درخت حوزه‌های تخصصی

در این پژوهش بر آن شدیم تا فرایند های واج-واژی یعنی فرایندهای واجی که در مرز تکواژ ها (ریشه و پسوند) رخ می دهد بررسی شوند. زبان ترکی آذربایجانی زبانی پیوندی است به گونه ای که حروف اضافه (پس اضافه) به صورت پسوند به ریشه پیوند می خورند. براساس نظریه بهینگی، محدودیت های وفاداری و نشان داری مربوط به فرایندهای واژ-واجی مشخص شد و تعامل محدودیت ها برای به دست آوردن صورت بهینه موردبررسی قرار گرفت. می توان گفت که محدودیت ONSET (هجا باید دارای آغازه باشد) و محدودیتHARMONY (واکه پسوند باید ازنظر مشخصه پسین و گرد با آخرین واکه ریشه هماهنگی داشته باشد) به عنوان محدودیت های بالارتبه در زبان ترکی زنجانی مشخص شد. همچنین محدودیت های وفاداری IDENT-IO (واحد برون داد باید دارای ارزش برابر با واحد متناظر درون دادی اش باشد) در رتبه بندی محدودیت ها دارای رتبه پایینی هستند و تخطی از آن ها گزینه را غیر بهینه نمی کند. با توجه به این نکته که گویشوران بزرگسال هنگام وندافزایی از فرایند همگونی نیز بهره می گیرند، می توان گفت که محدودیت AGREE (feature) نیز از رتبه بالایی برخوردار است. روی هم رفته باید گفت که همواره رقابت بین محدودیت HARMONY و IDENT-IO برای انتخاب صورت بهینه درفرایندهای واژ-واجی وجود دارد. این رقابت برای به دست دادن صورت بهینه در فرایند همگونی بین AGREE(feature) و IDENT-IO (feature) است.

جنگ به عنوان یکی از پیچیده ترین پدیده های اجتماعی، همواره با ایدئولوژی و قدرت در هم تنیده بوده است. در این میان، زبان به عنوان ابزاری قدرتمند، نقش محوری در شکل دهی به درک عمومی از جنگ، توجیه اقدامات نظامی و تثبیت یا تغییر روابط قدرت ایفا می کند. تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان چارچوبی تحلیلی، به بررسی این موضوع می پردازد که چگونه گفتمان های سیاسی و رسانه ای، ایدئولوژی ها را می سازند، بازتولید می کنند یا به چالش می کشند. رویکرد شناختی در این تحلیل، بر مکانیسم های ذهنی مانند قالب بندی، استعاره ها و فعال سازی طرح واره ها تأکید می کند که از طریق آن ها زبان بر تفکر و ادراک ما از جنگ تأثیر می گذارد. همچنین، رویکرد نقشی به بررسی کارکردهای اجتماعی گفتمان، از جمله مشروع سازی خشونت، غیرانسانی سازی دشمن و بسیج افکار عمومی می پردازد. این مطالعه با تمرکز بر گفتمان های جنگی نشان می دهد که چگونه قدرت از طریق زبان اعمال می شود و چگونه ایدئولوژی ها در خدمت توجیه جنگ و حفظ نظم موجود قرار می گیرند. زبان موتورمحرک ایدئولوژی جنگ است. ویژگی های ایدئولوژی جنگ —از جمله فراگیری آن، قدرت آن، نامرئی بودن و طبیعی بودن آن، و روش های تداوم و تغییر آن—همگی از وابستگی آن به زبان نشأت می گیرند. در عین حال، این تحلیل به پیامدهای اخلاقی گفتمان جنگ توجه کرده و ضرورت آگاهی انتقادی از نقش زبان در شکل دهی به درک عمومی و رفتارهای اجتماعی را برجسته می سازد. در نهایت، این پژوهش برای درک عمیق تر از رابطه بین جنگ، ایدئولوژی و قدرت کارآمدی هر دو رویکرد را در بازنمایی فدرت های سلطه در ایجاد و توجیه جنگ مقایسه می کند.

