درخت حوزه‌های تخصصی

شهرستان رضوانشهر در شمال غربی استان گیلان از دو بخش جلگه ای و کوهستانی تشکیل شده است. یکی از بیشترین یافته های در بررسی باستان شناسی منطقه، تربه یا همان تربت است. تُربَت در فرهنگ لغات به معنای خاک آمده و معمولاً در مورد مرقد افراد خاص به کار رفته است. سؤال اصلی این است که این تربه ها چیستند؟ ما با روش تحقیق میدانی به اطلاعات باستان شناختی محوطه ها دست یافتیم تا با ساختار توصیفی-تحلیلی به پژوهش در این رابطه بپردازیم. آنچه مسلم است اینکه این نوع از محوطه ها نیایشگاه هستند. این نیایشگاه ها پیش از آنکه به دلیل تقدس، محلی برای گورستان اهالی در طی دوره های بعدی باشد، به نظر می رسد در یک دوره ای محل هایی برای پناهندگی افراد شیعی تحت تعقیب حاکمان اسلامی و در ادامه، زمانی دیگر مکانی برای حلقه صوفیان بوده اند؛ بدین ترتیب تربه ها با اهمیت مذهبی خاصی که داشتند به صورت مکان های مقدس باقی مانده و به دست ما رسیده اند. این طور به نظر می رسد که نوع پوشش جنگلی با تربه ها مرتبط باشد و درخت خاصی در آنها استفاده می شده است.

این تحقیق به بررسی تاریخ و تحولات ایل نفر از زمان های گذشته تا دوره معاصر می پردازد. ایل نفر از ایلات ترکمان (اوغوز) به شمار می رود که ریشه های اولیه آن به آسیای میانه و ترکستان باز می گردد. با ظهور امپراتوری ترکمان سلجوقی، اعضای این ایل به تدریج وارد فلات ایران و سپس فلات آناتولی و ترکیه امروزی شده و در منطقه ای به نام سارو قمیش(نی زار زرد) سکنا گزیدند . در دوره ای خاص، پس از قتل عام علویان آناتولی توسط سلطان سلیم یاووز، ترکمانان علوی سارو قمیش تحت رهبری اصلان خان به ایران کوچ کرده و به فرمان شاه اسماعیل صفوی اطراف دریاچه اورمیه بعنوان قشلاق و دامنه کوه سهند به عنوان ییلاق به ایشان اعطا گردید . افراد این ایل در جنگ چالدران نقش های مهمی ایفا کردند (تاپر ، ریچارد ،67:1384) و بعدها به تدریج به جنوب ایران کوچ نمودند و نام ایل به «نفر» تغییر پیدا کرد. تحقیق حاضر به خاستگاه ، تحلیل وجه تسمیه ایل نفر، ایلخانان مطرح آن ، ساختار اجتماعی از جمله تقسیمات ییلاق و قشلاق ، طمغا و صنایع دست بافت (قالی) پرداخته است. داده های تحقیق از منابع دست اول تاریخی و مصاحبه های میدانی با افراد مطلع ایل گردآوری شده است. نتایج این مطالعه نشان می دهد که ایل نفر با تاریخ پر فراز و نشیبی، در تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران نقش بسزایی ایفا کرده و همچنان تأثیرات آن در منطقه های مختلف مشهود است.

در این مقاله، تحلیل مقایسه ای اسطوره های ایران و توران-ترک ارائه می شود. افسانه های قهرمانی ایران عمدتاً در حماسهٔ «شاهنامه» فردوسی بازتاب یافته است.به طور کلی، تاریخ ایران که از دوران هخامنشیان آغاز می شود و به پارسیان نسبت داده می شود، در واقع از تحریف کامل بسیاری از رویدادهای تاریخی و قهرمانان اقوام تورانی و سامی تشکیل شده و به تاریخ ایرانی سازی شده تبدیل گشته است. اما رویدادها و شخصیت های مرتبط با سلسله های پیشدادیان و کیانیان پیش از هخامنشیان، افسانه هایی ساختگی هستند که هیچ ارتباطی با واقعیت های تاریخی ندارند.

