درخت حوزه‌های تخصصی

خواجه نصیرالدین طوسی، ازجمله ی بزرگ ترین اندیشمندان؛ و اخلاق ناصری، مشهورترین رساله در حکمت عملی اسلامی است که در سنت فلسفی مشایی شناخته می شود. برخی پژوهندگان، راه یابی عرفان به مبحث کمال و استکمال انسان در این کتاب را مطرح نموده اند. این نوشتار، فراتر از این، به دنبال پاسخ بدین سؤال است که آیا/چرا اخلاق ناصری، اخلاق عرفانی است و محتوای عرفانی آن چگونه قابل معرفی و تبیین است. این مسئله ی تصدیقی (دربرابر تصوری) از نوع استدلال و توجیه (دربرابر تعلیل و تبیین) -که در زمره ی هل بسیط، لِم اثبات و هل مرکب از مطالب شش گانه قرار می گیرد- با روش اسنادی و توصیفی-تحلیلی بررسی شده است. نوشتار حاضر، برپایه ی چارچوب مفهومی عرفان و اخلاق و به ویژه اخلاق عرفانی، به پرسش درباره ی عرفانی بودن اخلاق ناصری، پاسخ مثبت داده و محتوای عرفانی کتاب را در مبادی (علم النفس)، مقاصد (فضایل اخلاقی) و برخی مسائل (اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مدن) آن معرفی و تبیین نموده است.

تتناول هذه المقاله دراسه دور ومکانه القرآن الکریم فی تشکّل الحوکمه العادله الإسلامیه، مع التمییز بین مفهومی الحوکمه" و"الحکومه"، مؤکدهً على أهمیه الحوکمه العادله کإحدى الخصائص الأساسیه للنظام السیاسی الإسلامی. وفی هذا السیاق، وبالاعتماد على منهجٍ ترکیبی وتحلیلی ووصفی واستنباطٍ اجتهادی، تمّ التطرق إلى مفهوم العداله الاجتماعیه ومکانتها فی إطار الحوکمه، ثم تمّ عبر استنباط وفهم منهجی للآیات القرآنیه المتعلقه بالقسط والعدل، توضیح مرجعیه القرآن العلمیه فی مجال الحوکمه العادله. وتُظهر النتائج أن العداله قیمه أخلاقیه شامله ذات أهمیه کبرى، وقد أکد القرآن الکریم على هذا الشمول؛ حیث تُعدّ العداله أسمى القیم الاجتماعیه فی الدوله الإسلامیه، ویُعتبر إرساؤها واجباً اجتماعیاً یستلزم مشارکه أرکان الحکومه، والقطاع الخاص، والمجتمع المدنی. کذلک تُعد الکفاءات الفردیه للسمؤولین فی الدوله، والإعداد الثقافی للمجتمع، وإیجاد الهیاکل المناسبه من العوامل المهمه فی تحقیق الحوکمه العادله. وتؤکّد المقاله، من خلال تناول قضیه التفاوت واللامساواه من منظور قرآنی، على أن التفاوتات المعنویه لا ینبغی أن تؤدی إلى امتیازات دنیویه، وأن معالجه وتقلیص اللامساواه الاجتماعیه غیر المبرره یتم عبر آلیات الإنفاق والضرائب الإسلامیه. وفی الختام، تتوصل المقاله إلى أن تحقیق الحوکمه العادله الإسلامیه یتطلب فهماً عمیقاً للآیات القرآنیه، وإدراکاً دقیقاً لمفهوم العداله، ومشارکه شعبیه فعاله، والاستفاده من العلوم البشریه، وبذل الجهود المستمره للحد من مظاهر اللامساواه غیر المبرره. کما تؤکد المقاله أن مرجعیه القرآن العلمیه لا تعنی إقصاء العقل البشری أو تجاهل الخبرات والتجارب الإنسانیه.