واژه نامه های گویشی، که فرهنگ، واژگان یا گنج واژه گویشی نیز نامیده می شوند، فهرستی از واژه های یک گویش یا زبان همراه با مجموعه ای از اطلاعات آوایی، واژگانی، دستوری و معنایی اند. به عبارت دیگر، مدخل های این واژه نامه ها را واژه هایی که گروهی از مردم، اهل یک حرفه یا متخصصان یک حوزه علمی خاص به کار می برند تشکیل می دهند. با توجه به تعداد و تنوع بسیار پژوهش هایی که در ایران درباره زبان های محلی و گویش ها صورت می گیرد، بررسی نقش انواع اطلاعات علمی و رعایت اصول فرهنگ نویسی در تدوین این گونه واژه نامه ها بسیار حائز اهمیت است. ازاین رو در این مقاله، سعی بر آن است تا با استفاده از آرای فرهنگ نویسانی مانند اسونسن (2009) و همچنین با تکیه بر پژوهش های حاصل از تألیف واژه نامه های گویشی و بررسی پژوهش های مشابه، به انواع اطلاعات موردنیاز در این گونه آثار اشاره شود. به بیان دیگر، هدف این تحقیق بررسی فرهنگ های گویشیِ منتشرشده در ایران از منظر رعایت اصول فرهنگ نگاشتی و ارائه پیشنهاد برای چگونگی تدوین آنهاست. به همین سبب، پس از بررسی نمونه های گویشی در فرهنگ های متفاوت و تحلیل داده ها، نتایج زیر به دست آمد: پژوهش های گویشی در این زمینه با روش منسجم، یکدست و استاندارد انجام نمی شوند. همچنین با توجه به اینکه علاوه بر زبان شناسان، علاقه مندان به فرهنگ و زبان مانند متخصصان انسان شناسی، ادبیات، جامعه شناسی و غیره نیز به تألیف آثار گویشی می پردازند به منظور دقیق تر و علمی تر شدن چنین پژوهش هایی ضروری است اصول و مفاهیم فرهنگ نویسی و زبان شناسی در تدوین این گونه آثار به کار گرفته شود.

در قصّه های عامیانه کوتاه ایرانی، همانند سایر روایت های کلاسیک جهان، روایت حول محور معنای داشتن شکل گرفته اند و شخصیت ها در این قصّه ها زمانی سوژه می شوند که داشتن چیزی برای آن ها بااهمیت شود و برای دستیابی به آن چیز فرایندی کنشی را آغاز کنند. بنابراین به اندازه تمام سوژه ها در این قصّه ها، روایت وجود دارد که در همه آن ها، سوژه ها در پی تولید معنای داشتن هستند؛ اما در اینجا این مسئله مطرح می شود که سوژه ها در قصّه های عامیانه کوتاه ایرانی باتوجه به نقش و جایگاه فرعی یا کانونیشان در روایت، تا چه اندازه در تولید معنای داشتن موفق بوده اند. به همین سبب در این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیل و آماری، با تکیه بر دیدگاه نشانه- معناشناسی گفتمانی در روایت های کلاسیک است که از زیرشاخه های معنی شناسی در علم زبان شناسی است، کوشش شده است که در 201 قصّه عامیانه کوتاه ایرانی اصیل که قصّه هایی رایج در سراسر ایران بوده اند و سیدابوالقاسم انجوی شیرازی آن ها را در مجموعه چهار جلدی- شامل: عروسک و سنگ صبور، دختر نارنج و ترنج، گل با صنوبر چه کرد و گل بومادران- به شکلی علمی گردآوری کرده است، نتیجه فرایند کنشی 661 سوژه برای تولید معنای داشتن واکاوی شود. یافته های این پژوهش نشان می دهد که نتیجه فرایند کنشی سوژه های در این قصّه ها که در پنج طبقه عادی، متوسط، خاص، افسانه ای و اسطوره ای و دو جایگاه کانونی و فرعی قرار می گیرند، در قالب سه بازخورد تولید معنای داشتن، تعمیر و تثبیت معنای داشتن، تخریب و مرگ معنای داشتن نمود یافته است که در میان آن ها تولید معنای داشتن و تعمیر و تثبیت معنای داشتن به ترتیب بیشترین و کمترین فراوانی را در میان این سوژه ها داشته اند.

