارک آندره سیتروئن، باغ موزه ی کوی برانلی، پایگاه زیردریایی سن نازر و جزیره دربورانس جمع آوری شدند. یافته ها نشان می دهند که منظر در دیدگاه کلمان، فرایندی زنده و پویا است که بر هم زیستی انسان و طبیعت، پویایی اکولوژیکی و خلاقیت بازآفرینی فضاهای رهاشده تأکید دارد. درک این مفاهیم می تواند مبنای نظری و عملی برای طراحی منظر شهری پایدار باشد و همزمان پاسخگوی نیازهای عملکردی و ارزش های فرهنگی، زیبایی شناختی و اخلاقی باشد. شناخت شناسی مفاهیم کلمان می تواند در مواجهه با بحران های زیست محیطی معاصر به عنوان الگویی الهام بخش برای طراحی منظر شهری عمل کند .الگویی که با باززنده سازی زمین های رهاشده، تقویت زیرساخت های سبز، ارتقای آگاهی و مسئولیت پذیری اکولوژیکی، افق های نوینی برای برنامه ریزی شهری پایدار می گشاید.

بیان مسئله: شناخت اصالت اهمیت زیادی در خلق معماری اصیل و ماندگار دارد اما به دلیل تنوع نظرات و عدم وجود معیارهایی دقیق، این موضوع اغلب از دید صاحب نظران مغفول مانده است و پژوهش ها به تکرار کلیات مفاهیم و صرفاً در حوزه میراث فرهنگی و مرمت بناها محدود شده اند. ازآنجاکه معماری سنتی به عنوان معماری اصیل شناخته شده است. بدین ترتیب، لزوم بررسی این موضوع در معماری خانه های سنتی در دوره های متفاوت تاریخی به منظور شناخت مؤلفه های اصالت ضروری است.هدف پژوهش: این پژوهش ازطریق بازخوانی مقالات و دیدگاه های صاحب نظران، در پی واکاوی مفهوم اصالت و بررسی نحوه تجلی و استمرار اصالت در خانه های سنتی شهر یزد، در گذار از دوره قاجار به پهلوی است. شناخت تغییرات معماری در خانه های سنتی این دو دوره نقش تأثیرگذاری در شناخت مؤلفه های اصالت در بناهای معماری دارد. بدین منظور، با تمرکز بر شواهد کالبدی، مفهومی و معنایی خانه ها، سعی در شناخت روند تداوم یا گسست این مفاهیم در بستر تحولات تاریخی و فرهنگی آن دوران دارد. روش پژوهش: این پژوهش از نوع کاربردی و با رویکردی کیفی است که از راهبرد تحلیل محتوا بهره می گیرد. داده ها ازطریق مطالعات کتابخانه ای، اسنادی و بازدیدهای میدانی گردآوری شده اند. پس از شناسایی مؤلفه های اصالت در معماری بر پایه تحلیل اسناد و دیدگاه های صاحب نظران، خانه های دوره قاجار و پهلوی شهر یزد به عنوان نمونه های موردی انتخاب و با استفاده از روش های تطبیقی تحلیلی و توصیفی، روند تحول مؤلفه های اصالت از دوره قاجار به پهلوی بررسی شد.نتیجه گیری: بررسی مؤلفه های اصالت در سه مرتبه صورت، مفهوم و معنا، در خانه های دوره قاجار و پهلوی؛ نشان می دهد که به ازای حذف عناصر و اجزای معماری در خانه های سنتی از مرتبه صورت، نمودپذیری مفهوم و معنای مستتر در آن عنصر در مراتب دیگر اصالت قابل ادراک نیست، و بسیاری از مؤلفه های اصالت در مراتب سه گانه در دگردیسی بناهای معماری از دوره قاجار به پهلوی دیگر مشهود نیست.

