درخت حوزه‌های تخصصی

این پژوهش به واکاوی و مقایسه دو رویکرد متمایز در تحلیل جامعه شناسی و تاریخ اجتماعی طبقه متوسط ایران در دهه های اوج گیری مدرنیزاسیون (دهه های ۱۳۴۰ تا ۱۳۷۰ شمسی) می پردازد. با وجود ظهور مفاهیم جهانی و ساختارگرا (نظیر تعاریف مصرفی و سرمایه های بوردیویی) در سطح کلان، تمرکز اصلی بر تضادهای روش شناختی میان دو مکتب تحلیلی محوری است: نگاه تاریخی- سیاسی اشرف و همکاران و دیدگاه ساختاری- اقتصادی نعمانی و بهداد. هدف این مطالعه، تفسیر تفاوت های مبنایی این دو رویکرد در فهم تحول تاریخی طبقات در ایران است. این پژوهش بر محورهای زیر تمرکز دارد: تأثیر دولت رانتی بر هویت و اتکای اقتصادی طبقه متوسط؛ نحوه سنجش و تعریف این طبقه در چارچوب آمار ملی در مقابل تحلیل های تفسیری؛ و در نهایت، تحلیل ظرفیت کنشگری سیاسی و اجتماعی این لایه در بافتار تاریخی گذار ایران از یک ساختار سنتی به یک نظم بورژوا- بوروکراتیک. نتیجه این بازخوانی، ارائه یک چارچوب ترکیبی برای درک پیچیدگی های طبقه متوسط در مواجهه با ساختارهای کلان اقتصادی و سیاسی است.

پژوهش حاضر به بررسی کارکردهای اجتماعی سیاسی آیین ها و مناسک شیعی از آغاز شکل گیری تشیع تا عصر صفوی می پردازد و نشان می دهد که این مناسک چگونه از یک مجموعه اعمال عبادی محدود به سازوکاری برای شکل دهی هویت جمعی، انسجام اجتماعی، حافظه تاریخی و در نهایت تولید مشروعیت سیاسی تبدیل شدند. هدف اصلی تحقیق، فهم چندلایه ای مناسک شیعی و تحلیل فرایندهایی است که این آیین ها را از دوره های اولیه تا عصر صفوی دگرگون کرده و محتوا، شکل و کارکردهای آنان را توسعه داده است. روش پژوهش، تاریخی تحلیلی است و با بررسی منابع دسته اول تاریخی و گزارش های مورخان مسلمان و همچنین مطالعات پژوهشگران معاصر، زمینه های اجتماعی و سیاسی دگرگونی آیین ها تبیین می شود. یافته ها نشان می دهد که مناسک شیعی در آغاز بیشتر کارکرد هویتی و حافظه ساز داشته اند، اما در دوره های میانی به ابزار همبستگی اجتماعی و مبارزه نمادین تبدیل شدند و در عصر صفوی با رسمی شدن تشیع، نقش مشروعیت بخشی سیاسی نیز یافتند. نتیجه آنکه آیین های شیعی پدیده هایی ثابت نیستند بلکه در تعامل با قدرت سیاسی، ساختار اجتماعی، و حافظه تاریخی، مدام دگرگون شده و به عناصر بنیادین هویت شیعی تبدیل شده اند.

مفهوم «کاپیتولاسیون»، که در روابط بین الملل به امتیازات حقوقی و قضایی اعطاشده به اتباع خارجی در قلمرو دولت میزبان اطلاق می گردد، در عصر قاجار به یکی از کلیدی ترین مظاهر نفوذ قدرت های استعماری در ایران بدل گشت. این پدیده، با تحدید حدود صلاحیت حاکمیت قضایی ایران، نه تنها ماهیت حقوقی نظام قضایی کشور را دستخوش دگرگونی ساخت، بلکه آثار عمیقی بر شکل گیری هویت ملی و گفتمان استقلال سیاسی ایرانیان بر جای نهاد. این نوشتار با اتخاذ رویکردی حقوقی، به واکاوی چیستی کاپیتولاسیون، ابعاد حقوقی تحدید حاکمیت ملی، و پیامدهای هویتی آن می پردازد. فرضیه اصلی این پژوهش آن است که تجربه کاپیتولاسیون، فراتر از یک قرارداد نابرابر، به عاملی تعیین کننده در ارتقاء سطح آگاهی عمومی نسبت به ضرورت استقلال قضایی و سیاسی و تقویت پایه های هویت ملی مدرن در ایران گردید.

