پژوهش های معناشناختی متون ادبی

یکی از این متون ارزشمند نثر، تاریخ بیهقی است که جلوه گاه اندیشه ها، باورهای سیاسی-اجتماعی و معنوی ایرانیانی است که در قرن پنجم می زیسته اند. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی بر اساس نظریه ارتباط یاکوبسن به بررسی ساختارِ جمله، انواع جمله وچگونگی کاربرد و شاخص های مهمّ ساخت نحوی تاریخ بیهقی را استخراج نموده و پیوند آنها با مختصات فکری و معنایی تاریخ بیهقی را برمی شمارد. یافته ها نشان می دهد که ساختار جمله در تاریخ بیهقی گرچه اغلب مطابق الگوهای رایج در قرن پنجم است، اما نثرآن در ترتیب وآرایش اجزای سخن بسیار انعطاف پذیر و دارای آشنایی زدایی است. بیهقی شیوه های بلاغی مبتداسازی، اسناد ی شدگی، ترکیب سازی، پس آیی و حذف را به کار برده و بنا بر موقعیت و اقتضای کلام به استفاده از افعال فاقد عامل و شخص، امر غیرمستقیم، فعل مجهول و جایگزینی ساخت های نحوی موازی، برای بیان غیرمستقیم افکار خویش بهره جسته تا افزون بر آراستگی کلام و ساخت های ویژه، با اشاره به اندیشه های نهان و مگو، راویت محض و بی طرف تاریخ را به تحلیل تاریخی بدل کند. حذف در اغلب جملات تاریخ بیهقی، به دلایلی همچون کاربرد جملات مرکب ، انسجام و یکپارچگی متن، ایجاد شتاب و موسیقی در بافت کلام، محافظه کاری و بی اهمیت بودن یا بی اهمیت نشان دادن آن جزء، به کار برده شده است. 

ایزوتسو در معناشناسی از اصلی به نام معنای اساسی و نسبی نام می برد. معنای اساسی، معنای ذاتی کلمه و جدای از متن است. معنای نسبی، معنایی است که واژه پس از قرار گرفتن در نظام واژگان یک متن به خود می گیرد. ایزوتسو در شناسایی معنای واژه در متن روشهایی دارد که از آن جمله، توجه به بافت، رابطه همنشینی و جانشینی، تقابل معنایی وحوزه معنایی است. پژوهش حاضر به شکل توصیفی تحلیلی معنای اساسی واژگان مربوط به گناه را بررسی می کند. نتایج تحقیق حاکیست این واژگان در معنای اساسی خود به معنای گناه نبوده اند و علت قرار گرفتن آنها در حوزه معنایی گناه، به دلیل این است که هر کدام در ابتدا برای یک جنبه از گناه به کار رفته اند. با بررسی کاربرد واژگان در دوره جاهلی مشخص شد که الإثم بر گناه با مصادیق متفاوت، الجرم بر شدت گناه، الجناح به طور کلی به معنای گناه نبوده، الخطیئه بر اشتباه، الذنب بر عقوبت گناه و السیئه بر زشتی وبدی دلالت دارند. در بررسی معنای نسبی واژگان گناه در قرآن بر مبنای اصول ایزوتسو مشخص شد که الاثم در مورد گناهان عمدی و الجرم برخلاف کاربرد جزایی، برگناهان قلبی و باطنی، الجناح بر گناهان مربوط به احکام تشریعی، الخطیئه در برگیرنده گناهان ظاهری، باطنی، کوچک، بزرگ، عمدی وغیرعمدی نیز قابل بخشش، الذنب دارای دایره اطلاق گسترده و بیشتر به معنای عمومی گناه با عواقب دامنگیر والبته قابل گذشت و السیئه برگناهان ظاهری و باطنی، کوچک و بزرگ دلالت دارند.

اصغر الهی (۱۳۲۳-۱۳۹۱) از جمله نویسندگان معاصر ایران است که در زمینه روان پزشکی متخصص است و ذهن گرایی در آثار او نقشی اساسی ایفا می کند. این ذهن گرایی در آثار او گاه صرفاً در قالب تکنیکی مقطعی و گاه در قالب عنصری چون زاویه دید بروز می یابد. گونه هایی از انواع شگردهای مبتنی بر کارکرد ذهن در آثار او وجود دارد که کم تر بدان توجّه شده است. از جمله این شگرد ها، پرداخت ذهنیّت جمعی در داستان و بازتاب آن به اشکال مختلف است. در این پژوهش تلاش بر آن است سه گونه از این پرداخت های منحصر به فرد شناسایی گردند و سپس بررسی شوند. رویکرد معناشناسی روایی، توجّه را به مسئله راوی  و نقش کنشگرانه او در فرآیند روایت پردازی جلب می کند تا با روشی توصیفی-تحلیلی و خوانش جزئیات،  دریابیم ظرفیّت های روایت در قالب داستان پردازی در چه صورتی می تواند متن را از تک صدایی خارج کند و موقعیّت های بین الاذهانی را بازسازی کند. نتیجه نشان می دهد بازنمایی ذهنیّت جمعی در داستان های اصغر الهی با استفاده از چند تکنیک شخصیّت پردازی جمعی، زاویه دید راشومونی و به کارگیری اوّل شخص در دو ساحت مفرد و جمع حاصل می شود.