بارزترین مسائل با پیچیدگی های کلان در نظام اجتماعی کنونی شهرهای اسلامی نوع ارتباط و اتفاق اجتماعی بین افراد است. از طرفی به بنیان و جایگاه اصلی این پدیده پرداخت نشده است و از طرف دیگر نفوذ و اثرات قدرت اندیشه وارداتی غربی در این خصوص، سبک زندگی ایرانی و اسلامی را به حاشیه کشانده است. هدف پژوهش، بررسی و تحلیل جایگاه معماری ایران در ایجاد و تقویت روابط اجتماعی بین افراد می باشد. به صورت کیفی و با روش توصیفی و تحلیلی این موضوع با انطباق اندیشه های اصیل اسلام و غرب مورد پرداخت قرار گرفته است. یافته ها حاکی از نظرات بنیادین اندیشه اسلام در ارتباط با موضوع اتفاقات اجتماعی در بین مؤمنین است که علاوه بر موضوعات کلان چون اندیشه غرب، تمامی موضوعات جزنگرانه را نیز مورد هدف قرار داده است. برخلاف اندیشه غربی اسلام خانواده را پایگاه اساسی انسانی و معماری خانه را پایگاه اساسی معماری در ارتباط با تعاملات اجتماعی اصلح معرفی نموده است.انسان ها با توجه به نوع نیازهای فیزیکی و غیرفیزیکی، با حضور خود در فضاهای معماری سعی در ارضاء کردن یکی از بااهمیت ترین نیازهایِ خود به عنوان یک انسان اجتماعی دارند و آن در کنار دیگران بودن است. حضور انسان ها در کنار یکدیگر باعث ایجاد برخوردهائی می گردد که بسترسازی در جهت رخداد اتفاق و تعاملات اجتماعی در فضا و مکان معماری می باشد.

تاب آوری شهری در مواجهه با بحران ها، نقش پناهگاه ها و کیفیت طراحی آن ها را به عنوان عامل کلیدی در حفاظت از شهروندان و زیرساخت ها برجسته می کند. بااین حال، دانش کافی درباره ارتباط میان معیارهای طراحی پناهگاه، شاخص های مکانی محله ها و تاب آوری شهری وجود ندارد. هدف این پژوهش، شناسایی اهمیت معیارهای طراحی پناهگاه، بررسی تأثیر شاخص های مکانی بر این معیارها و مدل سازی رابطه آن ها با تاب آوری محله ها در شهر قم بوده است. این مطالعه از نوع توصیفی تحلیلی و کاربردی است و اطلاعات از کارشناسان حوزه طراحی پناهگاه و داده های مکانی محله ها جمع آوری شد. نتایج پژوهش نشان می دهد که مقاومت سازه ای با بالاترین میانگین اهمیت و اجماع کارشناسان، قوی ترین عامل تاب آوری محله هاست و مسیرهای اضطراری نیز نقش کلیدی دارند. شاخص های مکانی، شامل فضای سبز، تراکم ساختمان و فاصله از مراکز استراتژیک، به صورت مستقیم و از طریق تأثیرگذاری بر معیارهای طراحی، تاب آوری محله ها را تحت تأثیر قرار می دهند. علاوه بر این، نوع کاربری پناهگاه (عمومی، ویژه/بیمارستانی، فرماندهی) بر اولویت بندی معیارها اثرگذار است، برای مثال، مسیر اضطراری برای پناهگاه های بیمارستانی و استتار/اختفا برای پناهگاه های فرماندهی اهمیت بیشتری دارد. تحلیل خوشه بندی نیز نشان داد که محله ها بر اساس ویژگی های کالبدی و معیارهای طراحی پناهگاه به سه دسته «تاب آور برنامه ریزی شده»، «آسیب پذیر متراکم» و «وابسته به مکان» تقسیم می شوند. یافته ها تأکید می کنند که یکپارچه سازی برنامه ریزی کالبدی محله با طراحی پناهگاه ها و توجه به نوع کاربری آن ها، از مؤثرترین راهکارها برای افزایش تاب آوری شهری است. نتایج مدل رگرسیونی نشان داد که در میان معیارهای طراحی پناهگاه، مقاومت سازه ای ( β=0.41 )، دسترسی به مسیرهای اضطراری ( β=0.33 ) و مکان یابی مناسب ( β=0.28 ) بیشترین تأثیر را بر افزایش تاب آوری محلات شهری داشته اند، درحالی که شاخص های مکانی نظیر تراکم ساختمانی و فاصله از مراکز استراتژیک نیز نقش معناداری در تبیین تغییرات تاب آوری ایفا کرده اند.

