درخت حوزه‌های تخصصی

یکی از هدف های علم معانی، بیان تفاوت معنایی ساختارهای متشابه است. بلاغت دانان مسلمان با مطالعه این ساختارها در قرآن، آثاری تحلیلی برجای نهاده اند. یکی از ساختارهای پربسامد و متنوع، ساختارهای مصدری است که در پردازش معنا نقشی چشمگیر دارند. از این رو عبدالقاهر جرجانی و ابوحیان اندلسی با بررسی کاربردهای مصدر مضاف و مصدر مؤول دو دیدگاه متفاوت ارائه کردند. این نوشتار تحلیلی – انتقادی، کوششی است برای تعیین دیدگاه درست درباره تحلیل معنایی مصدر مضاف و مصدر مؤول. بدین منظور دیدگاه های آنان درباره سه گونه یادشده مصدر با تطبیق بر شماری از آیات قرآن، و بررسی دیدگاه های برخی مفسران و فقها ارزیابی شد. عبدالقاهر مصدر مضاف به فاعل را نشانه وقوع حدث می داند؛ امّا مصدر مضاف به مفعول و مصدر مؤوّل، را دالّ بر تحقّق حدث نمی داند. ابوحیان در هر دو مورد با عبدالقاهر مخالف است. تحلیل شواهد قرآنی، دیدگاه عبدالقاهر را تأیید می کند. از این رو در ترجمه و تحلیل قرآن کریم و دیگر متون، باید دلالت مصدر مضاف به فاعل  بر وقوع، و مصدر مضاف به مفعول و مصدر مؤوّل بر عدم وقوع، لحاظ گردد.

جمله پرسشی، جمله ای است که گوینده آن را برای طلب فهم و آگاهی از امری که بر وی مجهول است، مطرح می کند و غرض او کسب اخبار است؛ اما گاهی از جملات پرسشی جهت القای معانی دیگری نیز بهره گرفته می شود که به آن معانی ثانویه می گویند. استفاده از این کارکرد بلاغی زبان موجب زیبایی و افزایش ادبیت اثر ادبی می شود و از این رو، شاعران از این روش برای زیبایی هر چه بیشتر زبان اثر خود بهره می گیرند. پژوهش حاضر، با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به بررسی جملات پرسشی و اغراض ثانویه آن در مخزن الاسرار نظامی گنجوی می پردازد. هدف این پژوهش آن است تا مشخص کند، نظامی گنجوی از طریق کاربرد جملات پرسشی در مخزن الاسرار، قصد ارائه چه مفاهیمی را داشته و تا چه اندازه در این امر موفق بوده است. بررسی داده ها نشان می دهد که از مجموع 225 جمله پرسشی یافته شده در مخزن الاسرار، 10 جمله با پرسش واقعی و بقیه در معانی ثانوی مانند توبیخ، تعجب، نفی، نهی، ارشاد، اغراق و ... به کار رفته اند. به طور کلی، نظامی با بهره گیری از جملات پرسشی، مجموعاً 39 مضمون و مفهوم ضمنی را بیان می کند که بیشترین به توبیخ و ملامت و کمترین به فخر و ناامیدی اختصاص دارد. علاوه بر این، کاربرد چند معنای ثانوی در یک جمله نیز در این اثر دیده می شود که نشان دهنده مهارت بالای نظامی در بهره گیری از ظرفیت های بلاغت زبانی است که کاربرد این مقدار از پرسش های بلاغی، بیانگر غنای مضامین و مفاهیم و در نتیجه، ارزش بالای بلاغی مخزن الاسرار و ماندگاری و تأثیرگذاری کلام نظامی شده است.

