محمد ملکی نهاوندی

دانش لغت از جمله علوم ادبی مهمّی است که در فهم متن و برداشت از قرآن و حدیث نقش اساسی دارد. با وجود اهمّیت این دانش، برنامه رسمی حوزه های علمیه هنوز برای آموزش آن جایگاه اختصاصی تعریف نکرده است؛ در نتیجه هر دو بُعد آموزش و پژوهش این دانش با خلأ مواجه است. یکی از پیش نیازها برای رفع این خلأ، استفاده از تجربه آموزشی و پژوهشی فعّالان این عرصه است. نوشته حاضر در مصاحبه با دکتر محمّد ملکی نهاوندی این پرسش را مطرح کرده که حوزه های علمیه در چه ابعادی از دانش لغت دچار خلأ شده است؟ او در پاسخ، ابتدا به تبیین جایگاه واژه شناسی، ضرورت، پیش نیازها، اهداف و وضعیت موجود در واژه شناسی می پردازد. آنگاه فعالیت ها و منابع دانش لغت را در سه حوزه دسته بندی کرده است: مسائل نظری دانش لغت، مفردنگاری ها و مفردشناسی (روش پژوهش در لغت). وی معتقد است منابع حوزوی و دانشگاهی تا حدودی به دو دسته اوّل پرداخته اند امّا دسته سوم مورد غفلت واقع شده است. او در مقام تبیین مفردشناسی، ضمن تعریف آن، به تبیین ارتباط با دو دسته دیگر و نیز روش شناسی لغویان پرداخته است. وی در نهایت، راهکار بهبود وضعیت موجود حوزه های علمیه در زمینه لغت را در دو محور معرّفی می کند: افزایش بینش لغوی و آموزش مراحل مفردشناسی به عموم جامعه حوزوی.

بررسی معانی کلمات قرآن کریم همیشه یکی از دغدغه های جدی جامعه قرآنی بوده و در این میان گروههای مختلفی نقش آفرینی کرده اند: لغوی ها، مفسران، فقها و...، نگارش های ارزنده ای در این زمینه داشته اند. بی شک یکی از محوری ترین گروهها برای بررسی کلمات عربی، لغوی ها می باشند و در این میان ابن فارس که از مهمترین لغوی های قرن چهارم هجری به شمار میرود با طرح موضوع «اصل معنایی»، تحولی شگرف در موضوع لغت شناسی زبان عربی ایجاد کرد. «اصل معنایی» پس از ابن فارس به بوته فراموشی سپرده شد و بجز اندکی به این موضوع مهم نپرداختند. این اصل، هر چند به ظاهر تنها مورد توجه ابن فارس قرار گرفته اما دیگر لغوی ها نیز در کتب خود از اصل معنایی استفاده کرده و عملا بدان معتقد شدند. علاوه بر وجود شواهد گوناگون دال بر قبول اصل معنایی در کلام لغوی ها، دیگر دلیل برای اثبات این حقیقت لغوی در زبان عربی، پذیرش آن توسط لغت شناسی قوی با داشتن جایگاهی ممتاز همچون ابن فارس می باشد. قرنها پس از او، قرآن شناس قرن حاضر حسن مصطفوی با قبول «اصل معنایی» و تک اصل دانستن همه مواد عربی، به بررسی و شرح کلمات قرآن پرداخت. با مقایسه عملکرد ایشان در بررسی کلمات و محور قرار دادن «اصل معنایی» نسبت به دیگر کتاب هایی که به کلمات قرآن پرداخته اند، تغییرات و زیبایی های شگرفی در معانی کلمات قرآن دیده می شود،

«حجیت قول لغوی» یکی از مباحث مهم اصول فقه است که تاکنون از منظر واقعیات تاریخ لغت به آن نپرداخته اند. تاکنون هیچ تعریفی از «لغوی» مطرح نشده است و در این مختصر از این دو، تعریف جامعی ارائه خواهد شد. تاریخچه لغت نگاری، گویای آن است که شرح کلمات عربی به درستی و کامل به ما منتقل شده اند. این تاریخ، بسیار اعتمادساز بوده و تلاش برخی از اصولی ها برای اثبات «قول لغوی» از راه های مختلفی همچون خبرویت لغوی، انسداد صغیر، سیره عقلا و اجماع (هرچند در مواردی مؤثر بوده است) کامل نیست. با بررسی تاریخی در دانش لغت نگاری عرب، مشخص می شود که: «شفافیت تاریخ نگارش لغت عرب و انتقال درست کلمات و شروح اصیل عرب» و «خبرویت قول لغوی» البته با بیان جدید؛ دو دلیل مهم برای اثبات حجیت قول لغوی هستند.

ابن اثیر (م 606 ق)، یکی از تواناترین غریب نگاران حدیث است و کتاب وی، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، یکی از مهم ترین کتاب های غریب الحدیث به شمار می رود. توانایی های فردی ابن اثیر، تسلّط او بر علوم مرتبط با غریب الحدیث هم چون لغت و حدیث و هم چنین بهره¬گیری از همه دستاوردهای گذشتگان، سه عنصر اساسی در موفّقیت او در این دانش و نیز توجّه زیاد صاحب نظران پس از او به کتاب النهایه نیز نشان گر قوّت کار وی در این عرصه است.