بیان مسئله: در سال های اخیر، معماری داخلی پایدار از چارچوب های صرفاً فنی و مبتنی بر کاهش مصرف انرژی فراتر رفته و به حوزه ای مرتبط با ادراک انسانی و کیفیت تجربه فضایی تبدیل شده است. با وجود این تحول، بخش عمده پژوهش های موجود همچنان بر شاخص های عملکردی و زیست محیطی تمرکز دارند و کمتر به چگونگی تبدیل ویژگی های کالبدی فضا به تجربه زیسته و معنادار کاربران پرداخته اند. ازاین رو، خلأیی نظری در تبیین رابطه میان معماری داخلی پایدار و کیفیت تجربه فضایی انسان محور مشاهده می شود. اهمیت و ضرورت پژوهش: فضاهای فرهنگی و عمومی معاصر افزون بر الزامات عملکردی و زیست محیطی، باید زمینه ساز شکل گیری تجربه فضایی مطلوب، احساس تعلق و زیست پذیری باشند. باغ کتاب تهران به عنوان یکی از مهم ترین مجموعه های فرهنگی کشور، بستر مناسبی برای مطالعه این موضوع فراهم می آورد. هدف یا سؤال اصلی تحقیق: هدف پژوهش، تبیین سازوکارهای اثرگذاری مؤلفه های معماری داخلی پایدار بر کیفیت تجربه فضایی کاربران با رویکرد انسان محور است. پرسش اصلی آن است که مؤلفه های معماری داخلی پایدار چگونه و از طریق چه فرآیندهایی به تجربه فضایی معنادار کاربران تبدیل می شوند؟ روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد مطالعه موردی تفسیری انجام شد. داده ها از طریق مشاهده میدانی، مصاحبه های نیمه ساختاریافته و بررسی اسناد مرتبط با باغ کتاب تهران گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون بررسی شدند. نمونه گیری به صورت هدفمند و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. مهم ترین یافته ها و نتیجه گیری تحقیق: یافته ها نشان داد که تجربه فضایی کاربران حاصل تأثیر مستقیم ویژگی های کالبدی نیست، بلکه در قالب فرآیندی چندلایه شامل ادراک کالبدی، تفسیر شناختی، کنش فضایی و تجربه زیسته شکل می گیرد. نتایج بیانگر آن است که ادراک محیطی نقش میانجی در تبدیل کیفیت های کالبدی به تجربه معنادار ایفا می کند. بر این اساس، پایداری در معماری داخلی نه صرفاً یک کیفیت فنی، بلکه ظرفیتی برای تولید معنا، تعلق و تجربه زیسته است.

میدان های شهری به عنوان کانون های مهم اجتماعی و فرهنگی، نقش حیاتی در شکل دهی به هویت محلی و تقویت روابط اجتماعی دارند پژوهش با ارزیابی تأثیرات طرح ساماندهی میدان الغدیر در محله یافت آباد تهران، به تحلیل ابعاد اجتماعی، فرهنگی و کالبدی آن پرداخته و چالش ها و دستاوردهای این مداخله شهری را بررسی کرده است که بر اساس آن میدان الغدیر به عنوان یکی از فضاهای عمومی کلیدی، با چالش هایی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و کالبدی روبه روست. نتایج نشان دادند هرچند طرح با موفقیت هایی در بهبود کیفیت بصری، ارتقاء امنیت و ساماندهی فضاهای پیاده روی همراه بوده است. با این حال، در ابعاد اجتماعی و فرهنگی، کاهش تعاملات همسایگی، تضعیف روابط سنتی و عدم تقویت هویت فرهنگی محلی از چالش های مهم باقی مانده است. از نظر اقتصادی، در حالی که برخی کسبه از بهبود فروش بهره مند شده اند، دیگران همچنان با مشکلات اقتصادی مواجه هستند. این پژوهش با استفاده از روش ترکیبی (کمّی–کیفی) و تحلیل داده های میدانی، نشان می دهد که طراحی های کالبدی به تنهایی برای بازآفرینی میدان کافی نبوده و نیاز به تقویت فرآیندهای مشارکتی و توجه به ابعاد نرم فضاهای عمومی، نظیر تقویت حس تعلق و سرمایه اجتماعی، ضروری است. بنابراین لازم است بر ضرورت طراحی انسان محور، مشارکتی و حساس به زمینه های فرهنگی تأکید نمود و اقدامات تکمیلی در جهت تقویت هویت محلی و توسعه مشارکت اجتماعی در فازهای بعدی پروژه انجام داد، نتایج این مطالعه می تواند به عنوان راهنمایی برای پروژه های مشابه در سایر مناطق شهری استفاده شود.