این پژوهش با هدف بررسی سازوکارهای شناختی در تولید و درک عبارات کنایی در حکایات عطار و تبیین چگونگی خوانش غیرمتعارف این کنایات در خدمت معنی آفرینی عرفانی انجام شده است. با استفاده از رویکرد تحلیلی-کاربردی و چارچوب نظری دستور شناختی لانگاکر بویژه مفهوم «فضای گفتمان جاری» و اصول «تجزیه پذیری و ترکیب پذیری معنایی»، کنایات در آثار منتخب عطار مورد تحلیل کیفی قرار گرفته اند . یافته ها نشان می دهد که فرایند معناسازی خلاقانه کنایات در زبان عرفانی عطار را می توان در قالب یک الگوی مفهومی چهار لایه ای توصیف کرد: لایه ورودی، لایه ساختار های شناختی، لایه پردازش و لایه خروجی و بازخورد. برخلاف رویکرد سنتی بلاغت، عطار با بهره گیری همزمان از وجوه لازمی و ملزومی کنایه و خروج هدفمند از بافت مورد نظر گوینده به معناسازی خلاقانه می پردازد. این خوانش نوآورانه بر اساس سازوکارهای شناختی گوناگونی چون استعاره و مجاز مفهومی، چرخش نمابرداری و آمیختگی مفهومی صورت می گیرد. کارکردهای این رویکرد در سه سطح قابل بررسی است: نقد گفتمانهای رایج، بیان مفاهیم پیچیده عرفانی به زبانی ساده و ایجاد شگفتی در مخاطب . این پژوهش نشان می دهد که رویکرد شناختی می تواند به فهم عمیقتر ارتباط بین زبان، اندیشه و تجربه عرفانی در متون کلاسیک فارسی کمک کند و افقهای جدیدی را در مطالعات زبانشناختی متون عرفانی بگشاید .

یکی از درونمایه های شعر فارسی، که با شعر ستایشی پیوند دیرینه ای دارد، حاجت خواستن و رفع نیاز است که شاعران، آن را به شکل آرایه ای ادبی درآورده و به چگونگی بیان آن بسیار اندیشیده اند. بلاغیان نیز از دیرباز به این مضمون، توجّه و با تعیین اصولی برای بیان آن تلاش کرده اند تا به شاعران در این زمینه، یاری برسانند؛ چنانکه این آرایه، نزد علمای بلاغت به حسن طلب، ادب سؤال، براعت طلب و خوش خواهشی معروف شده است. از سویی، برخی از علمای بلاغت در کنار حسن طلب به آرایه دیگری به نام حسن اعتذار قائل شده و با تعاریف و برشمردن ویژگیهایی، این دو را از هم جدا کرده اند. در این مقاله، ضمن بررسی و تحلیل تعاریف حسن طلب و حسن اعتذار در آثار بلاغی و اشعار عربی و فارسی و نقد آنها بر پایه نمونه های سروده های شاعران، این امر اثبات می شود که حسن اعتذار را به دلایل نوع ارتباط مادی و معنوی شاعر با ممدوح، شامل اعتذار برای عفو و بخشایش، عذر از عدم خدمت ، اعتذار از نپذیرفتن عطا، عذر از اطناب سخن و طلب نوازش، اعتذار از ردّ درخواست دیدار، عذر از کوتاهی زبان شعر و اعتذار از خطا و گناه ناکرده، نباید آرایه ای جدا از حسن طلب دانست؛ لذا جداکردن این دو آرایه بر اساس نوع طلب و خواسته، مبنای علمی دقیقی نمی تواند داشته باشد .

پژوهش در حوزه «معرّبات» (وام واژگان وارد شده به زبان عربی) به عنوان یک روش روش شناختی برای رمزگشایی از تبادلات فرهنگی و تمدنی گذشته، اهمیت حیاتی دارد. این واژگان، که غالباً ریشه در حوزه های هنری، تکنولوژیک، و ساختارهای اجتماعی دارند، بازتاب دهنده شکوه و عمق تأثیرگذاری فرهنگ های همسایه بر جهان اسلام هستند. این تحقیق با تمرکز بر حوزه تخصصی موسیقی، به تحلیل استخراج و بررسی واژگان و اصطلاحات موسیقیایی فارسی پرداخته است که از طریق مسیرهای تاریخی، به متون لغت نگاری عربی راه یافته و در آنجا «معرَّب» شده اند. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و واکاوی ده منبع معتبر از فرهنگ نامه های بزرگ عربی، مجموعه ای قابل ملاحظه از این وام واژگان شناسایی و دسته بندی شدند. یافته های تحقیق مؤید حضور فراگیر و عمیق اصطلاحات تخصصی فارسی در دامنه واژگان موسیقی عربی است و قویاً بر نقش زبان و فرهنگ ایرانی به عنوان عاملی اساسی در شکل گیری واژگان تخصصی موسیقی در تمدن عربی تأکید می ورزد. این نتایج، موسیقی را به عنوان یک شاهراه مؤثر در انتقال میراث هنری و مفهومی ایران باستان به جهان اسلام میانی معرفی می کند.