امنیت به عنوان یکی از نیازهای اساسی فرد و جامعه، همواره جایگاه برجسته ای در نظام های فکری و سیاسی داشته است. در نظام های مدرن، امنیت غالباً با ملاحظات سیاسی، اقتصادی و نظامی تعریف می شود و در بسیاری از موارد، تأمین امنیت با تحدید یا تعلیق برخی ارزش های انسانی و حقوق بنیادین توجیه می شود. در نظام فکری اسلام به ویژه در چهارچوب فقه امنیت، امنیت در بستر منظومه ای از ارزش ها و اصول دینی تعریف شده است و نمی تواند به صورت مستقل از آن ها مورد توجه قرار گیرد. این مقاله با بهره گیری از روش تحلیلی توصیفی و مطالعه کتابخانه ای، ضمن تکیه بر منابع فقهی و اصول حاکم بر فقه امنیت، به بررسی نسبت میان امنیت و ارزش ها می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد از منظر فقه امنیت، نه تنها این دو مقوله در تعارض نیستند، بلکه امنیت اصیل و پایدار تنها در پرتوی التزام به ارزش ها ازجمله عدالت، اخلاق، توسعه و آزادی قابل تحقق است. در این چهارچوب، امنیت تنها به معنای فقدان تهدید نیست، بلکه به معنای فراهم بودن شرایط رشد و تعالی انسان در سایه ارزش های الهی است. درنهایت، این پژوهش نتیجه می گیرد که فقه امنیت در مقابل قرائت های سکولار از امنیت، الگویی ارائه می دهد که امنیت را نه به بهای کنار گذاشتن ارزش ها، بلکه در پیوند وثیق با آن ها معنا می کند و در مسیر تأمین امنیت، هیچ گاه اصول اخلاقی و الهی را قربانی نمی سازد.

گسترش فناوری های نوین، به ویژه هوش مصنوعی، بلاک چین و اینترنت اشیا، در دهه های اخیر شیوه های سنتی اجرای معاهدات بین المللی را دستخوش تحول کرده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این فناوری ها چگونه بر کارآمدی، شفافیت و همکاری های بین المللی در اجرای معاهدات تأثیر می گذارند و در عین حال چه چالش های حقوقی و نهادی را به همراه دارند. فرضیه پژوهش آن است که فناوری های نوین، در صورت بهره گیری در چارچوب های حقوقی و نهادی منسجم و همراه با استانداردهای فنی مشترک، قادرند نقش مکملی در تقویت نظام اجرای معاهدات بین المللی ایفا کنند، اما در صورت فقدان چنین چارچوب هایی، می توانند به تعمیق نابرابری دیجیتال، تشدید تهدیدات سایبری و تضعیف حاکمیت و اعتماد متقابل میان دولت ها بینجامند. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای، اسناد بین المللی و نمونه های موردی در حوزه معاهدات محیط زیستی، تجاری و حقوق بشری، نخست ابعاد مفهومی و کارکردی فناوری های نوین را در فرایند نظارت، گزارش دهی، راستی آزمایی و حل وفصل اختلاف تبیین می کند و سپس فرصت ها و چالش های ناشی از ادغام این فناوری ها در سازوکارهای اجرای معاهدات را تحلیل می نماید. یافته ها نشان می دهد که طراحی چارچوب های حقوقی شفاف، تدوین استانداردهای فنی مشترک، تقویت ظرفیت سازی دیجیتال در کشورهای در حال توسعه و توسعه سازوکارهای همکاری چندجانبه، از پیش شرط های اساسی بهره برداری مؤثر و مسئولانه از فناوری های نوین در راستای اجرای هرچه کارآمدتر معاهدات بین المللی است.

حکمرانی مشارکتی، الگوی ویژه ای از حکمرانی است که بر مشارکت مردم استوار بوده و به همکاری بین بازیگران دولتی و اعضای جامعه مدنی در تدوین و گاه اجرای سیاست عمومی اشاره دارد. این سبک از حکمرانی، ابزارهای گوناگونی را در راستای تقویت مشارکت عمومی به کار می برد که باید فراخور با فرهنگ، محیط و شرایط ویژه هر دولت و ملت باشد. پی ریزی بسته ابزارهای حکمرانی مشارکتی از نگاه قرآن کریم که فراخور فرهنگ و محیط کشور ما و مهم ترین مسأله این پژوهش است. از این رو، در این پژوهش نخست به بررسی مفهوم مردم  و حکومت از دیدگاه قرآن پرداخته و در گام بعد، به پی ریزی بسته ابزارهای حکمرانی مشارکتی از نگاه قرآنی پرداختیم. روش پژوهش، تحلیل مضمون بوده و پس از انتخاب آیات در پیوند با مسأله پژوهش، برای درک بهتر آنها به تفسیر شریف المیزان رجوع کرده و مضامین مرتبط، استخراج شد.قرآن در پهنه تعامل مردم و حکومت، به مردم به عنوان بندگان خدا نگریسته و نقش حکومت را هم هدایت گر فعال و همیشگیِ مردم به سمت تعالی نشان داده است. در این منظومه پی ریزی شده قرآن، ابزارهای حکمرانی مشارکتی با دو رویکرد آموزشی و انگیزشی نشان داده شده است که در متن مقاله، به تفصیل در مورد آنها بحث خواهد شد.