عاشورا درشمار معدود رخدادهای تاریخی است، که از دیرباز در ادبیات شیعی از جایگاهی بلند برخوردار بوده و در فراز و فرود حوادث تاریخی نقش آفرینی کرده است. چنین کارکردی سبب شد تا اخبار عاشورایی به پیروی از تقاضاهای زمانی در دوره های مختلف تاریخ تشیع، با نگرش های گوناگونی نگاشته شود و درگذر زمان نگرش های تاریخی، کلامی، حدیثی، عاطفی، ماورایی، عرفانی، حماسی و اسطوره ای را در این شاخه از تاریخ نگاری شیعی پدید آورد. از این رو، شناخت فضاهای سیاسی_فکری ابزاری برای شناخت نگرش ها و نیز نگرش شناسیِ اخبار عاشورایی عاملی برای واکاوی لایه هایی از تاریخ سیاسی_فکری دوره های مختلف است. اخبار عاشورایی در دوره صفویه بنابر نیازهای اجتماعی، مانند رهایی از فشار چند صد ساله حاکمان غیرشیعی، بیشتر با نگرش عاطفی و یادکرد مصائب گوناگون تحریر شد و بر دوره های بعدی تأثیر گذارد. نوشتار روبرو، با طرح این پرسش که محتشم در اشعار عاشورایی خود چه نگرشی را ترسیم کرده با روش تحلیل محتوای کیفی، به تبیین خاستگاه تاریخی نگرش محتشم پرداخته و دریافته که بیشتر اشعار محتشم براساس نیازمندی ها و شرایط فکری سیاسی زمانه خود، نگرش عاطفی_احساسی را بیان کرده و آن را استادانه با نگرش ابتلایی و تقدیرگرایانه به واقعه عاشورا پیوند داده است.

پیدایش مدارس جدید در ایران و عثمانی و زمینه های فکری آن، دوران پر فراز و نشیبی را در حافظه تاریخ اجتماعی و سیاسی این دو مرکز مهم جهان اسلام ثبت کرده است. شناخت عمیق ویژگی های اجتماعی و سیاسی تاریخ معاصر ایران و عثمانی اهمیت بسیاری دارد؛ چرا که نه تنها نظام آموزشی کنونی ایران و ترکیه ریشه در تحولات آن دوران دارد، بسیاری از مؤلفه های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی امروز آنها نیز از این مسأله تأثیرگرفته است. براین اساس، این پژوهش با رویکردی تطبیقی-تاریخی و روش پژوهش توصیفی-تحلیلی می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که زمینه های شکل گیری اندیشه تغییر و تحول در نظام آموزشی در ایران و عثمانی چه بود؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که شکست های نظامی ایران و عثمانی از کشورهای اروپایی به ویژه روسیه، لزوم تغییر و تحول در نظام آموزشی را روشن ساخت. استخدام مستشاران نظامی اروپایی برای آموزش نظامی، فرستادن نخستین دانشجویان و سفرا به اروپا، آشنایی با صنعت چاپ، شکل گیری طبقه جدید دانش آموختگان، چالش های ناشی از رویارویی ساختارهای سنتی با مدرنیته و نیاز هر دو جامعه به ایجاد پیشرفت پایدار، نه تنها زمینه ساز توجه به ضرورت تأسیس مدارس نوین شد، ناکارآمدی نظام آموزش سنتی و لزوم دگرگونی در نظام آموزشی دو کشور را نیز آشکار ساخت.

اسکان عشایر یکی از تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مهم در تاریخ معاصر ایران است. ایلات و عشایر در طول تاریخ ایران همواره به عنوان یکی از وزنه های قدرت بر سرنوشت ایران تاثیر گذارده اند. استان فارس نیز یکی از سکونتگاه های مهم ایلات و عشایر در طول تاریخ بوده است. در دوره پهلوی اول هنگامی که دولت تصمیم به اسکان ایلات و عشایر گرفت، با انتصاب فردی با عنوان کدخدا سعی در اجرای قوانین مذکور در اجتماع ایلی نمود. در این راستا پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این دو پرسش است که علل انتخاب و انتصاب کدخدا در امر اسکان چه بود؟ و همچنین کدخدا چه وظایفی در اسکان ایلات و عشایرفارس برعهده داشت؟ بر اساس یافته های پژوهش به واسطه آنکه هیچ کس جز اعضای ایلات و طوایف از آنها شناخت کافی نداشتند، انتخاب فردی از اعضای طوایف و تیره ها به عنوان کدخدا بهترین راه برای پیشبرد امور بود. این منصب به واسطه ای میان حکومت و اعضای ایلات تبدیل شده و وظیفه اجرای قوانین و مقررات و منویات دولت در ایلات را برعهده گرفت. فعالیت هایی نظیر جمع آوری اعضای طوایف، ساماندهی و نظم بخشیدن به آنها، الزام به ترک سیاه چادر و ساخت ساختمان و خانه در محل های در نظر گرفته شده برای اسکان، الزام خانواده های اسکان یافته به انجام زراعت و کشاورزی، معرفی مشمولین سربازی و غیره از مواردی بود که کدخدا وظیفه انجام و پیگری آن را در میان ایل برعهده داشت.پژوهش حاضر به روش تاریخی و مبتنی بر رویکرد توصیفی و تحلیلی بوده و روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای و مبتنی بر اسناد است.