در مطالعات تاریخنگاری یونان باستان، کتاب کوروشنامه گزنفون هم از نظر الگوی ادبی و هم به مثابه کتابی برای آموزش شیوه حکمرانی همواره مورد توجه بوده است. همچنین این اثر برای فهم جایگاه شیوه فرمانروایی ایرانیان در میان جریان های فکری یونان باستان دارای اهمیت است. هرچند نوشته های گزنفون درباره زندگی و اقدامات کوروش از سوی پژوهشگران مورد نقد و ارزیابی زیادی قرار گرفته است، اما در مورد تأثیرگذاری این نوشته ها بر مورخان، اندیشمندان سیاسی و فرمانروایان اروپا در دوره های بعد تردیدی وجود ندارد. کوروشنامه گزنفون هم در حوزه فلسفه سیاسی، هم در حوزه ادبیات رمانتیک و هم از نظر کتاب راهنمای آموزش حکمرانی مهم ترین متن بازمانده از تاریخنگاری عصر کلاسیک باستان به شمار می رود. پژوهش حاضر با روش تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی به بازشناسی کتاب کوروشنامه در سه جریان مهم تاریخ اروپا در اوایل دوره مدرن، یعنی رنسانس ایتالیا، اصلاح دینی و روشنگری می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که از میان متون یونانی و رومی دوره باستان، کتاب کوروشنامه گزنفون بیشترین تأثیرگذاری را بر اندیشه و نظام های پادشاهی اروپا از رنسانس تا انقلاب فرانسه بر جای نهاد.

قهوه خانه ها در عصر صفوی، به ویژه در دوران شاه عباس اول، از مهم ترین فضاهای فرهنگی و اجتماعی ایران بودند. این مکان ها نه تنها محل استراحت و نشست و برخاست مردم، بلکه میدانی برای شعرخوانی، نقّالی، شاهنامه خوانی و بحث های آزاد سیاسی به شمار می رفتند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی-ادبی و با تکیه بر منابع دست اول از جمله سفرنامه های شاردن و فیگوئرا، به بررسی جایگاه قهوه خانه ها در بازتولید فرهنگ شفاهی و مشروعیت بخشی به ایدئولوژی صفوی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که با کاهش حمایت دربار صفوی از شاعران، شعر فارسی به درون جامعه عمومی راه یافت و قهوه خانه ها بستر اصلی این گذار شدند. در این فضا، نقّالان با بهره گیری از آثاری چون شاه اسماعیل نامه، فتح نامه عباسی، حمزه نامه، سمک عیار و حسین کرد شبستری، هویت ملی و مذهبی ایران صفوی را در میان طبقات مختلف مردم، از جمله نظامیان قزلباش، بازتولید و تثبیت می کردند. نتایج این بررسی نشان می دهد که قهوه خانه ها در این دوره، کارکردی فراتر از تفریح داشتند و به مثابه نهادی غیررسمی در خدمت گفتمان قدرت و هویت سازی جمعی عمل می کردند.

سیاست مدرسه سازی به عنوان یکی از ارکان اصلی برساختن هویت جدید ایرانی در سراسر دوره پهلوی اول دنبال شد. دولت رضاشاه با هدف تمرکز قدرت و تقویت انسجام ملی، سیاست های آموزشی نوینی را در سراسر کشور به اجرا گذاشت که جامعه عرب خوزستان نیز از آن مستثنا نبود. این مقاله به بررسی سیاست مدرسه سازی و گسترش آموزش نوین در جامعه عرب خوزستان طی سال های ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ش می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که نهضت مدرسه سازی در میان عرب های خوزستان چه نقشی در پذیرش هویت جدید ایرانی داشت؟  تحقیق حاضر با روش تاریخی و بر پایه اسناد و نشریات دوره رضاشاه انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که تأسیس مدارس دولتی در مناطق عرب نشین نه تنها ابزاری برای گسترش سواد و آموزش بود، بلکه وسیله ای برای نفوذ و ترویج عناصر هویت رسمی نوین، ارزش های ملی و در عین حال تضعیف هویت محلی به شمار می آمد. همچنین روشن شد که در کنار منابع مالی وزارت معارف، نهادهایی چون شرکت نفت و نیروهای ارتش در خوزستان نقش مؤثری در پیشبرد این سیاست داشتند. بر اساس آمار موجود، توجه دولت به نهضت مدرسه سازی در جامعه عرب خوزستان بیش از دیگر مناطق کشور بوده است، چراکه این سیاست ابزاری برای تحکیم گفتار هویتی دولت و کنترل منطقه ای تلقی می شد.