این مقاله به بررسی تاثیر درجه کنترل فعل بند پایه بر مولفه دستوری زمانداری و مولفه معنایی زمان بندهای متممی زبان فارسی می پردازد. لاندای صورتگرا (2006) کنترل اجباری فعل بند پایه بر محمول بند متممی زماندار و بی زمان را مرتبط با رخداد عمل در بند متممی می داند. تعبیرمعنایی محمول بند پایه، وجه و زمانداری بند پیرو را از طریق مشخصه ی نحوی زمانداری و مشخصه ی معنایی زمان تعیین می کند. گیون نقشگرا (1980) نیز ساخت های کنترلی را نتیجه ی تلفیق دو حوزه ی معنی و نحو می داند. افزایش شدت کنترل بند پایه بر رخداد بند متممی، درجه بی زمانی بند متممی را افزایش می دهد. هدف این مقاله، بررسی دو مقوله زمانداری و زمان بر رخداد بند پیرو برحسب درجه کنترل محمول بند پایه در چارچوب کمینه گرایی لاندا (2006) و نقش گرایی گیون(1980) است. داده ها به شیوه کتابخانه ای گردآوری و به روش توصیفی- تحلیلی بررسی شده اند. نتایج حاکی از مدرج بودن ویژگی زمانداری و زمان در بند های متممی است. با کاهش شدت کنترل فعل بند پایه، زمان رخداد بند متممی ارجاع کمتری به بند پایه دارد. وجه و زمانداری بند های متممی از التزامی بی زمان به سمت اخباری زماندار تغییر می یابد؛ بطوریکه می توان برای ویژگی زمانداری گستره ای از بی زمانی تا زمانداری ضعیف، متوسط و کامل قائل شد.

تحقیق حاضر به بازنمایی حقیقت و دروغ در اسطوره جمشید و ضحاک می پردازد و نشان می دهد این مفاهیم محصول ساز و کارهای ایدئولوژیکی اند. مساله پژوهش چگونگی دگردیسی معنا در متن است یعنی ایدئولوژی چگونه حقیقت را دگرگون ساخته و به مثابه دروغ تحمیل می کند. هدف مقاله تبیین ساز و کارهای زبانی و نشانه شناختی این دگردیسی و ارائه مدلی برای وارونگی حقیقت است. چهارچوب نظری پژوهش حاضر نشانه شناسی ساختگرای سوسوری؛ اسطوره شناختی بارت؛ و مربع حقیقت نمایی است. تحقیق کیفی-تحلیلی است و در گام نخست داستان به سه مرحله روایی تقسیم می شود. سپس هر مرحله بر اساس دلالت های صریح، ضمنی و اسطوره ای تحلیل می شوند. همچنین با بهره گیری از مربع حقیقت نمای گرمس، در سطح ساختاری بازنمایی می شوند. تحلیل ها نشان می دهد که ایدئولوژی از طریق زبان مسیر ادراک را مسدود کرده تا حقیقتی وارونه را به واقعیت بدل کند. در انتها برای توصیف این سازوکار، مدلی پیشنهاد می شود، این مدل می تواند مبنای نظری تحلیل متن قرار گیرد. نتایج نشان می دهد که حقیقت در متن برساخته ای گفتمانی و ایدئولوژیک است. اسطوره ها با برجسته سازی یا حاشیه رانی یکی از دو قطب تقابل، دروغ را به حقیقتی فرهنگی و حقیقت را به امر ناممکن تبدیل می کنند.