Urartians ruled over the shores of lakes Van, Çildir, Sevan, and Urmia ca. 900 to 700 BC. Their presence in the east of Lake Urmia has been previously studied according to the inscriptions of Argišti I in Javanqale, Sarduri II in Seqindel, and Argištri II in Razliq, Nashteban, Shisheh, and Sarab, in addition to the inscribed discs from Varzeghan. There was not a single piece of evidence of Rusa I’s dominance over the region, unless the discovery of Qarajalu Urartian inscription. The severely damaged rock inscription contains his conquest of the region in Qaradaq area, along with constructing a fortification to the east of Urmia Lake. A possible route for his campaign through the east could be Ahar Chay Gorge and Qaradagh mountains, as they were well aware of the significance of the eastern shores of the lake. The authors aim to describe and analyze this inscription as the first footprint of Rusa, Son of Sarduri, in the region as the conqueror and constructor.

مادها مردمانی ایران زبان بودند که نامشان برای نخستین بار در سده نهم پیش ازمیلاد در لبه غربی فلات ایران آشکار می شود. اگرچه یافته های باستان شناختی خاستگاه و مسیر مهاجرت این مردمان نوآمده به فلات ایران را هنوز با دقت و اطمینان نشان نمی دهد، به واسطه داده های زبان شناختی و انسان شناختی موجود می توان خاستگاه این مردمان و ویژگی های فرهنگی اولیه آنان را با احتمالی بیشتر بازشناخت. آن بخش از فلات ایران که مادهای آغازین در هزاره نخست پیش ازمیلاد بدان گام نهادند، سکونتگاه گروه های قومی و زبانی پرشمار و گوناگونی بود. اگرچه از این مردمان بومی اغلب به جز چند نام و واژه، داده های زبان شناختی دیگری در دست نیست، به نظر می رسد که کاسی زبانان در شرق این گستره و اورارتو حوری زبانان در غرب آن دست بالا را داشته اند که هرکدام خانواده زبانی مستقلی را تشکیل می دادند. توانایی بالای مادها در همزیستی و همکاری با این مردمان بومی و درنهایت دست یابی به قدرت و برتری سیاسی منجر به آن شد که سراسر این منطقه به تدریج فرمان بردار سرکردگان ایرانی زبان ماد شود. این موقعیت جدید طی سده های بعد به فرایند ایرانی سازی این بخش از فلات ایران چنان شتاب و شدتی بخشید که دست کم آن گاه که هخامنشیان پارسی در سده ششم پیش ازمیلاد بر سراسر ایران فرمانروا شدند، از مرکز ایران زمین تا شمال غرب آن (برابر عراق عجم و آذربایجان در ایران سده های میانه) نامی جز «ماد» نداشت و در آنجا به جز زبان ایرانی، اثری از زبان های ناایرانی و پیشاایرانی برجا نمانده بود. آشکار است که مادها در ایرانی سازی بخش بزرگی از فلات ایران و شکل دادن به هویت ایرانی، نقشی ویژه، قاطع و مؤثر داشته اند.