      عصر دوم خلافت فاطمی (487-567ق)، مصادف با حملات نیروهای صلیبی به شامات بود؛ دوره ای که به دلیل نفوذ گسترده وزیران از یک سو، و آشفتگی سیاسی و اجتماعی در کنار دو قدرت تهدیدآمیز عباسیان و سلاجقه از سوی دیگر، شرایط دشواری برای فاطمیان به وجود آمده بود. ازاین رو، حملات صلیبیان به شامات در عصر دوم خلافت فاطمی، موجب تضعیف قدرت این حکومت در شرق جهان اسلام شد. پژوهش حاضر، سعی دارد با بهره جستن از نظریه ساخت یابی گیدنز، ساختار سیاسی نظامی و کارگزاران داخلی و خارجی دوره دوم خلافت فاطمی در برابر صلیبیان را مورد تحلیل قرار دهد. یافته های پژوهش، نشان می دهد که ضعف عملکرد ساختار سیاسی به دلیل عدم مشروعیت خلفا و قدرت گیری وزیران در کنار ناکارآمدی عملکرد ساختار نظامی به جهت ناهمگونی ارتش و اختلافات فرماندهان و نیز ناکارآمدی کارگزاران داخلی (وزرا) و خارجی (والیان محلی شامات)، موجب تضعیف ساختار قدرت فاطمی در برابر صلیبیان در شامات شد.

بی تردید، قرآن کریم به عنوان کلام الهی، دارای معانی و لایه های متعددی است که فهم دقیق آن، همواره از دغدغه های اصلی مفسران و اندیشمندان بوده است. با این وجود، برخی از واژگان قرآنی، به دلیل گستردگی معنایی و کاربردهای متنوع، همواره محل اختلاف نظر و تفسیرهای گوناگون بوده اند. واژه «ضرب» از جمله این واژگان است که در آیات متعددی به کار رفته و معانی ظاهراً متفاوتی از آن برداشت شده است. از آنجایی که دست یابی به فهمی جامع و منسجم از این واژه، با توجه به نقش محوری آن در فهم آیات و استنباط معارف قرآنی، ضرورتی اجتناب ناپذیر است، پژوهش حاضر با هدف بررسی معنای واژه «ضرب» در قرآن کریم بر اساس نظریه «روح معانی» در فلسفه و عرفان و با تأکید بر روابط هم نشینی واژگانی انجام شده است. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع معتبر لغوی و تفسیری، ابتدا به تبیین مبانی نظریه «روح معانی» پرداخته و سپس، با تحلیل کاربردهای مختلف واژه «ضرب» در آیات قرآن و بررسی روابط هم نشینی آن با سایر واژگان، تلاش شده است تا معنایی عام و فراگیر برای این واژه ارائه شود. نتایج این پژوهش نشان می دهد که می توان واژه «ضرب» را به معنای «وقوع و ظهور پدیده ای با هدف ایجاد تأثیر، انتقال و تحول از حالتی به حالت دیگر» تعریف نمود و این معنا، قابلیت انطباق بر تمامی مصادیق استعمالی آن در قرآن را داراست. این پژوهش ضمن ارائه تفسیری نوآورانه از واژه «ضرب»، بر اهمیت نظریه «روح معانی» در تفسیر قرآن تأکید می کند و راه را برای تحقیقات بیشتر در این زمینه هموار می سازد.