کاربردشناسی زبان از شاخه های اصلی زبان شناسی است که انسجام گفتمانی را حاصل تعامل کاربران زبان و بافت متن می داند؛ از این رو موضوع آن مطالعه توانایی و قابلیت های استفاده از زبان و ساختن جملات مرتبط با بافت است تا نشان دهد که چگونه گفتار در موقعیت ها معنا می یابد. کاربردشناسی زبان به مطالعه معنا می پردازد؛ معنایی که گوینده آن را منتقل می کند و شنونده یا خواننده آن را تفسیر می کند. در این میان احتجاج و برهان ورزی فرایندی ارتباطی- زبانی است که متکلم در راستای تغییر نگرش و دیدگاه مخاطب آن را به کار می گیرد و در جهت اهداف موردنظر، اندیشه وی را به تکاپو وا می دارد و در این فرایند از فنون و شیوه های گوناگونی بهره می گیرد. در جستار پیش رو شگردهای برهان ورزی در شماری از ضرب المثل های نهج البلاغه مورد نقد و تحلیل قرار گرفت تا از این رهگذر خوانش و فهم دقیق تری از این امثال به دست آید. برای انجام این پژوهش تعداد 95 نمونه از مَثَل هایی که تکنیک های برهان ورزی در آنها دارای فراوانی بیشتری بودند، بر اساس کتاب «الأمْثالُ وَ الحِکَمُ المُسْتَخْرَجَهُ» نوشته محمد الغروی، مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان داد که امام علی(ع) ضمن توجه به قوانین تطور زبان، در جهت اقناع و متقاعدسازی مخاطب، از انواع راهبردهای زبانی - بلاغی، روش های اقناع، ساختارهای شبه منطقی، رویکردهای بلاغی، موعظه، تشبیه، کنایه، تمثیل و استعاره بهره جسته و به صورت هنرمندانه، مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مورد نظر خویش را در قالب واژگان مطرح نموده که بیانگر توانش زبانی و کاربردشناختی امیر بیان (ع) است.  

در دنیای روبه پیشرفت، اگر زبان ملی یک کشور زبان علم نشود کم کم به حاشیه رانده می شود و منزوی می گردد و بر اثر تداخل با زبان های بیگانه از زیبایی می افتد. یکی از روش های کاربردی در پویایی زبان فارسی و همچنین نگهداری و پالایش آن واژه گزینی است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی به عنوان پایه مهم اجرایی، واژه گزینی را در حوزه های مختلف در دستورکار خود قرار داده است. میزان مقبولیت واژه های مصوب در نوشته های علمی و غیرعلمی، دارای اهمیت است چراکه واژگان تا هنگامی که در متن قرار نگیرند میزان آشنایی جامعه با واژه و کاربردپذیری آن ازسوی کاربران به حداقل می رسد و در ذهن تثبیت نمی شود. دراین میان، نشریه های علمی به عنوان بازوی اجرایی، نقش تأثیرگذاری در نهادینه کردن واژگان مصوب دارند. بنابراین، هدف از انجام این پژوهش، بررسی میزان آشنایی و به کارگیری واژه های مصوب فرهنگستان در حوزه زبان شناسی در بین نویسندگان مقاله های زبان شناسی است. در این پژوهش، به ارزیابی میزان کاربرد معادل های فارسی مصوب فرهنگستان در نشریات دارای ضریب تأثیر حوزه زبان شناسی نمایه شده در پایگاه علم و فناوری جهان اسلام پرداخته شده است. به این منظور، 500 مقاله از 10 مجله علمی دارای ضریب تأثیر از حوزه زبان شناسی انتخاب شدند و میزان کاربرد واژگان مصوب فرهنگستان در نشریات مورداشاره موردبررسی قرارگرفتند. یافته های به دست آمده نشان می دهد نویسندگان مقاله های زبان شناسی با شمار بسیاری از مع ادل ه ای فارس ی مصوب فرهنگس تان آشنایی دارند و از آن ها در مقاله های خود بهره می گیرند. همچنین فرهنگستان زبان و ادب فارسی تااندازه بسیاری توانسته است بر نشریه های زبان شناسی تأثیر بگذارد و نویسندگان مقاله های این حوزه موضوعی واژگان مصوب را در نوشتارهای علمی خود به کار برده اند. براساس یافته های این پژوهش می توان مدعی بود که با افزایش میزان آشنایی، میزان کاربرد و موافقت با واژه ها نیز افزایش می یابد. همچنین با توجه به اینکه جاافتادن واژه های مصوب در بلندمدت به بار می نشیند پیشنهاد می شود که در وبگاه نشریات، راهنمای جستجو یا شیوه نامه استفاده از واژگان مصوب به منظور راهنمایی کاربران و نویسندگان تدوین گردد تا درنهایت به یک دست سازی در استفاده از واژگان مصوب و همچنین بازیابی بهتر اطلاعات منجر شود.