نظام صفوی با مرگ شاه طهماسب، دچار یک دهه بحران عمیق و بی سابقه جانشینی توأم با هرج ومرج و نابسامانی شد. بحرانی که به لحاظ خشونت ورزی های بی حد داخلی و ناتوانی حفظ قلمرو از دست درازی دشمنان، حکومت را به سمت ناامنی سوق و بقای آن را در معرض خطر قرار داد. اقدام قبیله استاجلو در به تخت نشاندن شاه عباس، پس از تقابل و تلاش برای مشارکت سران قزلباش، هرج ومرج را خاتمه داد. مسئله عمده نظام حکمرانی دوره شاه عباس (996-1038ق)، پس از تجربه ناخوشایند یک دهه آشوب، برقراری امنیت با هدف بقا و دوام نظام صفویه بود. دستیابی به این مهم نیازمند سازوکارهایی غیرشخصی بود که توان مرزبندی و مهار قدرت سیاسی را ممکن کند. فرایند سامان سیاسی مذکور که بر مناسبات و تعاملات دوره شاه عباس حاکم بود، با تعامل فرادستان ممکن و به تدریج تحکیم و تثبیت شد و تعهدات را به قواعد تبدیل کرد. مهار قدرت به مرور، عوامل اخلال سامان دهی سیاسی را رفع و موجب اطمینان بخشی و پایداری و تمایز حکومت شاه عباس شد. پرسش اصلی نوشتار به چرایی دلایل، عناصر و پیامد سیاسی و اجتماعی مؤثر بر سامان سیاسی و مناسبات و تعاملات دوره می پردازد. فرض بر این است که سامان سیاسی، غیرشخصی و محصول تعامل فرادستان بود. روش تبیین تاریخی و تکوینی به کاررفته، با بررسی سازوکار فرایند وقایع تلاش می کند تا با این رویکرد به بازنمایی دوره بپردازد.

در پیش ازتاریخ مناطق غربی ایران از دوره نوسنگی جدید تا پایان دوره مس وسنگ سفال های با پوشش قرمز رنگی وجود دارند که باوجود تغییر دوره ها و به دنبال آن تغییر در سبک و سنت های سفالی، بدون تغییر با حداقل تغییرات به حیات خود ادامه می دهند. همین موضوع باعث بروز ابهامات و اشتباهاتی در تمیز دادن این گونه ها و درنتیجه تشخیص نادرست دوره های فرهنگی برخی محوطه های دوره نوسنگی جدید و به ویژه دوران مس وسنگ شده است. آیا به راستی سفال های با پوشش قرمز دوران نوسنگی جدید تا پایان مس و سنگ مناطق غرب ایران یک نوع سفال خاص است که باوجود شروع و پایان دوره های فرهنگی بدون هیچ گونه تغییراتی به حیات خود ادامه می دهند؟ سفال های با پوشش قرمز دوره نوسنگی جدید چه تفاوت هایی با سفال های دوران مس وسنگ دارند؟ عدم تمیز و تشخیص سفال های قرمز رنگ دوران نوسنگی و مس وسنگ از سوی برخی پژوهشگران، این فرض را ایجاد می کند که این نوع سفال های تفاوتی با هم ندارند. مقاله حاضر با روش تحلیلی-مقایسه ایی سعی دارد که با بررسی از نزدیک سفال های قرمز به دست آمده از کاوش و بررسی برخی محوطه های شاخص دوران نوسنگی جدید و مس وسنگ مناطق غربی ایران مانند: سیاه بید، گنیَل، قازانچی، سهاچای تپه و تپه قشلاق به پرسش ها و فرضیات مطرح شده پاسخ دهد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که هرچند شباهت های انکارناپذیری در نگاه اول بین سفال های قرمز دوران نوسنگی جدید تا پایان دوره مس وسنگ وجود دارد، اما تفاوت های ریز و جزئی در ارتباط با فرم سفال، میزان پخت، نوع آمیزه و نوع و رنگ پوشش وجود دارد که مطالعه دقیق آن باعث تمیز سفال های دوران یاد شده از هم خواهد شد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که سفال های قرمز رنگ دوران نوسنگی جدید صیقلی و دارای پرداخت هستند، ویژگی که در دوران بعد و به ویژه دوره مس وسنگ قدیم دیده نمی شود. هم چنین در دوره مس وسنگ جدید علاوه بر تغییراتی در ارتباط با رنگ پوششِ سفال، تزئینات کنده و برجسته ای بر بدنه بیرونی سفال های قرمزرنگ دیده می شوند که درمورد سفال های قرمز دوران قبل گزارش نشده است.