جهش بزرگی که در سده ی اخیر اتفاق افتاد، محصول اندیشه ی نمایندگان اندیشوران غربی است. در حالی که آبشخور آن تمدن کهن اسلامی است که ریشه در آموزه های وحیانی دارد و می بایست کشف و تحلیل شود. دراین میان تحولات عظیم فرهنگی، سیاسی، اقتصادی در دهه های اخیر آن هم در مقیاس جهانی که با روشنایی خورشید عالم تاب انقلاب اسلامی به ظهور پیوست، نوید یک چرخش عظیم و تحول جدی در مبانی فکری و ذهنی بشری در حال به وقوع پیوستن را می دهد. این مقاله با کاربست روش توصیفی- تحلیلی مؤلفه های تمدن اسلامی از منظر قرآن کریم را با توجه به اندیشه های مقام معظم رهبری(مدظله العالی) بررسی و تبیین کرده است. یافته های تحقیق نشان می دهد مواردی از قبیل معنویت گرایی، خردورزی، عدالت محوری، کارآمدی از مهم ترین مؤلفه های تمدّن اسلامی است که در اندیشه قرآنی مقام معظم رهبری(مدظله العالی) بازشناسی و تبیین شده است. مؤلفه های یاد شده در صورت تحقق، منجر به تشکیل دولت اسلامی، تحقق جامعه اسلامی و تشکیل تمدن بزرگ اسلامی می شود که  در صورت اجرای دقیق، خودباوری و نوآوری  را در پی خواهد داشت و منجر به تعالی انسان می شود.

ماهیت جمهوری اسلامی ایران تقابل با نظام سلطه را به یک امر عینی تبدیل کرده است. در این تقابل یکی از مهم ترین سیاست های نظام سلطه، ایجاد گسست میان کارگزاران نظام و مردم با به کارگیری متغیر واسط ناکارآمدسازی نظام جمهوری اسلامی ایران است. این پژوهش با روش اسنادی و توصیفی تحلیلی در صدد پاسخ گویی به این سؤال است که در مقابله با سیاست های نظام سلطه در ایجاد گسست میان کارگزاران نظام و مردم از چه راهبردهایی می توان بهره گرفت؟ برای دست یابی به پاسخ سؤال، این فرضیه دنبال می گردد که برای ایجاد گسست میان کارگزاران نظام و مردم، تأثیرگذاری بر دو عرصه ادراکی و کنشی، محورهای اصلی سیاست نظام سلطه را شکل می دهد. بر این اساس، راهبردهای اصلی مقابله با این سیاست، کارآمدسازی نظام از طریق ایجاد و استحکام پیوند کارگزاران با نظام و مردم در دو ساحت ادراک و کنش است. نتایج تحقیق بیان گر آن است که در ساحت ادراک، استحکام باورهای اعتقادی، بصیرت افزایی و افزایش اعتماد سیاسی و در ساحت رفتار، وحدت و هم دلی کارگزاران، مبارزه با فساد سازمان یافته، ذائقه سازی متقابل و تقویت پایش و نظارت راهبردهایی هستند که می توان با بهره گیری از آن ها از ایجاد گسست میان کارگزاران نظام و مردم جلوگیری کرد.

این مقاله با رویکردی انتقادی در الاهیات عملی، به بررسی ظرفیت های صلح پروری ادیان از خلال تمرکز بر اشتراکات دینی می پردازد. ابتدا، دیدگاه ها و گفتمان های گوناگون در باب همگرایی ادیان و اصول مشترکی چون عدالت، محبت، معنویت فطری و همبستگی انسانی مرور می گردد و نشان داده می شود چگونه این مؤلفه ها می توانند در کاهش تنش ها و تقویت همزیستی مؤثر باشند. سپس، با اتخاذ نگاهی انتقادی و بافتاری، چالش ها و کاستی های رویکردی که تنها بر اشتراکات ادیان تأکید می کند مورد واکاوی قرار می گیرد. بر پایه این تحلیل، تأکید افراطی بر نقاط مشترک ممکن است به پنهان سازی یا توجیه نابرابری های ساختاری بین ادیان و گروه های اجتماعی بیانجامد، یا تنوع و تفاوت های عمیق الاهیاتی و فرهنگی هر سنت دینی را نادیده بگیرد. بدین سان، ارزش های ظاهراً مشترک ممکن است ناخواسته به تثبیت روابط نابرابر قدرت و تداوم خشونت ساختاری یا فرهنگی منجر شوند. نوشتار حاضر در پایان، با بهره گیری از مدل «یادگیری بین دینی» در چهارچوب الاهیات عملی انتقادی، بر آن است تا راهکاری چندلایه برای گفت وگوی معنادار و سازنده پیشنهاد دهد؛ رویکردی که ضمن بهره مندی از ظرفیت های ارزشمند اشتراکات دینی، به بررسی موشکافانه ی تفاوت ها، پیشینه های تاریخی، و نابرابری های اجتماعی نیز می پردازد. بر این اساس، همگرایی دینی و صلح پروری زمانی پایدار خواهد بود که در عین احترام به عمق و گستره ی الاهیاتی سنت های مختلف، از ابعاد پنهان قدرت، روایت های هژمونیک و مسائل ساختاری غفلت نشود.