نامه های شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی در بحبوبه آغاز درگیری های جنگ چالدران، حاوی کلمات و ادبیات اثرگذاری است؛ چرا که انسان در شرایط اضطراری، سعی در به کارگیری نهایت اندوخته های خود برای رهایی از مخمصه ها دارد. در این مقاله، نگارنده با مطالعه این نامه ها و تعیین نکات مهم زیبایی شناسی ادبی آنها در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری، میزان اثر بخشی هر کدام از مهم ترین آرایه ها و نکات ادبی بر اقناع مخاطب را بیان می کند. باید دانست که زینت های کلام، بنیادی بس محکم دارند تا مخاطب را با خود همراه کنند.

جنگ چالدران (920ق/1514م) از مهم ترین رویدادهای تاریخ اسلامی است که نه تنها موازنه قدرت میان دو امپراتوری صفوی و عثمانی را دگرگون کرد، بلکه مرزهای مذهبی، هویتی و سیاسی جهان اسلام را برای قرن ها شکل داد. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و با تکیه بر منابع تاریخ نگاری ایرانی و عثمانی، نشان می دهد که روایت این نبرد در دو سوی مرز، از دو جهان بینی کاملاً متمایز برخاسته است. تاریخ نگاری ایرانی-صفوی، شکست نظامی را از طریق مفاهیمی چون آزمون الهی، مرشدیت کامل و هویت شیعی بازتفسیر کرده و آن را به تراژدی ای معنوی بدل ساخته است؛ در مقابل، تاریخ نگاری عثمانی با استناد به فتوای جهاد و گفتمان مقابله با بدعت، این نبرد را مأموریتی شرعی برای تحکیم مشروعیت سنّی معرفی کرده است. شخصیت قاضی زاده اردبیلی، مورخ ایرانی الاصل دربار عثمانی، نمونه ای برجسته از پیچیدگی های هویتی در این دوران است که نشان می دهد مرزهای فرهنگی و مذهبی الزاماً با مرزهای سیاسی منطبق نبوده اند. این مقاله نشان می دهد که تاریخ نگاری واقعه چالدران در هر دو سو، نه ثبت صرف وقایع، بلکه ابزاری برای بازتولید هویت، مشروعیت بخشی به قدرت و انسجام سازی داخلی بوده است.

شکوفایی تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری تا حد زیادی بدین سبب بود که نخبگان سیاسی و فکری آن زمان در ساختارهای حکومتی و اجتماعی حضور داشتند و دولت آل بویه، به عنوان یکی از حکومت های شیعی، بستر مهمی را برای نقش آفرینی نخبگان در فرایند تمدن سازی فراهم آورد. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد نهادگرایی تاریخی و نظریه نخبگان، به بررسی نقش وزارت در دوره آل بویه به عنوان نهاد نخبگان شیعی در فرایند تمدن سازی اسلامی در قرن چهارم هجری می پردازد. دو محور اصلی پژوهش عبارت اند از: تبیین جایگاه و اهمیت وزیران آل بویه به عنوان نخبگان شیعی در ساختار قدرت سیاسی و همچنین تحلیل تأثیر کنش های سیاسی و مدیریتی این وزرا بر توسعه نهادهای تمدنی. نوآوری تحقیق در تحلیل پیوند مستقیم میان کنش سیاسی نخبگان و شکل گیری نهادهای تمدنی در بستر تاریخی آل بویه نهفته است. روش تحقیق بر مطالعه تاریخی و توصیف و تحلیل داده های استخراج شده از منابع اسلامی و پژوهش های معاصر استوار است. یافته ها نشان می دهد که نخبگان، به ویژه در نهاد وزارت، نقش مؤثری در سیاست گذاری، عمران، حمایت از علوم و هدایت فرهنگی ایفا کردند. این مشارکت فعال، از حیث شناختی، ارزشی و نهادسازی مدنی، سهم تعیین کننده ای در تقویت بنیان های تمدن اسلامی داشت. یافته های تحقیق بیانگر آن است که نهاد وزارت در دوران آل بویه به بستر اصلی تعامل نخبگان شیعه با قدرت سیاسی تبدیل شد و به عنوان واسطه ای مهم میان دولت و نخبگان، نقشی اساسی در نهادسازی و گسترش فرهنگ شیعی ایفا کرد.