درّام، نام دهستانی در شهرستان طارم علیا است که مرکز آن دهی تاریخی به همین نام می باشد. این نام در متون متعددی از دوران میانی اسلامی و پس از آن ذکر شده است. پژوهش حاضر به بررسی پیشینهٔ تاریخی درّام و تبیین ابعاد استقرار کهن این مکان، موسوم به «قلعه درّام»، بر پایهٔ شواهد باستان شناختی و متون تاریخی می پردازد. برای دستیابی به این هدف، مواد فرهنگی قلعه، از جمله سفال ها و ویژگی های معماری بقایای سازه، مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفته است. افزون بر این، با بهره گیری از متون تاریخی، به ویژه سفرنامه پیتر دلاواله، سیاح ایتالیایی قرن هفدهم، مسیر راه قدیمی که در دوره صفوی و پیش از آن از درّام عبور می کرد، شناسایی و بر روی نقشه بازسازی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که قلعه درّام در دوران پیش از اسلام، به ویژه عصر اشکانی، و نیز در قرون میانی و متأخر اسلامی، یک استقرار مرکزی و مهم در منطقه طارم علیا بوده و از گسترده ترین محوطه ها در میان دهستان های آب بر و درّام به شمار می رفته است. همچنین نتایج تحقیق حاکی است که راه ارتباطی قدیم منطقه، که از دهکده کنونی درّام و دره رود قزل اوزن عبور می کرد، تا حد زیادی با مسیر جاده امروزی منطبق بوده است.

این پژوهش به بررسی سیاست های آموزشی شرکت نفت انگلیس و ایران در دوره بین دو جنگ جهانی (۱۳۰0-۱۳۲۰) می پردازد. در این دوره، نیاز شرکت به نیروی کار ماهر در صنعت نوپای نفت و فشارهای دولت ایران برای استخدام نیروی کار بومی، منجر به تأسیس و توسعه آموزشگاه های فنی توسط شرکت نفت شد. این پژوهش با استفاده از منابع آرشیوی و اسناد تاریخی، به بررسی چگونگی شکل گیری این نظام آموزشی، اهداف پنهان شرکت نفت از این اقدام و تأثیر آن بر تربیت نیروی کار ماهر ایرانی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه تأسیس این آموزشگاه ها گامی در جهت تربیت نیروی کار ماهر در ایران بود، اما اهداف اقتصادی و سیاسی شرکت، از جمله کاهش هزینه ها و کنترل بیشتر بر کارگران، در این اقدام نقش اساسی داشت. همچنین، پژوهش نشان می دهد که تبعیض بین کارگران ایرانی و خارجی، شرایط نامناسب کار و زندگی، و عدم ارتقای شغلی، منجر به نارضایتی کارآموزان و فارغ التحصیلان این آموزشگاه ها شد. این پژوهش در نهایت به بررسی تأثیرات کوتاه مدت و بلندمدت این سیاست ها بر صنعت نفت و جامعه ایران می پردازد.

فتح آذربایجان از رخدادهای مهم در تاریخ فتوحات اسلامی است که بازتاب آن در منابع اسلامی با تفاوت های چشمگیری همراه بوده است. سیف بن عمر تمیمی از راویان پُرارجاع در فتوح نگاری، بخش درخور توجهی از اخبار این واقعه را روایت کرده است؛ اما روایت های منسوب به او، به دلیل تعارض های زمانی، ضعف در زنجیره راویان و یا سوگیری های سیاسی و تعارض محتوایی با مشکلاتی در اعتبارسنجی مواجه است. این پژوهش با هدف ارزیابی اعتبار تاریخی و تحلیل گفتمانی روایت های سیف درباره فتح آذربایجان و مقایسه آن با دیگر منابع اسلامی، به بررسی ساختار روایی، اعتبار سندی و جهت گیری های گفتمانی این روایت ها می پردازد. روش پژوهش، تحلیلی و تطبیقی است و با بهره گیری از تحلیل محتوای منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایت سیف، ازنظر زمان وقوع، فرماندهی نظامی، ترکیب سپاه و شیوه فتح، با سایر منابع تفاوت دارد و بازنمایی شخصیت ها و اهداف در آن، متأثر از گرایش های ایدئولوژیک خاص قومی و مذهبی است. در مقابل، روایت هایی که منسوب به سیف نیست بر مصالحه و استقرار تدریجی تأکید دارد؛ به دلیل انسجام محتوایی، تنوع سندی و هم خوانی تاریخی، مبنای معتبرتری برای بازسازی علمی فتح آذربایجان ارائه می کند. این پژوهش نشان می دهد که تحلیل تطبیقی و گفتمانی، رویکردی کارآمد در ارزیابی روایت های تاریخ اسلامی است.