دوره صفویه یکی از دوره های تمدنی ایران است که هویت و فرهنگ کنونی ایران یادگار آن عصر تمدنی است. این تمدن باشکوه و قدرتمند توسط تعدادی از سربازان افغان که از سلاح های ابتدایی برخوردار بودند، از بین رفت. آیا هیچ انسان اندیشمندی می تواند باور کند که تمدن عظیم صفوی به آسانی و تنها با قدرت نظامی از بین رفته باشد؟ یا علل دیگری دارد که این تمدن را به یک طبل توخالی تبدیل کرده بود؟ سؤال اصلی مقاله حاضر آن است چه علتی سبب شد که دولت صفوی اقتدار خود را از دست بدهد و با کوچک ترین ضربه از هم بپاشد؟ فرضیه مقاله بر این است که گسترش اخباریگری و کم رنگ شدن علوم عقلی در حوزه علوم عصر صفویه سبب شد عقلانیت و تفکر و نیروسازی انسان متفکر از جامعه حذف شود. طبیعی است هنگامی که علوم عقلی تضعیف شود و غلبه علمی با علوم نقلی و رویکرد اخباری باشد، سبب می شود علم قابل توجهی تولید نگردد و تفکر و عقل گرایی در جامعه کم گردد و به تبع آن نگاه های خرافی در جامعه گسترش یابد. برای اثبات این فرضیه از طریق مراجعه به منابع دست اول و گزارش های نویسندگان داخلی و خارجی از دوره صفویه، وضعیت مراکز علمی و روش مدیریتی دوران اوج و افول تمدن صفوی بررسی گردید. یافته های تحقیق نشان می دهد در دورانی که صفویه از لحاظ قدرت سیاسی، معماری، هنر، شهرسازی و غیر آن در اوج بود، نگاه حاکمیت و شخصیت هایی که در ساختار قدرت بودند و برنامه درسی مدارس و مراکز علمی نگاه های عقلانی و فلسفی بود و بعد از اینکه این نگاه ها و رویکردها در مراکز علمی و در بین شخصیت های سیاسی کم رنگ شد و رویکرد اخباری و نگاه های غیرعقلی و به تبع آن، خرافات گسترش یافت، صفویه رو به افول رفت و در نهایت، دولت صفوی سقوط کرد.

یکی از مهم ترین پاسخ ها به مسئله شرّ اخلاقی دفاعیه مبتنی بر اختیار است که در معرض انتقادات جدی قرار دارد. عدم ملازمه بین اختیار و شرور اخلاقی و همچنین بی عدالتی در اعطای ظرفیت روحی به انسان ها در استفاده از اختیار خویش از جمله این انتقادات است که به ویژه در دوران معاصر متوجه دفاعیه مبتنی بر اختیار شده و پذیرش آن را با چالش مواجه کرده است. ایمانوئل کانت، فیلسوف آلمانی قرن هجدهم، نقش آزادی اراده در وقوع شرور اخلاقی را به گونه ای به تصویر می کشد که می توان پاسخ به این اشکالات را از مبانی وی در فلسفه اخلاق و همچنین آثار مستقلی که در این رابطه به رشته تحریر درآورده استخراج کرد. تکامل اخلاقی نوع بشر در طول تاریخ با عنوان خیر عظیمی است که به اعتقاد کانت وقوع شرور اخلاقی را که نه از تمایلات حیوان گونه بشر بلکه صرفاً از آزادی اراده او برخاسته توجیه می کند. این مقاله با رویکردی توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از ترجمه آثار کانت و برخی از کانت پژوهان معاصر، پس از ارائه گزارشی از اندیشه کانت در مورد دفاعیه مبتنی بر اختیار، تطابق آن را با مبانی انسان شناسی اسلامی روشن می کند و نقاط ضعف و قوت دیدگاه کانت را ارائه می دهد.