زبان شناسی شناختی دیدگاه رایج و سنتی در مورد استعاره را که خصیصه ای مختص زبان، ابزار تخیل شاعرانه و آرایه بلاغی است، رد می کند و استعاره را ابزاری برای مفهوم سازی تلقی می کند که در آن، یک ایده یا یک حوزه مفهومی بر اساس ایده یا حوزه مفهومی دیگر درک و فهم می شود. در این پژوهش، پس از تبیین استعاره مفهومی از دیدگاه معناشناسی شناختی، به بررسی انواع استعاره های موجود در کتاب های فارسی متوسطه اول پرداختیم. هدف از این پژوهش، این است که بر اساس تقسیم بندی لیکاف و جانسون چه استعاره هایی در کتاب های فارسی متوسطه اول به کاررفته، بسامد کدام یک بیشتر است و کارکرد این استعاره ها در تسهیل درک مفاهیم متون چگونه است و تا چه میزان از ظرفیت استعاره ها در آموزش مفاهیم کتاب های درسی فارسی متوسطه اول استفاده شده است؟ نتایج این پژوهش نشان داد که استعاره هستی شناختی با (71 %) بالاترین درصد بسامد را دارد و همچنین از بین استعاره های به کاررفته در این پژوهش، استعاره جهتی 7% و استعاره ساختاری 22% است. تمام استعاره ها، نقش قابل توجهی در تصویرسازی و درک مفاهیم انتزاعی داشته اند و اینکه باتوجه به ظرفیت بالای استعاره های مفهومی در انتزاعی زدایی می توان در کتاب های درسی با گنجاندن گلچینی از متون کهن ادب پارسی که مملو از استعاره های مفهومی است برای آموزش مسائل فرهنگی و تربیت اخلاقی دانش آموزان بهره جست.

یکی از نکاتی که در ترجمه متون ادبی بایستی بدان توجه شود کارکرد ظرافت های بلاغی است که موجب تأثیرگذاری بر خواننده و رسایی معنا می شود. از آنجا که ادیب با برگزیدن زبان ادبی اغراضی را دنبال می کند؛ از این رو در ترجمه متون علاوه بر رعایت اصول ترجمه و برگزیدن بیان متناسب با زبان مقصد، بایستی ظرافت های به کار رفته در زبان مبدأ در ترجمه لحاظ شود. از جمله متونی که صنایع بیانی در آن به گونه ای دل نشین و هدفمند تجسم یافته، قرآن کریم است. در میان صنایع بلاغی، کنایه یکی از ظریف ترین صنایعی است که در بسیاری از آیات الهی نمود بارزی دارد. در پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی پس از بررسی عملکرد برخی مترجمان در ترجمه آیات کنایی جزء سی ام قرآن، میزان توانمندی و دقت هر یک از مترجمان در دریافت معنای کنایی و انتقال آن به زبان مقصد ارزیابی می گردد. نگاهی به ترجمه های قرآن گویای این حقیقت است که مترجمان در برخی موارد به معانی کنایی آیات به درستی دست نیافته و در ترجمه های خود، معنای تحت-اللفظی و یا خود واژه عربی را به کار برده اند که در این حالت، ترجمه آنان به ترجمه معنایی گرایش پیدا کرده است؛ از این رو در ترجمه های بررسی شده در خصوص کنایه های قرآن کریم نمی توان ترجمه ای را معرفی کرد که تمامی کنایه های مورد بحث در این پژوهش را به درستی ترجمه کرده باشد. در واقع مترجمان در ترجمه آیات کنایی تقریبا یکسان عمل نموده و در بعضی موارد به بار کنایی آیات بی توجهی کرده و به ذکر معنای اصلی واژگان اکتفا نموده اند.