مطالعه تاریخ خوارزمشاهیان و واکاوی فتوحات سلطان جلال الدین خوارزمشاه در قفقاز، بدون بهره گیری از منابع ارمنی هم عصر، تصویری جامع و دقیق از رخدادهای این دوران مهم تاریخی را به دست نمی دهد. نبرد گارنی -برخورد سرنوشت ساز میان نیروهای متحد ارمنی گرجی و سپاه سلطان جلال الدین- ازجمله حوادث مهم سیاسی، نظامی پیش از سقوط تفلیس است که بازتابی ویژه در آثار مورخان ارمنی سده سیزدهم میلادی/هفتم هجری، به ویژه گیراگوس گنجه ای، استپانوس اوربلیان و وارطان آرِوِلتسی دارد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی، تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای منابع ارمنی، ایرانی و گرجی، ضمن بررسی این نبرد و سنجش تطبیقی میان این منابع، تلاش می کند امکان درک عمیق تری از رویدادهای آن دوران و نیز سرانجام سلطان جلال الدین را فراهم کند. یافته های پژوهش نشان می دهد منابع ارمنی با دقت و جزئیات، نه تنها روند و فرجام نبرد، بلکه دلایل پیروزی سلطان جلال الدین و عوامل شکست نیروهای متحد ارمنی گرجی و ابعاد سیاسی و نظامی مسئله را تبیین کرده اند؛ منابع ارمنی همچنین با پرداختن به نحوه جزئیات و اختلافات درباره مرگ سلطان جلال الدین، به رفع ابهام های موجود در منابع ایرانی، اسلامی کمک می کنند و نقاط تاریک تاریخ این عصر را روشن می سازد. این پژوهش اهمیت منابع غیرایرانی، به ویژه ارمنی را برای فهم دقیق تر و معتبرتر تحولات خوارزمشاهیان و قفقاز برجسته می سازد و ضرورت بهره گیری تطبیقی از همه منابع را یادآور می شود.

اصطلاح «یاندا» در زبان چینی که برای نخستین بار در کتاب وی ثبت شده است، بر نام قوم «هفتالی» دلالت دارد. هفتالی ها یک گروه قومی بودند که بیشتر در سده پنجم تا هفتم میلادی در آسیای میانه می زیستند. بنابر منابع نوشتاری چینی، هفتالی ها اغلب در بازده زمانی از 456 تا 586م. به چین آمدند. با شکست هفتالی ها از اتحاد ترک ها، شاهان ساسانی به میانه سده ششم (میلادی)، روابط چین با هفتالی ها نیز به تدریج کم رنگ شد تا این که دگرباره و به دوره «دایه» از دودمان «سویی» (608-618م.) سر و کله آن ها پیدا شد. دودمان های «شمالی» و «جنوبی» چین با هفتالی ها در چین آشنا بودند؛ منابع چینی به تعامل آن ها با گروه های قومی مختلفی مانند «هان» در چین، سغدی ها و ایرانی (پارس) ها اشاره کرده اند. منابع نوشتاری چینی، سکه های هفتالی، سکه ها و کتیبه های ایرانی، زمینه ای سترگ برای شناخت فعالیت های هفتالی ها در چین در قرون وسطی و پیوند آن ها با گروه های قومی مختلف در چین و نیز در مسیر راه ابریشم را ایجاد می کنند. بنابراین منابع، هفتالیان نقشی بسیار مثبت، اثرگذار و سازنده در گسترش تبادلات میان شرق و غرب داشته اند. هفتالیان در پیوندهای میان چین و ایران و نیز با کران دریای مدیترانه نقشی کلیدی داشتند؛ بنابر متون چینی، نمایندگان بیزانس، خراج های را به دودمان وی شمالی پرداخت کرده اند؛ این منابع از همراهی نمایندگان هفتالی و بیزانس به دربار چین خبر می دهند. بنابر منابع مکتوب چینی، سغدی ها از سال 419 تا 564م.، 20بار به چین خراج پرداختند و در این مدت هفتالی ها مکرراً با چین تماس داشتند. باوجود این، سغدی ها و هفتالی ها پس از شکست سغدیان توسط هفتالی ها، از رابطه ای نسبتاً پایدار، اما سست برخوردار بودند.