نیازسنجی، پروژه ای است «راهبر» برای معرّفی جدیدترین موضوعات نیازمند و قابل پژوهش. این پروژه، بر مرز دانش می ایستد و با نگاهی به آینده، نیازهای پژوهشی را نشان می دهد. چنین فرایندی، برای کسانی که می خواهند یافته هایی در آن دانش داشته باشند، مساله ای را حل کنند و یا نگاه و تحلیلی نو ارائه نمایند، راه را کوتاه می کند. بدون نیازسنجی، هر جوینده دانشی، خود باید کشف کند که چه موضوعاتی کار شده و چه موضوعاتی، جای کار دارد؛ ولی نیازسنجی، این بخش از راه دانش را به عهده می گیرد و سمت و سوی اولویت های پژوهشی را روشن می کند.

کتاب «الاربعین» منسوب به ابوسعید محمّد بن احمد بن حسین نیشابوری از عالمان و محدّثان بزرگ حوزه حدیثی ری است. وی با نگارش این کتاب، سنّت اربعین نویسی را در حدیث شیعه رواج داد. محتوای کتاب، شامل چهل حدیث اعتقادی در موضوع فضیلت های امیرالمومنین(ع) است. این کتاب از دیرباز مورد توجّه عالمان حدیث شیعه بوده است. شناخت اعتبار کتاب های حدیثی، یکی از عوامل تأثیرگذار در محتوای آن و یاری رسان پژوهشگر در چگونگی برخورد وی با حدیث است. مقاله حاضر به بررسی میزان اعتبار کتاب پرداخته است. بررسی شاخصه های اعتبارسنجی مانند شخصیت و جایگاه مؤلّف، هویت و شهرت کتاب، استواری و هم خوانی متن با آموزه های حدیثی، کمیِ آسیب های متنی و دیگر شاخصه ها بیانگر اعتبار بالای این کتاب است.

دانش لغت، با وجود جایگاه بنیادین آن در فهم متون دینی، طیّ دو قرن اخیر در سیر آموزشی رسمی حوزه های علمیه با کم توجّهی مواجه شده و از گذشته پربار خود فاصله ای محسوس گرفته است؛ به گونه ای که ناآشنایی بسیاری از طلّاب با منابع معتبر لغوی و روش های نظام مند واژه پژوهی، برخی برداشت ها از متن قرآن و حدیث را به اشکالات قابل توجّهی مبتلا ساخته است. حجّت الاسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی، پژوهشگر، نویسنده و مدرّس حوزه علمیه، در این مصاحبه به واکاوی این وضعیت می پردازد. مساله اصلی که وی تبیین می کند، کاستی های چندلایه در زمینه دو دانش لغت و صرف است؛ از ناآشنایی با کتاب های کهن لغت عربی و کم توجّهی به شاخه های تخصّصی همچون «غریب القرآن» و «غریب الحدیث» گرفته، تا نبود روشی مدوّن برای واژه پژوهی و کاستی های بحثِ از «حجّیت یا عدم حجیت قول لغوی» و نسبت آن با «اجتهاد لغوی». اهمّیت و ضرورت این مساله در آن است که تمام علوم حوزوی، از فقه و کلام تا تفسیر و حدیث، متن محورند و هرگونه ضعف در فهم واژگان، استنباط ها و پژوهش های دینی را تحت تأثیر قرار می دهد. پرسش محوری مصاحبه این است که حوزه علمیه چه خلأهایی در زمینه دانش لغت و صرف دارد و راهکار عملی برای پیوند دوباره طلّاب با منابع کهن و به خدمت گرفتن روش های نوین واژه پژوهی برای فهم قرآن و حدیث چیست؟ ویژگی شاخص این مصاحبه، ارائه یک آسیب شناسی جامع بر اساس تجربه زیسته علمی است که در ضمن آن به مساله «منابع دانش لغت» و «اجتهاد لغوی» نیز پرداخته می شود و ضرورت تربیت پژوهشگران و استادان توانمند در عرصه لغت و همچنین تأسیس رشته تخصّصی ادبیات عرب با گرایش قرآن و حدیث آشکار می گردد.