هدف پژوهش حاضر تدوین و تبیین الگوی طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان بخشی سالمندان و بررسی نقش آن در ارتقای ابعاد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان است. این پژوهش با بهره گیری از تحلیل داده های میدانی، ساختار مفهومی طراحی و نتایج حاصل از پرسشنامه، به ارزیابی کارآمدی مؤلفه های فضایی–عملکردی در محیط های سلامت محور پرداخته است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، یک مطالعه آمیخته (کیفی–کمی) است که با هدف تدوین مؤلفه های طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان بخشی سالمندان در شهر همدان انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی سالمندان مقیم سرای سالمندان همدان بود. با توجه به محدود بودن حجم جامعه (384 نفر)، از روش سرشماری استفاده شد. داده های حاصل از مشاهده با روش تحلیل محتوا تحلیل شد. داده های کمی نیز با استفاده از نرم افزار SPSS و با بهره گیری از آمار توصیفی و آزمون های استنباطی متناسب با فرضیه های پژوهش تحلیل گردید. یافته ها نشان می دهد که طراحی مبتنی بر توان بخشی، فراتر از یک مداخله صرفاً کالبدی، به عنوان یک نظام یکپارچه فضایی–عملکردی عمل کرده و می تواند به طور هم زمان کیفیت زندگی سالمندان را در سه بعد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی ارتقا دهد. بهبود دسترسی پذیری، نورپردازی مناسب، افزایش امکان تحرک، تسهیل استفاده از تجهیزات کمکی و بهینه سازی سازمان فضایی، نقش مؤثری در ارتقای سلامت جسمی دارند. همچنین ایجاد فضاهای اجتماعی فعال، بسترهای تعامل و مشارکت های گروهی، موجب تقویت سرمایه اجتماعی، کاهش انزوای اجتماعی و ارتقای سلامت اجتماعی سالمندان می شود. در بعد روانی نیز، مؤلفه هایی مانند احساس امنیت، کنترل بر محیط، خوداتکایی و مشارکت فعال در زندگی روزمره، به افزایش رضایت از زندگی و بهبود سلامت روانی منجر می گردد. در مجموع، نتایج پژوهش بیانگر آن است که سرای سلامت مبتنی بر توان بخشی با گذار از رویکرد مراقبت منفعل به توانمندسازی فعال، می تواند به عنوان الگویی کارآمد در طراحی مراکز سلامت محور و سیاست گذاری حوزه سالمندی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه ارتقای پایدار کیفیت زندگی سالمندان را فراهم سازد.

بیان مسئله: در سال های اخیر، افزایش بلایای طبیعی و تهدیدات انسان ساز، زیرساخت های درمانی را به عنوان عناصر کلیدی نظام سلامت و مدیریت بحران با چالش های اساسی مواجه کرده است. منطقه ساحلی مکران به دلیل موقعیت ژئواستراتژیک، قرارگیری بر پهنه گسل فعال و مجاورت با دریا، از آسیب پذیرترین نواحی کشور محسوب می شود. این پژوهش با رویکرد پدافند غیرعامل، به ارزیابی ریسک و تحلیل تهدیدات مؤثر بر زیرساخت های درمانی منطقه می پردازد.هدف پژوهش: هدف اصلی این پژوهش شناسایی تهدیدات طبیعی و انسانی منطقه و ارائه راهکارهای مدیریتی به منظور کاهش آسیب پذیری و افزایش تاب آوری مراکز درمانی است. روش پژوهش: این پژوهش با طرح ترکیبی تبیینی- متوالی اجرا شد. در مرحله کیفی، ۱۰ مصاحبه نیمه ساختاریافته با مدیران درمانی، متخصصان پدافند غیرعامل و کارشناسان مدیریت بحران انجام شد. در مرحله کمی، ۵۰ پرسش نامه محقق ساخته بین کارشناسان و مدیران مراکز درمانی منطقه توزیع شد. داده ها با تحلیل مضمون، آمار توصیفی و رگرسیون چندگانه بررسی شدند.نتیجه گیری: براساس یافته ها، تقویت سیستم های هشدار سریع، آموزش مداوم کارکنان، مقاوم سازی فیزیکی زیرساخت ها و تأمین منابع تجهیزاتی می تواند به طور مستقیم آسیب پذیری مراکز درمانی مکران را کاهش دهد. نوآوری این مطالعه در آن است که برای نخستین بار تهدیدات ترکیبی طبیعی و انسانی بر زیرساخت های درمانی مکران را با رویکرد پدافند غیرعامل مدل سازی کرده است. نتایج می تواند مبنای سیاست گذاری عملی برای افزایش تاب آوری زیرساخت های درمانی در سایر مناطق پرخطر مشابه باشد.