حجاز پیش از اسلام به دلیل موقعیت جغرافیایی و ویژگی های اقلیمی با مجموعه ای از محدودیت ها و ظرفیت ها در عرصه تأمین و تولید مواد غذایی مواجه بود. اقلیم گرم و خشک، کمبود بارش های مستمر، فقدان رودخانه های دائمی و گستره های وسیع اراضی نامساعد برای کشت، از مهم ترین محدودیت های طبیعی این منطقه به شمار می آمدند که پیامد آن کمبود آب، کاهش تنوع محصولات و ناپایداری رویش های خوراکی، به ویژه در نواحی بادیه نشین بود. در چنین شرایطی، بخش قابل توجهی از جمعیت بادیه نشین با کمبود جدی در تغذیه و وابستگی شدید به منابع محدود دامی چون شیر و خرما زیست می کردند. در مقابل، وجود وادی ها، چاه ها و زمین های حاصلخیز در مناطقی نظیر یثرب، طائف و خیبر امکان کشت و تولید محصولات کشاورزی، باغی و دامی را فراهم می ساخت و این نواحی را به مراکز مهم معیشتی و کشاورزی بدل کرده بود. همچنین موقعیت ممتاز مکه در مسیرهای تجاری شمال جنوب، زمینه واردات و مبادله کالاهای اساسی از یمن، شام و حتی مصر را مهیا می کرد و تا حدودی کمبودهای غذایی را جبران می نمود. این پژوهش با روش تحلیل تاریخی و استناد به منابع جغرافیایی و تاریخی متقدم، نشان می دهد که مجموعه این شرایط جغرافیایی و اقلیمی نه تنها الگوی تغذیه ای و نوع محصولات در دسترس را تعیین می کرد، بلکه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده ای نیز در پی داشت. از جمله می توان به ایجاد تفاوت های آشکار معیشتی میان حضرنشینان و بادیه نشینان، وابستگی بیشتر گروه های ضعیف به اشراف و تجار، و تعمیق شکاف های طبقاتی در جامعه حجاز اشاره کرد.

یوسف بن علوی آغازگر جنبشی بود که با هدف براندازی سلطنت آل بوسعید و در امتداد مبارزات رهبر مذهبی عمان برعلیه سلطنت، شکل گرفت؛ بااین حال در ابتدای حاکمیت قابوس بن سعید به او پیوست و تا پایان حیات سلطان، (2020م/1398ش)، در سیاست خارجی عمان نقشی محوری ایفا کرد. تناقضی که درون الگوی سیاسی رفتار بن علوی در رابطه با جنبش ظفار وجود داشت مبین تلاش های حاکمیت عمان برای حفظ مشروعیت سیاسی و مذهبی در دوره حکومت سلطان قابوس بود؛ تبیین این امر تنها از طریق واکاوی نقش بن علوی در جنبش ظفار امکان پذیر خواهد بود. با توجه به اهمیت موضوع این پژوهش بر محور دو پرسش شکل گرفت: یوسف بن علوی در جنبش ظفار چه نقشی داشت؟ تأثیر او بر ظهور و افول جنبش چه بود؟ این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی، شیوه توصیفی- تحلیلی انجام شد. یافته ها نشان داد بن علوی در ظهور جنبش، از طریق ایجاد پیوند میان رهبر مذهبی عمان با جنبش ملی گرای جمال عبدالناصر در مصر، نقش مؤثری داشت اما پیوستن او به سلطان قابوس در جایگاه یک چهره برجسته مردمی و روشنفکر مذهبی، به واسطه تفویض اختیار در ساختار حکومت، موجب تشدید شکاف و تقابل جدی میان جبهه کمونیست و اسلام شد و افول و شکست جنبش را تسریع نمود.