دانش لغت از جمله علوم ادبی مهمّی است که در فهم متن و برداشت از قرآن و حدیث نقش اساسی دارد. با وجود اهمّیت این دانش، برنامه رسمی حوزه های علمیه هنوز برای آموزش آن جایگاه اختصاصی تعریف نکرده است؛ در نتیجه هر دو بُعد آموزش و پژوهش این دانش با خلأ مواجه است. یکی از پیش نیازها برای رفع این خلأ، استفاده از تجربه آموزشی و پژوهشی فعّالان این عرصه است. نوشته حاضر در مصاحبه با دکتر محمّد ملکی نهاوندی این پرسش را مطرح کرده که حوزه های علمیه در چه ابعادی از دانش لغت دچار خلأ شده است؟ او در پاسخ، ابتدا به تبیین جایگاه واژه شناسی، ضرورت، پیش نیازها، اهداف و وضعیت موجود در واژه شناسی می پردازد. آنگاه فعالیت ها و منابع دانش لغت را در سه حوزه دسته بندی کرده است: مسائل نظری دانش لغت، مفردنگاری ها و مفردشناسی (روش پژوهش در لغت). وی معتقد است منابع حوزوی و دانشگاهی تا حدودی به دو دسته اوّل پرداخته اند امّا دسته سوم مورد غفلت واقع شده است. او در مقام تبیین مفردشناسی، ضمن تعریف آن، به تبیین ارتباط با دو دسته دیگر و نیز روش شناسی لغویان پرداخته است. وی در نهایت، راهکار بهبود وضعیت موجود حوزه های علمیه در زمینه لغت را در دو محور معرّفی می کند: افزایش بینش لغوی و آموزش مراحل مفردشناسی به عموم جامعه حوزوی.

ضرورت پرداختن به بحث تربیت قرآنی بر کسی پوشیده نیست، اما به پژوهش های جامع، نوپردازانه و اصیل در منابع دینی نیاز است. هدف پژوهش، بررسی مقایسه ای آراء شهید مطهری و قطب درباره تربیت قرآنی است. سوال اصلی پژوهش این است که وجوه اشتراک و افتراق دیدگاه های شهید مطهری و قطب در زمینه تربیت قرآنی چیست؟ روش پژوهش کیفی، از نوع توصیفی- تحلیلی- استنباطی می باشد که پس از مطالعه اسنادی (کتابخانه ای)، بر اساس روش تطبیقی و مقایسه ای تلاش شده است تا وجوه اشتراک و افتراق آراء این دو اندیشمند در حوزه های مختلف تربیت قرآنی استخراج شود. نتایج پژوهش نشان داد؛ که در بحث انسان شناسی، هر دو معتقد به ابعاد وجود انسان (جسمی، عقلی، روحی) و پرورش آن ها می باشند و برای پرورش آن برنامه دارند، اما مطهری انسان کامل را پیامبر (ص) و امامان (ع) می داند که هیچ کس به پای آن ها نمی رسد، در حالی که قطب معتقد است؛ بعد از پیامبر (ص) می توان با تربیت ابعاد سه گانه انسان طبق قرآن و سنت، جایگاه او را خیلی بالا برد. در مجموع؛ هر دو متفکر تقریباً نگاهی نزدیک به هم دارند که بیشتر برگرفته از قرآن و سنت می باشد، اما شهید مطهری از فلسفه و سایر منابع نیز استفاده می کند، بنابراین دیدگاه وی گسترده تر و جامع تر از دیدگاه قطب است.