تهدف هذه المقاله إلى "تحلیل الملامح الدلالیه للکلمات المحوریه فی المصاحبات الوصفیه المتعلقه بوصف الحرب" فی الخطاب العسکری لإذاعه الأمم المتحده فی عام 2018 المیلادی. تظهر هذه الدراسه أن المصاحبات اللفظیه العسکریه فی إذاعه الأمم المتحده تمیل إلى استخدام مصطلحات ذات دلالات محایده أو إیجابیه لتقدیم صوره متوازنه عن النزاعات، وذلک لتجنب التصعید أو التحیز. کما تساعد هذه المقاله فی فهم کیفیه استخدام اللغه کأداه دبلوماسیه لتخفیف حده التوترات وتعزیز السلام. اعتمد البحث الحالی على المنهج الوصفی التحلیلی مستعینًا بعلم الدلاله لدراسه کیفیه استخدام اللغه العسکریه فی وسائل الإعلام الدولیه، وتأثیر هذه اللغه على تشکیل الرأی العام وفهم الأحداث العسکریه. استعان الباحثان بآراء اللغویین والدلالیین العرب، بالإضافه إلى القوامیس القدیمه والحدیثه مثل "لسان العرب" لابن منظور و"معجم اللغه العربیه المعاصره" لأحمد مختار عمر لفهم الدلالات اللغویه للمصطلحات المستخدمه. یُعدُّ تحلیل المصاحبات اللفظیه فی المجال العسکری ضروریًا لفهم کیفیه تأثیر اللغه على الرأی العام الدولی، وکیفیه استخدامها کأداه لتعزیز السلام والاستقرار من جهه، ودور تعلیمها فی تعلم اللغه العربیه من جهه أخرى. من أبرز نتائج هذه المقاله أن إذاعه الأمم المتحده تستخدم لغه متوازنه ومحایده لتجنب التصعید. بالإضافه إلى ذلک تم تحدید أن اللغه المستخدمه تعکس التوجهات السیاسیه للأمم المتحده فی تعزیز السلام وحقوق الإنسان.

ادبیات تعلیمی، یکی از انواع ادبی در ادبیات فارسی است که سابقه ای دور و دیرین دارد. این نوع ادبی نه فقط در دوره اسلامی، بلکه در آثار بازمانده از ایران باستان نیز وجود دارد. این ادبیات با زبان ویژه خود، ابزاری کارآمد در تعلیم فردی و جمعی محسوب می شود. در این میان زبان به عنوان یکی از شاخص ترین موضوع در نوع ادبی، بسیار حائز اهمیّت است؛ به گونه ای که توجه به نوع زبان در متون ادبیات تعلیمی می تواند ما را به درک بهتر و عمیق ترِ ساختار زبانی متون تعلیمی و کارکردهای اجتماعی و فردی آن رهنمود کند. بر این اساس ما در این جستار در پی آن هستیم که به روش توصیفی تحلیلی، نوع کارکردهای شش گانه زبانی در ادبیات تعلیمی زبان فارسی را بررسی کنیم. 

اللغه العربیه کسائر اللغات تتمیّز بمیزات عدیده منها الحبک أو الانسجام النّصی الذی یلعب دورًا مهمًّا فی خلق التراکیب والمعانی المتنوعه حسب الظروف المختلفه. من العلوم اللغویه التی تسهم فی إماطه اللِّثام عن المعنی هو علم الدلاله الذی یعرف بأنه الدراسه العلمیه للمعنی. هناک علاقات دلالیه عدیده فی علم الدلاله منها ما تسمّی ب «التلازم اللفظی» وهو ترابط بین کلمتین أو کلمات بشکل دائم أو ثابت حسب السیاقات المختلفه أو ما یعرف بأنه میل بعض الألفاظ إلی مصاحبه ألفاظ معینه أخری دون غیرها. ینوی هذا البحث إلی تصنیف «المتلازمات العطفیه» ودراستها وتحلیلها فی « المعجم العربی الأساسی» الصادر عن المنظمه العربیه للتربیه والثقافه والعلوم، وفق الترکیب القواعدی وعلی أساس المنهج الوصفی-التحلیلی. لا شک فی أنّ المتلازمات اللفظیه فی اللغه العربیه لها مکانه بارزه وتنوع کبیر؛ لذلک اهتمّ الباحث بجمعها ودراستها دراسه وصفیه- دلالیه؛ لأنّ توظیف علم الدلاله فی دراسه المواضیع اللغویه ومنها المتلازمات اللفظیه أو التراکیب والتعابیر الشائعه الکثیره الاستعمال یسهّل عملیه تعلیم اللغه؛ لهذا بعد جمع المتلازمات، تمّ تصنیفها تصنیفًا قواعدیًا مع الإشاره إلی العلاقات الدلالیه بین المتلازمات وبیان دلالاتها الضمنیه. دراسه المتلازمات اللفظیه لها دور أساسی وهامّ فی تعلیم اللغه العربیه المعاصره من جانب وإیجاد صله وثیقه بین اللغه العربیه المعاصره والقدیمه والتراث العربی الإسلامی من جانب آخر.