ملک الشعراء بهار (1330-1265ش) از برجسته ترین شاعران عصر مشروطه و یکی از نمادهای پیوند ادبیات متعهد با هویت ملی در تاریخ ادبیات معاصر فارسی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی -تحلیلی و با تکیه بر خوانش مستقیم دیوان بهار، به بررسی بازتاب مفهوم «ایران» و «ایرانی» در اشعار او می پردازد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که مرحوم بهار با گذر از رویکرد «هنر برای هنر»، مضامینی چون میهن دوستی، آزادی خواهی، مقاومت در برابر استبداد و استعمار، و ستایش چهره های تأثیرگذار ملی را به گفتمان مسلط شعر خود بدل کرده است. او با تلفیق استحکام زبانی سنت کلاسیک و دغدغه های نوین اجتماعی- سیاسی، توانست نام خود را به عنوان نمادی از «ادبیات متعهد» در حافظه تاریخی ایران ماندگار کند.

سایت موزه ها به عنوان ابزارهای فرهنگی و آموزشی، نقش مهمی در حفاظت از میراث باستانی و ارتقای تجربه بازدیدکنندگان ایفا می کنند. این پژوهش با هدف ارائه مدلی بومی برای مدیریت سایت موزه های کشور ایران انجام شده و بر تحلیل مقایسه ای دو محوطه تاریخی «بندیان» و «وستمین» متمرکز است. روش تحقیق این مقاله، باستان شناسی با رویکرد کیفی بوده و داده ها از طریق مطالعات اسنادی، مصاحبه با کارشناسان و بازدید میدانی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که وضعیت مالکیت، شرایط فیزیکی و بهره برداری فعلی محوطه ها، تأثیر مستقیم بر موفقیت عملکرد سایت موزه ها دارند. همچنین، فقدان چارچوب مدیریتی مشخص و استانداردهای بومی برای حفظ، نمایش و ارائه محوطه ها به بازدیدکنندگان، مشکلاتی از جمله عدم بهره برداری کامل از ظرفیت گردشگری، ضعف در مرمت و حفاظت و کاهش جذب مخاطب را به دنبال داشته است. تحلیل تطبیقی نشان می دهد هر محوطه با توجه به شرایط خاص خود، نیازمند طراحی مدلی مدیریتی منعطف و قابل تطبیق است که شامل سازماندهی فضاها، حفاظت فیزیکی، فعالیت های فرهنگی-آموزشی و برنامه های گردشگری باشد. نتیجه گیری تحقیق بر ضرورت ایجاد مدلی بومی مبتنی بر ویژگی های فرهنگی و اجتماعی ایران تأکید دارد که می تواند علاوه بر افزایش جذب بازدیدکنندگان، پایداری و حفاظت محوطه ها را تضمین کند. این مدل می تواند راهنمای عملی برای مدیران سایت موزه ها، برنامه ریزان فرهنگی و کارشناسان مرمت باشد و زمینه ساز توسعه پایدار گردشگری فرهنگی و افزایش تعامل جامعه با میراث تاریخی شود.