در پژوهش حاضر، مجهول سازی افعال دومفعولی در زبان فارسی که دارای متمم های اجباری هستند با استفاده از رویکرد حرکت متقارن بررسی و تحلیل می شود. در مجهول سازی جمله های دارای این نوع از افعال، امکان حرکت هر یک از متمم های فعل به جایگاه فاعل در جمله مجهول وجود دارد، درحالیکه مطابق با اصل کوتاه ترین حرکت، تنها گروه نزدیک به هسته جستجوگر باید به جایگاه مشخصگر این هسته حرکت کند. نتایج این پژوهش نشان می دهند که در زبان فارسی مجهول سازی جمله های دارای این نوع از افعال، با حرکت مفعول مستقیم و مفعول غیرمستقیم به جایگاه مشخصگر هسته بیشینه زمان در جمله مجهول انجام می شود، اما حرکت سازه مفعول غیرمستقیم به این جایگاه باعث ایجاد جمله نشان دار معنایی می شود. سایر نتایج نشان می دهند که ترتیب خطی مفعول مستقیم و غیرمستقیم نسبت به یکدیگر در جمله معلوم، و نیز مشخصه های معنایی مفعول مستقیم، مانند حالت جانداری و نقش های معنایی مفعول غیرمستقیم، هیچ گونه تأثیری در جملات مجهول ساخته شده از افعال گذرای دومفعولی ندارند.

برقراری تعامل اجتماعی، بخش جدایی ناپذیر زندگی است و انسان ها، برای درک احساسات و عواطف یک دیگر به شیوه ای متفاوت ابراز نگرانی می کنند. درحالی که برخی نسبت به دغدغه مندی های شخص مقابل خود بی تفاوت هستند، برخی دیگر تنها هم زبانی می کنند و در سطحی بالاتر برخی تمایل دارند خود را جای دیگری گذاشته و برای او گام هایی بردارند. در پژوهش کیفی حاضر، نگارندگان به بررسی 448 پاره گفتار به دست آمده از 30 فیلم و سریال با ژانر اجتماعی و 211 پاره گفتار گردآوری شده از مکالمه های افراد (با بازه سنی 18 تا 69 سال) در مکان های عمومی، خصوصی (رسمی/غیررسمی) و فضای مجازی مربوط به زباهنگ «دل نگرانی نسبت به دیگری» پرداخته و آن ها را در چهار سطح هیچ دلی، برون دلی، درون دلی و فرادلی براساس الگوی مفهومی تحلیلی زباهنگ موردبررسی قرار دادند. یافته ها نشان داد افراد با هدف های متفاوتی مانند دل سوزی، نصیحت، نپذیرفتن مسئولیت و بی گناه دانستن خود، تغییر در تصمیم، نکوهش، فداکاری، گلایه و مانند آن از این زباهنگ استفاده می کنند. افزون براین، این زباهنگ تأییدی بر فرهنگ تعارف، جمع گرایی، هلویی، اغراق افزوده و غیرمستقیم گویی ایرانیان است که افراد نسبت به آن در مرحله درون آگاهی قرار دارند. همچنین، یافته ها نشان می دهد امروزه میزان دل نگرانی افراد بیشتر به سمت هیچ دلی و برون دلی پیش رفته که این امر نمایانگر متمایل شدن آن ها از جمع گرایی به سمت فردگرایی است. بنابراین، واکاوی این زباهنگ به شناسایی بیشتر سطح های درون دلی و فرادلی درقالب پاره گفتار های زبانی کمک بسیاری می کند و راه را برای به فرهنگی و شناسایی ژن های معیوب در جامعه هموار می سازد.