علم در حقیقت یکی از بر ترین نعمت های خداوند برای بشر است. علم موهبتی الهی است که خداوند به وسیله آن، انسان را بر سایر موجودات و برخی انسان ها را بر برخی دیگر برتری داده است.  حضرت علی (ع) که خود یک عالم ربّانی و باب مدینه ی علم پیامبر (ص) است، ارزش انسان را به دانایی او می داند و در دیدگاه آن گنجینه ی اسرار الهی، هر کس دانایی و تقوای بیشتری دارد، از مرتبه ی بالاتری برخوردار است. واژه«علم» از واژگان پرکاربرد در نهج البلاغه است.کتاب شریف نهج البلاغه مشتمل بر سه بخش است. خطبه ها، نامه ها و سپس حکمت ها یا همان کلمات قصار که به سبب عامّ بودن و قابلیّت تطبیق برای همه ی نسل ها، از اهمیّت بسزایی برخوردار است. این نوشتار در جهت شناخت «علم و جایگاه های معرفتی آن»، در سخنان گُهربار امام علی (ع) در نهج البلاغه، به رشته ی تحریر درآمده است. نتیجه ی بررسی و تحلیل در این نوشتار نشان  می دهد که علم و آگاهی تنها ملاک برتری نیست بلکه علم توأم با عمل صالح موجب تعالی بشر است و علم و دانش به نسبت سرمایه های مادّی از ارزش بسیار والاتری برخوردار است و روح جایگاه علوم بشری است که از ظرفیّت نامحدودی برای پذیرش برخوردار است که به شکل زیبائی در کلام امام جلوه گر شده است.

امروزه ضرورت رویکرد آسیب شناسانه به مقالات علمی پژوهشی رشته های دانشگاهی جدای از اهمیت بنیادین این مقالات در محیط دانشگاهی، به سبب افزایش پذیرش دانشجو در دوره تحصیلات تکمیلی و به تبع آن افزونی تعداد مقالات علمی پژوهشی و تخصصی شدن مجلات علمی پژوهشی در موضوعات مختلف دوچندان شده است. اگرچه در ارزش بخشی به مقالات علمی پژوهشی مسئله یابی به عنوان نقطه آغازین پژوهش جایگاه ویژه ای دارد، اما اهمیت نگارشِ بیانِ مسئله به سبب کارکرد گُزینشی و انگیزشی آن کم تر از اهمیت مسئله یابی و حل مسائل نیست. نگاه کُلی به «بیان مسئله» های مقالات ادبیات عرفانی در دهه اخیر گویای این واقعیت است که در تعداد قابل توجهی از این مقالات نوشتن عنوانِ «مقدمه یا بیان مسئله» در ابتدای مقاله بر حَسَب عادت و بدون آگاهی نویسنده از کارکرد، ساختار و محتوای «بیانِ مسئله» است. بیان بدون مسئله، مسئله بدون بیان و قرار دادن دیگر مؤلفه ها در متنِ بیان مسئله از آسیب های نگارش بیان مسئله در مقالات ادبیات عرفانی است. روش پژوهش در مقاله حاضر از نوع پیمایشی تحلیلی و جامعه پژوهش شامل مقالات علمی پژوهشی مجله پژوهش های ادب عرفانی (گوهر گویا) بین سال 1393 تا 1403 است. روش گردآوری داده ها کتابخانه ای با ابزار فیش برداری است.