پژوهش حاضر به بررسی کیفیت های زیباشناختی تجربه ی امر روزمره در فضاهای داخلی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد ملی ایران بر مبنای تجربه ی زیباشناختی جان دیویی می پردازد. مسئله اصلی آن است که بخش عمده مطالعات معماری کتابخانه ها بر عملکرد، سازمان فضایی و ویژگی های فرمی متمرکز بوده اند، در حالی که تجربه ی زیسته کاربران از فضاهای داخلی دارای ابعاد ادراکی، عاطفی و بدن مند است که می توان آن را در چارچوب زیباشناسی امر روزمره تحلیل کرد. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و بر تحلیل مفهومی، خوانش فضایی و تفسیر تجربه استوار است. مفاهیم کلیدی دیویی شامل یکپارچگی تجربه، بدن مندی ادراک، آستانه، گذار، ریتم حرکت و مکث و سکون آگاهانه به عنوان ابزارهای تحلیلی به کار گرفته شده اند. یافته ها نشان می دهد که لابی ها به عنوان آستانه های ادراکی، فضاهای مطالعه به عنوان بستر سکون آگاهانه و نظام سیرکولاسیون به عنوان سازمان دهنده ریتم حرکت و مکث، در کنار نور و سکوت، تجربه ای منسجم و معنادار برای کاربران ایجاد می کنند. نتایج نشان می دهد که زیبایی در کتابخانه نه محصول تزیینات یا فرم صرف، بلکه حاصل سازمان دهی تجربه ی زیسته، تعامل بدن با فضا و انسجام ادراک است.

خانه های قم از مهم ترین گونه های معماری هستند که به واسطه تغییر شیوه زندگی، تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه بخش وسیعی از آن ها در بافت شهر در طی زمان دچار تغییر شده است. سیر تحول معماری خانه ها در دوره قاجار و پهلوی قابل مطالعه است. خانه های دوره قاجار و پهلوی به لحاظ کمی و کیفی یکی از مهم ترین گونه های خانه های تاریخی ایران به حساب آورد. معماری این دوره به عنوان بخشی مهمی از تاریخ معماری ایران به واسطه ی شکل گیری جریان برجسته تحول و تغییر در فضای اجتماعی و همچنین در مفهوم کالبد و فضا دارای اهمیت است. این پژوهش باهدف بررسی شباهت ها و تفاوت های معماری خانه های تاریخی قم و تحلیل سیر تحول کالبدی آن ها انجام شده است. سؤال اصلی تحقیق این است که سیر تحول کالبدی خانه های تاریخی قم چگونه بوده و چه عواملی در این تغییرات نقش داشته اند؟ اهداف پژوهش شامل شناسایی ویژگی های کالبدی، تحلیل ارتباطات فضایی و اجتماعی، و بررسی تأثیر تحولات تاریخی و فرهنگی بر سازماندهی فضایی این خانه ها است. این مطالعه با روش تفسیری - تاریخی انجام شده و داده های آن از منابع کتابخانه ای و مشاهدات میدانی جمع آوری شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که خانه های تاریخی قم عمدتاً بر اصول درون گرایی استوار بوده اند. بااین حال، در گذر زمان، تحولات قابل توجهی در بخش های مختلفی از جمله ورودی ها، ایوان ها، حیاط ها و فناوری های ساخت آن ها رخ داده است. این تغییرات در ارتباط با شرایط اجتماعی، فرهنگی و حتی اقلیمی هر دوره تأثیر عمیقی بر معماری این خانه ها داشته است. همچنین، تأثیرات تاریخی و اجتماعی، به ویژه تغییرات جمعیتی و نیازهای جدید، باعث دگرگونی در ساختار و عملکرد فضایی این خانه ها شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که باوجود تغییرات ساختاری، اصول معماری گذشته در طراحی این خانه ها کم رنگ شده است. در این پژوهش سعی در درک ارتباط میان فضاهای معماری در خانه های تاریخی شده است.