هدف از مطالعه حاضر بررسی و مقایسه کیفیت و کارآیی خردساختار دو فرهنگ زبان آموز تک زبانه، یعنی فرهنگ زبان آموز پیشرفته فارسی و فرهنگ زبان آموز مقدماتی، است. بدین منظور سی و نه سرواژه به صورت تصادفی انتخاب شد. سپس شیوه ارائه اطلاعات املایی، تلفظی، دستوری، صرفی، کاربردی و معنایی برای این سی و نه سرواژه در هر یک از دو فرهنگ مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفت. این ارزیابی براساس ویژگی هایی انجام شد که با مطالعه پیشینه تحقیقات برای ارزیابی فرهنگ های زبان آموز به دست آمده است. نتایج به دست آمده نشان می دهند که، به طور کلی، خردساختار فرهنگ زبان آموز پیشرفته فارسی بیشتر بر ارائه اطلاعاتی مثل حوزه تخصصی و بسامد کاربردی، تفکیک معنایی، هم آیندها و عبارات اصطلاحی و ارائه تصاویری متمرکز است که در کاربرد صحیح و روزمره سرواژه ها به کاربر کمک می کنند. این در حالی است که در خردساختار فرهنگ زبان آموز مقدماتی بیشترین تمرکز بر ارائه تعاریف نظام مند، اشاره بر روابط واژگانی و تکمیل آن به کمک مثال ها است.

وجهیت یا وجه نمایی یکی از ابزارهای زبانی برای انتقال مفاهیمی همچون الزام، اجبار، احتمال، تعهد و فرض در زبان است. ازآنجاکه توصیف کامل رویدادها یا وضعیت ها صرفاً با استفاده از فعل یا گروه اسمی امکان پذیر نیست، وجه نمایی راهکاری مطلوب در همه زبان های بشری برای انتقال دقیق این مفاهیم است. شناخت انواع وجه روزنه ای به سوی کشفِ بیشتر توانمندی های زبان بشر است. پژوهش پیشِ رو نخستین مطالعه نظریه بنیاد درباره وجهیت در لکی است که در آن ابعاد وجهی عنصر [m@] در چارچوب آرای پالمر (2001) بررسی می شود. این واژه علاوه بر معنای واژگانی خواستن ماهیتی وجهی دارد؛ بنابراین، می توان آن را فعل کمکی وجهی قلمداد کرد. بررسی معنایی این عنصر وجهی بیانگر آن بود که فعل کمکی مذکور وجهیت های تکلیفی و پویا را در این زبان بازنمایی می کند. ازآنجا که لکی جزو زبان هایی است که فعل کمکی مشخصی برای زمان آینده ندارد، واژه [m@] علاوه بر نقش معنایی وجهی، در برخی بافت ها، بازنمایی دستوری زمان آینده را بر عهده دارد. همچنین در این پژوهش مشخص شد که معناهای مختلف این عنصر به حضور آن در جایگاه های نحوی مختلف مربوط می شود.