سرمایه دینی یکی از انواع مختلف سرمایه هاست که به باورها، ارزش ها، مناسک و هویت دینی افراد و جوامع اشاره دارد. شعر به عنوان گستره ای برای تجلی آرمان ها، ارزش ها، نگرش ها و کنش های آدمی در گذر زمان، عرصه مناسبی برای بازنمایی دلالت های معنایی انسان از پدیده ها و مفاهیم جهان پیرامون است و سرمایه دینی یکی از این مفاهیم مهم است که هدف این پژوهش بازنمایی آن در اشعار غلام رضاخان ارکوازی یکی از شاعران نام آور کُردی سُرای ایلامی (حدود 1184 ۱۲۵۵ ق ) است. روش تحقیق این پژوهش تحلیل محتوای کیفی و راهبرد کدگذاری آن تحلیل مضمون (تحلیل تماتیک) است. قابلیت تصدیق پژوهش از طریق حضور مستقیم محقق در میدان تحقیق و بهره گیری از ارزیابان و قابلیت انتقال آن از طریق مفصل بندی یافته ها با پیشینه ها و چهارچوب مفهومی محقق شد. یافته های تحقیق مؤید آنند که هشت تم اصلی و 33 تم فرعی از اشعار استخراج شد. تم های اصلی شامل بازنمایی صفات خداوند، سه گانه دین، استمداد بی واسطه از خداوند، استمداد باواسطه از خداوند با مکانیسم سوگند، توصیف زمینی و انسانی علی (ع)، توصیف فرازمینی و فراانسانی علی (ع)، کشاکش استمداد، تردید و تهدید و تلمیحات قرآنی هستند. در شعر غلام رضاخان ارکوازی، سرمایه دینی در قالب اعتقاد به سه گانه دین (باورها، اخلاقیات، مناسک) و کنش ورزی های مذهبی نظیر مناجات، دعا، استمداد، توسل و توکل نمود یافته است. اما بسامد و عیار این موارد به صورت یکسان و مشابه نیست. به عبارتی دیگر، التفات شاعر به اوصاف خداوند (توحید) و امامت (با تأکید بر حضرت علی (ع)) بیشتر از سایر باورهاست. دین داری معیار غلام رضاخان ارکوازی، دین داری شریعت محور است، اما به کنش ورزی های دینی طریقتی و اسطوره ای نیز التفات داشته است.

یکی از موضوعات مهم در قرآن کریم که در فهم مراد صاحب این کتاب آسمانی نقش دارد، ترکیب صحیح جمله های آن است. ارائه تحلیل های جدید نحوی از عبارت های قرآنی، کشف معانی جدیدی را در پی دارد که بر طبق این تحلیل های نو، عبارات قرآنی حامل یا حداقل متحمل آن است. در این مقاله، به روش توصیفی تحلیلی، برخی ترکیب های نحوی نو در عبارات قرآنی و اثر آن در فهم و ترجمه قرآن بررسی شده است. برپایه یافته های تحقیق، باید میان «تحمل معنا» و «تحمیل معنا»، تفاوت نهاد. علمای علم اصول و حتی مفسران، میان مسئله «ظهور» و «تبادر» تفاوت چندانی قائل نیستند. در این پژوهش، «ظاهر» آیات قرآن با موضوع «تبادر» متفاوت دانسته شده است. در این راستا، مسائلی مانند تغییر محل تعلق برخی اجزای جمله، تغییر محل عطف، حکومت قرآن بر ادبیات، برخی فوائد استثنائات موجود در قرآن که عمده آن به موضوع نشانه شناسی برمی گردد و روش استفاده از این نشانه ها برای ارائه ترکیب های نو، واکاوی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که اولا اختلاف نظر در ترکیب های نحوی عبارت های قرآنی به آنچه تا کنون در کتاب ها و آثار مربوط به نحو قرآن آمده محدود نمی شود و با نگاه دقیق تر و وسیع تر به آیات قرآن، می توان ترکیب های تازه ای ارائه کرد که هیچ پیشینه ای در این گونه آثار ندارند. ثانیا این ترکیب های تازه هیچ منافاتی با ظاهر قرآن ندارند.

نظریه نشانه شناسی یکی از شیوه هایی است که امروزه منتقدان و نظریه پردازان ادبی بسیاری بدان توجه دارند. این نظریه، یکی از رویکردهای میان رشته ای در علوم انسانی است که از زبان شناسی، جامعه شناسی، روان شناسی و نقد ادبی بهره می گیرد تا روابط دال و مدلول بین اشیاء را بررسی کند و روشی کارآمد در تجزیه و تحلیل متون به شمار می رود. در میان متون مختلف، متون الهی از جمله قرآن، بر آمده از مؤلفه های گوناگون، آوردگاه نشانه ها ست. این مقاله با رهیافتی نشانه شناختی، به تحلیل متن قرآن پرداخته است. برای محدود شدن عرصه پژوهش، تکیه این جستار بر روی واژه «جحیم» و وجوه متفاوت آن در آیات قرآن بوده و تأثیر بافت زبانی وموقعیتی را روی این وجوه بررسی می کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف استخراج مدلولات جحیم و تأویل آن ها، پس از مروری بر مفاهیم نظری نشانه شناسی و معنای لغوی و اصطلاحی «جحیم»، به تحلیل آن در آیات قرآن می پردازد. این امر با تکیه بر جایگاه متنی و فرامتنی و روابط «جانشینی» و «هم نشینی» واژه صورت می پذیرد. یافته های این پژوهش نشان می دهد واژه ی جحیم 26 بار در قرآن کریم تکرار شده است. این واژه در کنار جهنم یک واژه ی مرکزی و دارای محوریت در زمینه ی واژگان دال بر عذاب اخروی است و تکرار آن در هر سوره با توجه به مضمون و معنای آن سوره است.