هدف بررسی امکان استفاده از فناوری بلاک چین در نظام های رای گیری با رویکردی تاریخی-تحلیلی است. مسئله اصلی پژوهش، یافتن پاسخی برای این پرسش است که آیا بلاک چین می تواند به عنوان یک تحول تاریخی، چالش های دیرینه اعتماد، شفافیت و کارآمدی در فرآیندهای انتخاباتی را حل کند. روش پژوهش، آمیخته (Mixed Method) و شامل دو فاز کیفی (تحلیل اسناد و منابع کتابخانه ای معتبر شامل گزارش های بین المللی و مقالات علمی در بازه زمانی ۱۹۳۳ تا ۲۰۲۵) و فاز کمّی می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیر تحول روش های رای گیری، تاریخ جستجوی مداوم برای حل «مسئله اعتماد» بوده است. فناوری بلاک چین با ویژگی های غیرمتمرکز، تغییرناپذیری و شفافیت، پتانسیل آن را دارد که به عنوان نقطه عطفی در این مسیر تاریخی عمل کند. با این حال، تجربه کشورهای پیشگام و نقدهای تجربی اخیر مؤید آن است که موفقیت این فناوری به بستر نهادی، فرهنگی، حقوقی و میزان اعتماد انباشته شده در هر جامعه وابسته است. تحلیل تطبیقی مدل های بلاک چین نشان می دهد که مدل کنسرسیوم با ایجاد تعادل میان شفافیت و کارایی، مناسب ترین گزینه برای انتخابات ملی است. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری با SmartPLS نشان داد که هر سه لایه زیرساخت (β=0.382)، عاملیت (β=0.314) و بافتار (β=0.357) تأثیر معناداری بر امکان پذیری پیاده سازی دارند و مدل نهایی ۶۵.۸ درصد از واریانس متغیر وابسته را تبیین می کند. نتیجه گیری مقاله تأکید دارد که برای کاربست این فناوری در ایران، ایجاد زیرساخت هویت دیجیتال فراگیر، تصویب قوانین شفاف حریم خصوصی، و اجرای پروژه های آزمایشی در مقیاس محدود به عنوان پیش نیازهای اساسی ضروری است. این مقاله با ارائه یک مدل مفهومی سه لایه (زیرساخت، عاملیت، بافتار) و اعتبارسنجی آن با SmartPLS، چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی امکان پذیری پیاده سازی رای گیری مبتنی بر بلاک چین در ایران فراهم می آورد

«سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار» دو اثرِ ارزشمند ناصرالدین منشی کرمانی، مورّخ، ادیب و رئیس دیوان رسائل کرمان همزمان با حکومتِ قراختاییان است. کتابِ نخست، از جمله منابعِ مهم تاریخِ محلی کرمان طی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم و کتاب دوّم نیز اثری ذی قیمت در تاریخ وزراء است و هر دو به زبان فارسی نگاشته شده اند. البته یکی با نثری منشیانه و فنّی و دیگری با نثری روان و خالی از تصنّع، نگارش یافته اند. اگرچه تاکنون راجع به ویژگی های سبکی نثرِ این دو اثر، پژوهش هایی انجام شده است اما نوشتارِ حاضر با بهره گیری از روش مطالعات تاریخی و با رویکردی توصیفی- تحلیلی به وجهی دیگر از نثر آثارِ مزبور پرداخته است. در همین راستا پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت از این است که از منظرِ نثرِ «سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار»، ناصرالدین منشی کرمانی، چه رویکرد مذهبی داشته و آیا این رویکرد در ادبیاتِ نگارشِ وی مشهود است؟ یافته های پژوهش نشانگر آن است که بر اساسِ نثرِ «سِمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار مِن لطائم الاخبار» ناصرالدین منشی کرمانی در کنارِ ارائه ء دیدگاهی مثبت در بابِ خلفایِ راشدین و پرداختن به وصفِ و نعتِ آنان؛ از ائمه ء شیعه نیز به نیکی یاد کرده است و این امر تا حد زیادی رویکرد آزادمنشانه و به دور از تعصّب وی را نشان می دهد. به عبارت بهتر وی در معرفی اشخاص بیشتر از آنکه مذهبِ آنها را مدّنظر داشته باشد به عملکردشان نگاه کرده است.