مقاله حاضر به رفتارشناسی «حزب زحمتکشان ملت ایران - نیروی سوم» از تأسیس این حزب در مهرماه 1331 تا وقوع کودتای 28 مرداد 1332، براساس نظریه بحران توماس اسپریگنز می پردازد. این نظریه متشکل از چهار مرحله است: 1. مشاهده بحران، 2. شناسایی عامل بحران، 3. ترسیم جامعه آرمانی و ۴. ارائه راه حل. هدف از این پژوهش، شناسایی گونه های رفتاری حزب زحمتکشان ملت ایران – نیروی سوم (با تکیه بر ارگان رسمی این حزب یعنی روزنامه نیروی سوم) در مواجهه با بحران هایی است که نهضت ملی از مهر 1331 تا مرداد 1332 با آن دست به گریبان بود. شیوه جمع آوری داده ها در این مقاله، کتابخانه ای و اسنادی و سیاق تجزیه وتحلیل داده ها، روش تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. براساس یافته های پژوهش، گردانندگان حزب نیروی سوم از بدو تأسیس حزب تا کودتای 28 مرداد، سه بحران اقتصادی، سیاسی و بین المللی را شناسایی کرده و در راستای حراست از نهضت ملی و حمایت از دولت مصدق، به کشف عوامل این آشفتگی و ارائه راه حل برای گذار از بحران پرداختند. ازنظر مؤسسان حزب، عامل بحران اقتصادی، محاصره اقتصادی توسط انگلیس و اتکای مطلق دولت به اقتصاد غیرنفتی، عامل بحران بین المللی، سیاست استعماری انگلیس، آمریکا و شوروی و عامل بحران سیاسی استبداد بود. ازاین رو حزب مزبور، چاره گذار از بحران اقتصادی را روی آوردن به بودجه بدون نفت، راه حل عبور از بحران بین المللی را اتکا به نیروی سوم و راه حل بحران سیاسی را تشکیل نظام جمهوری می دانست.

در واپسین سال های حکومت سلسله قاجار، جنگ جهانی اول، حضور قوای بیگانگان در ایران و ضعف حکومت مرکزی موجب افزایش قدرت شرکت نفت انگلیس و ایران در مناطق نفتی جنوب شده و امکان چانه زنی را از کارگران گرفته بود. کاهش دستمزد، تنبیه و اخراج کارگران ایرانی رنج هرروزه ای بود که با پایان یافتن جنگ و روی کار آمدن حکومت کودتا، به دولت فرصت داد تا با شرکت نفت انگلیس و ایران، رویارویی مهم داشته و نقش فعال تری در احقاق حقوق کارگران به عهده بگیرد. اعتراضات کارگری، اعتصابات و عریضه ها نیز در این میان بی تأثیر نبود. مسائل کارگری در صنعت نفت جنوب ایران در سال های حکومت کودتا (۱۳۰۴-۱۲۹۹ش) چه بود؟ با توجه به تعامل پیچیده بین نیروی کار و سرمایه (شرکت نفت انگلیس و ایران) دولت ایران کجای این تعاملات ایستاده بود؟ شناسایی عوامل مؤثر بر شکل گیری و بروز چالش های کارگری و نقش دولت در مواجهه با این چالش ها سؤال اصلی پژوهش است. براساس یافته های این پژوهش، دولت در این زمان هنوز نقش بازدارنده و سرکوب کننده فعالیت های کارگری دوران رضاشاهی همچون سال های بعدتر را نپذیرفته و در هیئت حامی و پشتیبان حقوق کارگری، ایفای نقش می کرد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل تاریخی و با بهره گیری از منابع آرشیوی، اسناد دولتی و گزارش های تاریخی، به بررسی تحولات این دوره پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که افزایش تقاضا و عرضه نیروی کار ناشی از شرایط نامساعد اقتصادی و اجتماعی، همراه با ابهامات قرارداد دارسی، زمینه ساز سوءاستفاده شرکت نفت از حقوق کارگران شد. اعتراضات کارگری در برابر تبعیض و نابرابری، دولت را بر آن داشت تا با تثبیت قدرت مرکزی و تشکیل کمیسیون های حل اختلاف، نقش فعال تری در حمایت از حقوق کارگران ایفا کند. فشارهای دولت و اعتراضات کارگری منجر به تغییر سیاست های شرکت نفت در زمینه استخدام، آموزش و پرداخت دستمزدها شد.