این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای، به بررسی و اثبات مفهوم «شهادت اعضا و جوارح» در روز قیامت با تأکید ویژه بر کارکرد تربیتی آن در پیشگیری از ارتکاب گناه می پردازد. تحقیق حاضر، ضمن معرفی شاهدان روز جزا، پیامدهای اعتقادی و اخلاقی این باور را در تقویت بنیان های ایمان و تقوای فردی در حیات دنیوی تبیین می نماید. خداوند متعال، با وجود نظارت دائم خویش بر افکار و اعمال بشر، برای اتمام حجت، شاهدان متعددی را مقرر فرموده است تا هیچ محمل یا راهی برای انکار باقی نماند. در این ساختار، اعضا و جوارح انسان در روز قیامت علیه او شهادت خواهند داد. این گواهی دو صورت می یابد: شهادت قولی، که در آن اعضا به اذن الهی تکلم کرده و به اعمال مرتکب شده اقرار می نمایند، و شهادت حالی، که در آن اعضا از طریق وضعیت و حال خود، گواهی ضمنی بر اعمال دنیوی شان ارائه می دهند. شاهدان قیامت به دو دسته تقسیم می شوند: گروهی که با علم و آگاهی شهادت می دهند و از حق شفاعت برخوردارند، و گروهی که صرفاً نقش گواه دارند و فاقد حق شفاعت هستند. با استناد به آموزه های دینی (نظیر رساله حقوق امام سجاد (ع)) و ادله عقلی-نقلی، اثبات می شود که رعایت حقوق اعضا و جوارح در دنیا، زمینه را برای نقش آفرینی مثبت آنان فراهم می آورد و درک این مکانیزم در روز حساب، نقش محوری در تربیت دینی و بازدارندگی از گناه ایفا می کند.

گفت وگو به عنوان یک ابزار ارتباطی کلیدی در جوامع انسانی، نقشی اساسی در تقویت همبستگی اجتماعی و حل تعارضات ایفا می کند. این پژوهش به تحلیل تطبیقی اصول قرآنی و حدیثی در زمینه گفت وگو و تعاملات اجتماعی پرداخته و آن ها را با دیدگاه های معاصر مقایسه می کند. اصول قرآنی مانند «مجادله احسن»، «عدالت و انصاف»، «گفت وگوی آزاد»، «پرهیز از جدال بی فایده» و «صداقت»، به ویژه در آیات قرآن مانند آیه 125 سوره نحل و آیه 44 سوره طه، بر استفاده از حکمت، موعظه حسنه و نرم خویی تأکید دارند. همچنین اصول حدیثی چون «صداقت»، «احترام به کرامت انسانی» و «رعایت ادب و نرم خویی» به عنوان راهکارهایی برای برقراری روابط انسانی سالم در مواجهه با چالش های اجتماعی معرفی شده اند.در این تحلیل، این اصول با دیدگاه های معاصر مانند نظریه های «گفت وگوی میان فرهنگی»، «مدیریت تعارض»، «نظریه های اخلاقی مدرن» و «حقوق بشر» تطبیق داده شده اند. نتایج نشان می دهد که آموزه های قرآنی و حدیثی به ویژه در زمینه حل تعارضات، تقویت همبستگی اجتماعی و بهبود روابط بین فرهنگی، در دنیای معاصر کاربردهای عملی قابل توجهی دارند. این پژوهش به ویژه بر اهمیت «گفت وگو بر مبنای علم و آگاهی» و «گفت وگوی حکیمانه» به عنوان ابزارهای کارآمد در مواجهه با چالش های اجتماعی و فرهنگی تأکید دارد. از این رو، آموزه های اسلامی می توانند به عنوان راهبردهای عملی برای اصلاح اجتماعی، ارتقای روابط بین المللی و بهبود کیفیت تعاملات انسانی به کار روند.

کرامت نفس به معنای احساس ارزشمندی، یکی از اساسی ترین موضوعات انسان شناسی و اساس بسیاری از حقوق و امتیازات انسانی است . در این تحقیق به روش تحلیلی ۔ تطبیقی دیدگاه آیه اللّه جوادی و براندن در سه بخش مبانی کرامت نفس، عوامل و آثار آن بررسی شده و اشتراکات و افتراقات این دو نگاه تبیین شده است. نتیجه اینکه آیه اللّه جوادی - بر خلاف براندن - مبنای ارزشمندی انسان را الهی می داند . هر دو به عوامل شناختی و رفتاری اعتنا دارند. لازمه شناخت خود، از منظر آیه اللّه جوادی شناختی در همه ابعاد جسمی و روحی و لازمه آن، شناخت خداوند است . درصورتی که براندن به شناخت قابلیت ها و پذیرش نقاط قوّت و ضعف اکتفا کرده است . از منظر هر دو متفکر احساس ارزشمندی آثار معرفتی، اخلاقی و رفتاری دارد. آثار اخلاقی و رفتاری دو دیدگاه، بسیار شبیه است؛ هرچند براندن، ابراز وجود و فردگرایی را بیان می کند که از منظر آیه اللّه جوادی قابل پذیرش نیست .