با آغاز جنگ جهانی اول، دولت بریتانیا به دستور فرماندهی نظامی خود اقدام به تأسیس و راه اندازی نُه دفتر پستی در آبادان، اهواز و دیگر نقاط جنوب ایران کرد. تداوم فعالیت این دفاتر پس از پایان جنگ نه تنها ناقض حاکمیت و استقلال ایران بود، بلکه دولت را از عواید قابل توجه پستی نیز محروم می ساخت. ازاین رو، دولت ایران از یک سو به عنوان دولتی مستقل که در پی مشارکت در کنگره جهانی پست بود و از سوی دیگر به منظور بهره برداری از درآمدهای پستی، مکاتبات رسمی با سفارت بریتانیا در تهران را آغاز کرد و خواستار انحلال دفاتر نُه گانه و واگذاری آن ها به دولت ایران شد. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش تحقیق اسنادی تحلیلی و بر پایه اسناد آرشیوی وزارت امور خارجه، در پی پاسخ به این پرسش است که دولت ایران در شرایط نابسامان سیاسی، اقتصادی و اداری ناشی از جنگ جهانی اول چگونه با دفاتر پست هند و انگلیس مواجه شد و برای پایان دادن به مداخلات و سلطه استعماری انگلستان، با اتکا به قانون انحصار پست چه اقداماتی انجام داد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مسئولان پستی و دولتمردان ایرانی، با وجود ضعف ساختار اداری و فشارهای خارجی، به ماهیت مداخله جویانه و سلطه طلبانه عملکرد دفاتر پستی بریتانیا آگاه بودند و از طریق پیگیری های اداری، حقوقی و دیپلماتیک در جهت حفظ منافع ملی و احقاق حقوق سیاسی و اقتصادی تضییع شده ایران تلاش کردند.

آموزش و سوادآموزی زنان در دوره رضاشاه در صدر اهداف ترقی خواهانه حاکمیت قرار گرفته و گامی در جهت برنامه های نوگرایی دولت رضاشاه بود. پژوهش حاضر با هدف تبیین برنامه های آموزشی زنان و شرح اقدامات دولت رضاشاه در این زمینه با روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به آمار و سالنامه های تحصیلی و احصائیه مدارس و مکاتب و دانشسرای عالی این پرسش مطرح است که آمار دانش آموزان دختر در مقاطع ابتدایی و متوسطه به لحاظ کمّی و کیفی چگونه توسعه یافت و آموزش زنان در دانشسرای عالی و ورود آنها به دانشگاه چه نتایج و دستاوردهایی برای جامعه ایران داشت؟ فرضیه نوشتار حاضر آن است که سیاست های حمایتی رضاشاه سبب گردید تا تعداد دانش آموزان و دانشجویان دختر افزایش یافته و نسل جدیدی از زنان تحصیل کرده در ایران شکل بگیرد که همگام و همسو با خواسته ها و اهداف حاکمیت حرکت می کردند. یافته های تحقیق نشان می دهد در دوره رضاشاه آمار دانش آموزان دختر در مقاطع ابتدایی و متوسطه به سرعت افزایش یافت و سیستم آموزش و پرورش توانست زیر نظر یک وزارتخانه انضباط و جهت دهی خاصی داشته باشد. در همین راستا زنان برای اولین بار وارد دانشگاه شده و اولین گروه دختران از دانشسرای عالی فارغ التحصل شدند.

حمله عراق به ایران در شهریور 1359(سپتامبر ۱۹۸۰)، به عنوان یکی از طولانی ترین و پیچیده ترین مناقشات قرن بیستم، از عوامل داخلی و خارجی چندلایه ای ریشه می گیرد که در این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی و اسنادی تلاش می شود تا با بررسی همزمان بسترهای سیاسی، ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکی دو کشور و همچنین نقش بازیگران فرا منطقه ای، علل داخلی و خارجی این جنگ را واکاوی گردد. در این راستا یافته ها و نتایج پژوهش حاضر بیانگر آن است که از منظر داخلی، تحولات پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تضعیف ساختار نظامی ایران و ادعاهای تاریخی عراق درباره حاکمیت بر اروندرود (شط العرب) به عنوان محرک های اصلی عمل کردند. در سطح خارجی نیز، حمایت ضمنی قدرت های جهانی مانند ایالات متحده و شوروی از عراق، نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس از صدور انقلاب ایران و تلاش رژیم بعث برای تثبیت هژمونی منطقه ای، جنگ را تشدید نمودند. این تحقیق با استناد به اسناد آرشیوی، سخنرانی های رهبران دو کشور و تحلیل های کارشناسان نشان می دهد که تقاطع منافع داخلی و منطقه ای، همراه با سوءبرداشت عراق از ضعف ایران پس از انقلاب، بستری برای آغاز جنگ فراهم کرد. یافته ها حاکی از آن است که اگرچه اختلافات مرزی بهانه ظاهری جنگ بود، اما رقابت های ایدئولوژیک، ترس از تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه و دخالت قدرت های بزرگ، از ریشه های تهاجم عراق و هشت سال جنگ تحمیلی علیه ایران بوده است.

پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این پرسش است که مواجهه دولت های قاجاریه و عثمانی با میرزا ملکم خان چگونه بود و ملکم خان در ربط با دولتین مزبور، چه نوع کنش هایی نشان داده است؟ رویکرد پژوهشی در این نوشتار مبتنی بر توصیف فربه در قالب بررسی تاریخی و با استفاده از منابع آرشیوی (مبتنی بر اسناد تازه یاب) است. نتایج این پژوهش نشان می دهد میرزا ملکم خان در دوره حضور در عثمانی که به شکل تبعید بوده، زندگی پرفرازونشیبی داشته است. بااین حال در همین دوره به خاطر استعداد و قابلیت هایی که از خود نشان می دهد، همواره در مرکز توجه کارگزاران ایران و عثمانی بوده است. دولت های قاجاریه و عثمانی رویکردهای متفاوتِ مبتنی بر منافع سیاسی و ملی خود نسبت به میرزاملکم خان داشتند و زمانی که با سیاست های اصلاح گرایانه او مواجه می شدند، او را طرد می کردند. اما در پی بهره برداری از قابلیت های او در مناسبات سیاسی و مذاکرات دیلپماتیک بودند. ملکم که رویکرد اصلاح گرانه خود را در استانبول نیز حفظ کرده بود، در آنجا هم موردحمایت کارگزاران اصلاح گری همچون میرزا حسین خان مشیرالدوله قرار گرفت. در دوره حضور در لندن نیز تلاش می کرد تا با اشاره به تجربه اصلاحات در عثمانی، کارگزاران ایران را تشویق به انجام اصلاحات کند.

واژه «الثقافه» در قاموس ها، متون و ذهنیت معاصر عرب، به معنای «فرهنگ» به کار می رود؛ مفهومی چند لایه که عناصر متنوعی چون دانش و علم، فضایل و رذایل اخلاقی، آداب ورسوم و الگوهای زیست اجتماعی را در بر می گیرد. این واژه، به سبب دامنه معنایی گسترده اش، بازتابی از فضای فکری، شیوه زیست اجتماعی و حتی سطح مدنیت جوامع محسوب می شود. بااین حال، پیشینه تاریخی چنین معنایی از «الثقافه» در زبان عربی چندان طولانی نیست. شواهد نشان می دهد که این واژه در قرون نخستین اسلامی حامل معنای امروزین فرهنگ نبوده، بلکه در بستر تاریخی، دچار تحول و تطور معنایی شده است. مقاله حاضر با تکیه بر روش معناشناسی که امکان بازسازی معنای واژه ها را در بستر بافت های متنی فراهم می سازد در پی آن است که انگاره عرب از واژه «الثقافه» را در قرون نخستین اسلامی، با استناد به قرآن، متون ادبی و منابع تاریخی مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که در قرون نخستین اسلامی، واژه «الثقافه» بیشتر در معانی نظامی به کار می رفته است؛ معانی نظیر زدو خورد، ابزار فلزی برای راست کردن نیزه، یا مهارت در جنگاوری. در مقابل، واژه هایی چون «سنت»، «آیین» و «دین» نقش واژگانی حامل معناهای مرتبط با فرهنگ را در آن دوره ایفا می کردند؛ واژگانی که متناسب با ساختار اجتماعی، نظام باورها، و فضای فکری جامعه عربی آن عصر بودند. از قرن سوم هجری به بعد و هم زمان با گسترش مدنیت، تحول در سبک زندگی و رونق گرفتن علوم و معارف، واژه «الثقافه» نیز دچار تغییر معنایی شد و در مفاهیمی نظیر زیرکی، مهارت، آموختن و دانایی به کار رفت. این روند تدریجی، واژه را از بار نظامی اش به سوی معنای فرهنگی سوق داد. در حدود یک ونیم قرن اخیر، متفکران نواندیش عربی چون طه حسین، با کاربرد آگاهانه و هدفمند واژه «الثقافه» در معنای امروزی فرهنگ، نقش مهمی در تثبیت و گسترش معنای جدید این واژه در زبان عربی ایفا کردند.