بیان مسئله: توجه به روایت و صحنه آرایی فضایی در معماری معاصر، امکانی تازه برای تفسیر و سازمان دهی تعاملی فضا فراهم کرده است. هدف پژوهش: این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دو رویکرد نظری شاخص، یعنی رخدادمحوری در اندیشه برنارد چومی و روایت محوری در نظریه سوفیا پسارا انجام شده است تا ظرفیت های صحنه آرایی فضایی را در طراحی معماری روایت محور تبیین کند. روش پژوهش: این مطالعه با روش کیفی، مبتنی بر تحلیل تطبیقی نظری مفهومی و تحلیل گفتمانی انجام شده است. داده ها ازطریق مرور متون تخصصی و تحلیل نمونه های شاخص (مانند پارک دولاویلت چومی و پروژه های منتخب پسارا) گردآوری و با معیارهای ساختار روایی، کنش کاربر و فرم فضایی مقایسه شده اند. نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهد معماری رخدادمحور چومی بر خلق گسست، تنش و تعامل میان فضا و رخداد تأکید دارد، درحالی که پسارا بر روایت چندلایه، تفسیرپذیری و تجربه محوری فضایی تمرکز می کند. تحلیل تطبیقی بیانگر آن است که تلفیق این دو رویکرد می تواند الگوهای نوینی برای معماری فرهنگی و عمومی معاصر ارائه دهد. این پژوهش بر ضرورت بازاندیشی در فرایند طراحی معماری با رویکرد روایت محور و استفاده از ابزارهای نشانه شناختی و تحلیلی برای خلق فضاهای معنادار و مشارکتی تأکید می کند.

گسترش شبکه های حمل ونقل ریلی شهری به عنوان یکی از مهم ترین راهبردهای مدیریت پایدار حمل ونقل، نقش تعیین کننده ای در بازآرایی ساختار فضایی شهرها، افزایش دسترسی و هدایت الگوهای توسعه شهری ایفا می کند.با این حال، شواهد پژوهشی نشان می دهد که آثار توسعه حمل ونقل ریلی همواره یکنواخت نبوده و بسته به ویژگی های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی هر محدوده، می تواند به کاهش یا تشدید شکاف فضایی میان بافت های شهری منجر شود.در بسیاری از شهرهای در حال توسعه، توسعه ایستگاه های مترو بدون توجه کافی به ظرفیت های محیط پیرامونی، موجب افزایش ارزش زمین، تغییر کاربری ها، جابه جایی تدریجی گروه های اجتماعی، تمرکز فعالیت های اقتصادی و بروز نابرابری های جدید در دسترسی به فرصت های شهری شده است. هدف این پژوهش، تحلیل پیامدهای توسعه حمل ونقل ریلی بر شکاف فضایی بافت های شهری با تأکید بر ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و دسترسی است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، از نوع توصیفی تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمّی و کیفی) است.داده های پژوهش از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش میدانی، پرسشنامه، مصاحبه نیمه ساختاریافته، مشاهده مستقیم و تحلیل شاخص های فضایی گردآوری شد.تحلیل داده ها نیز با استفاده از آزمون های آماری و تفسیرهای کیفی انجام گرفت. نتایج پژوهش نشان می دهد که توسعه حمل ونقل ریلی اگرچه موجب بهبود دسترسی، افزایش ارزش اقتصادی اراضی، رونق برخی فعالیت های خدماتی و تقویت نقش عملکردی محدوده های پیرامون ایستگاه ها می شود، اما در صورت فقدان برنامه ریزی یکپارچه، می تواند با تشدید تغییرات نامتوازن کاربری زمین، افزایش تراکم فعالیت های تجاری، بروز مشکلات ترافیکی، تضعیف هویت محله ای و افزایش نابرابری در بهره مندی از خدمات شهری، شکاف فضایی میان بافت های شهری را تعمیق کند.یافته ها بیانگر آن است که اثرگذاری حمل ونقل ریلی بر ساختار فضایی شهر، بیش از آنکه تابع احداث ایستگاه باشد، متأثر از کیفیت برنامه ریزی فضایی، مدیریت توسعه پیرامون ایستگاه ها و میزان انطباق سیاست های حمل ونقل با سیاست های توسعه شهری است.از این رو، اتخاذ رویکرد توسعه حمل ونقل محور همراه با ملاحظات عدالت فضایی، می تواند زمینه کاهش نابرابری های فضایی و ارتقای پایداری شهری را فراهم سازد.