خویش کاری زن در همه ادوار تاریخی ایران، قابل تأمل و تبیین است؛ چراکه از رهگذر میزان غیبت و حضور زن، هم جایگاه او در هر دوره تاریخی و هم نوع مواجهه جامعه مردسالار با زن را می توان تحلیل و تبیین کرد. ازاین رو، در جستار حاضر که تلاشی میان رشته ای در حوزه ادبیّات و زبان شناسی شناختی است، کوشیده ایم با روش تحلیلی–توصیفی و رویکرد استعاره مفهومی، این مهم را در چهار متن برتر تاریخی از چهار دوره غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی و مغول واکاویم و نشان دهیم هر یک از این نثرهای تاریخی چهارگانه برای بازنمایی مفهوم زن و فهم فرهنگی آن مفهوم، از چه استعاره ها و چه حوزه های مبدأ برای توصیف زن بهره جسته است. درنهایت به این نتیجه رسیدیم که باورها و اندیشه های ایدئولوژیک و قدرت حاکمان در خلق این استعاره ها مؤثر است و همچنین زن در بستری از مفاهیم ابزاری معنا می یابد و با تسرّی مفاهیم ضمنی سیاست و اقتصاد و تجربه های فیزیکی در شبکه های زبانی و واژگانی، شیئیّت زن در این متون قابل مشاهده است؛ بنابراین، آنچه از این پژوهش حاصل شد، این است که مفاهیم استعاری به کار گرفته شده برای زن با صورتی که در جهان واقعی بر او دلالت می کند، متناظر است که حاکی از ارتباط تنگاتنگ جهان بینی گفتمان با استعاره هاست.

جملات با توجه به طرز بیان و نحوه ارائه مفهوم، به چهار نوع پرسشی، خبری، امری و عاطفی تقسیم می شوند. جمله پرسشی، جمله ای است که گوینده با طرح پرسش، به دنبال کسب خبر یا آگاهی از امری است؛ اما هدف گوینده همیشه آگاهی و کسب خبر نیست؛ زیرا گاهی از جملات پرسشی، برای انتقال مفاهیم و مضامین دیگری بهره گیری می شود که به آن «اغراض ثانوی» می گویند. معانی ثانوی جملات، از جمله موارد مطرح در علم معانی است که علمای بلاغت از دیرباز در مورد آن بحث کرده اند و امروزه نیز در کاربردشناسی و تحلیل گفتمان مورد توجه پژوهشگران است. پژوهش حاضر، با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به بررسی جملات پرسشی و اغراض ثانویه آن در دفتر دوم مثنوی معنوی می پردازد. هدف این پژوهش آن است تا مشخص کند، مولانا از طریق کاربرد جملات پرسشی در دفتر دوم مثنوی، بیشتر قصد ارائه چه مفاهیمی را داشته و تا چه اندازه در این امر موفق بوده است. بررسی داده ها نشان می دهد که از مجموع 536 جمله پرسشی یافته شده در دفتر دوم مثنوی، 57 جمله با پرسش واقعی و بقیه در معانی ثانوی مانند توبیخ، تعجب، نفی، نهی، بیان عجز و ... به کار رفته اند. به طور کلی، مولوی با بهره گیری از جملات پرسشی، مجموعاً 29 مضمون و مفهوم ضمنی را بیان می کند که بیشترین به نفی و کمترین به بیان کثرت و درخواست اختصاص دارد. علاوه بر این، کاربرد چند معنای ثانوی در یک جمله نیز در این اثر ارجمند دیده می شود که نشان دهنده مهارت بالای مولوی در بهره گیری از ظرفیت های بلاغت زبانی بوده و کاربرد این مقدار از پرسش های بلاغی، بیانگر غنای مضامین و مفاهیم و در نتیجه، ارزش بالای بلاغی مثنوی و ماندگاری و تأثیرگذاری کلام مولانا شده است.

زیبایی همان برانگیختن حس جذابیت ، لذت و جالب بودن در برخورد با یک شیء، پدیده یا یک اثر هنری است. در گذشته زیبایی شناسی یکی از شاخه های فلسفه بود که با گذشت زمان به عرصه هنر و ادبیات وارد شد. قرآن کریم تماما زیبایی است زیرا از سوی منبع زیبایی پروردگار متعال نازل شده است یکی از وجوه زیبایی آیات آن، زیبایی شناسی صرفی است در این بعد، ساختارها، گزینش و چینش آنها کنار یکدیگر سبب ایجاد نکات و معانی ظریفی که سرشار از زیبایی هستند، به وجود آمده است. در این پژوهش تلاش شده است تا با بررسی اسمهای معرفه و نکره در علم صرف به ظرافتها و زیباییهای کاربرد آنها در آیات برسیم. در این تلاش علمی از روش توصیفی تحلیلی استفاده نموده ایم و به این نتیجه رسیدیم که دقت در گزینش و چینش اسمهای معرفه و نکره در قرآن کریم به فهم بهتر، صحیحتر و عمیقتر معانی و مفاهیم آیات قرآن و زیبایی شناسی الفاظ منجر می شود.

گونه ادبی رمان به دلیل ظرفیت ویژه روایی، مخاطب پذیری و قابلیتی که در محاکاتِ زندگی واقعی انسان دارد، می تواند بستر مناسبی برای بازتاب مضامین حقوق بشر باشد. نویسندگان در این پژوهش که به روشی توصیفی-تحلیلی به چرایی و چگونگیِ بازتاب مضامین حقوق بشر در رمان های معاصر پرداخته شده، کوشیده اند از چشم انداز مبانی حقوق بشر به رمان معاصر بنگرند و چگونگی کاربرد تکنیک های روایی را در رمان های نیمی از یک خورشید زرد، دوست نابغه من، راه آهن زیرزمینی و وزارت نهایت خوشبختی برای بازنمایی و نقد موضوعاتی با درونمایه حقوق بشر نشان دهند. این مقاله از نظریه های اسپیواک، سعید و نوسبام در تحلیل مضامین و کنش های رمان بهره می گیرد. در رمان های منتخب، مضمون های کلیدی مرتبط با حقوق بشر شناسایی و با قوانین و اسناد بین المللی حقوق بشر مطابقت داده شده اند. یافته ها نشان می دهد که این رمان ها با نظرداشت به موازین حقوق بشری مندرج در اسناد بین المللی، نه تنها به تبیین و نهادینه سازی این مضامین کمک می کنند بلکه واقعیت های نقض حقوق بشر را منعکس می نمایند و خوانندگان را تشویق می کنند تا با این نابرابری ها مواجه شوند و آن ها را به چالش بکشند. رمان های پسااستعماری با بازنمایی و نقدِ دست کاری ساختارهای قدرت در نقض حقوق اولیه بشر، حسّ مطالبه گری و آزادی خواهی خوانندگان را برمی انگیزد و می تواند نقش سازنده ای در آگاهی بخشی از مضامین حقوق بشر داشته باشد.

قرآن کریم به عنوان برترین کلام تجلی گاه حقایق در قالب لغات و عبارات زبان عربی است و لازمه رسیدن به حقایق آن درک مفاهیم آن ها است. یکی از این کلمات قرآنی هبوط، که به معنای از بالا به پایین آمدن می باشد. ماهیت و چگونگی هبوط به دلیل بحث برانگیز بودن، همواره در طول تاریخ از حیث زوایای گوناگون مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.ضرورت بررسی این واژه آن است که در معنای هبوط نوعی فقدان نهفته،که با عملیاتی نمودن آن بروز پیدا می کند؛ اما در قرآن همنشین واژگانی همچون سلام، برکات و هدایت شده که با این معنا در تعارض است، علاوه بر آن وجود رحمت با فرض مکانی بودن هبوط نیز سازگاری ندارد. بنابراین پژوهش حاضر در صدد پاسخگویی و رفع این تناقضات ظاهری از ساحت قرآن می باشد. در این مقاله کوشش برآن است که با روش توصیفی - تحلیلی ماده هبوط را با رویکرد معناشناسانه مورد واکاوی قرار گیرد. دستاورد پژوهش نشان از ابطال فرضیات مذکور در اهم موضوعات همچون؛ روابط همنشینی، جانشینی و تقابل دارد به طوری که معنای لغوی این واژه همان سقوط از بالا به پایین بدون فراغت از برکت و رحمت و اتفاقاً ملازمت با آن را بیان می دارد.