امروزه، ژانر رمان به دلیل ویژگی چندصدایی و عقل گرایی، بهترین و مناسب ترین فرم برای نمایش زندگی واقعی است؛ از آنجایی که زندگی واقعی هیچ ملّتی نمی تواند جدا و بریده از گذشته فرهنگی او باشد، از این رو رویدادهای اجتماعی سبب بازنویسی اسطوره ها در قالب رمان می شود. از طرفی پاسخ به پرسش «من کیستم؟»، از پرسش های اساسی بشر و از نوترین مباحث عصر مدرن و پسامدرن است که نگاه بسیاری از اندیشمندان علوم انسانی و اجتماعی را به سوی خود کشانده است. در جستار پیش رو، معناپردازی اسطوره ها در عرصه رمان های فارسی به گونه ای است که گاهی نویسندگان رمان های «تراژدی - کمدی پارس و سوگ مغان»، خوانش های نو و متفاوتی از اسطوره ها دارند و برای بازگشت به گذشته پرافتخار و تقویت انگیزه های بازیابی هویت ملی، به بازنمایی آن می پردازند. این پژوهش که با رویکرد بینامتنی و تحلیل محتوا صورت گرفته است، به نمادشناسی به عنوان یکی از زمینه های مرتبط با معناشناختی توجه کرده است. با توجه به ارتباط رمان و اسطوره و اهمیّت فرهنگ و هویت ملی، نویسندگان رمان ها یادآور شدند که هویت ملی ایرانیان دچار ضعف و سستی شده است، همچنین از آرمان های نابود شده ملتی سخن گفتند که همواره گرفتار کینه توزی و خیانت بوده است و با اشاره به مرگ قهرمانان و نیکان، از بی عدالتی و فجایع انسانی در دوره های مختلف تاریخی سخن رانده اند.

یکی از مهم ترین مولفه های ادبیات پایداری، مولفه ی آزادی است. در این پژوهش سعی شده است یکی از نمادهای پایداری، که به این مولفه دلالت دارد را در اشعار حسین منزوی از منظر معناشناسی شناختی مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم. حسین منزوی مجموعا 106 بار از نماد «عشق» در مفهوم «آزادی» بهره یافته است. در اشعار او قلمرو مفهوم انتزاعی «عشق» در 27 نگاشت استعاری به قلمرو مبداهای عینی گوناگونی چون: «انسان، حیوان، آتش، خورشید، نور، ستاره، چتر، کتاب، درس، داستان، رمز، صلح، قاصد، رهبر، تکیه گاه، مکان، میخانه، برکه، گل، میوه، بهار، نسیم، مرگ، خون، شمشیر، تیشه و زنجیر» مرتبط می شود. منزوی همچنین از این رویکرد استعاری، در راستای تحقق رویکرد نمادین خود به واژه «عشق» به مثابه «آزادی» بهره می یابد و ویژگی های مشترک عشق و آزادی را از جمله: «گرمابخشی، نوربخشی، راهنمایی و هدایتگری، سوزندگی و سازندگی، لازمه رشد بودن، گستردگی و مراقبت، قابل انتقال و آموزش بودن، طولانی بودن، نجات بخشی و کشندگی، پیام آوری، امنیت، آگاهی بخشی و هشیار کردن، زیبایی و جذبه و دور از دست بودن، زود از دست رفتن، خون ستانی و صیقل دادن، و... و...» ضمن نگاشت های استعاری خود به واژه «عشق» تبیین می کند.

یکی از موضوعات مهم در قرآن کریم که در فهم مراد صاحب این کتاب آسمانی نقش دارد، ترکیب صحیح جمله های آن است. ارائه تحلیل های جدید نحوی از عبارت های قرآنی، کشف معانی جدیدی را در پی دارد که بر طبق این تحلیل های نو، عبارات قرآنی حامل یا حداقل متحمل آن است. در این مقاله، به روش توصیفی تحلیلی، برخی ترکیب های نحوی نو در عبارات قرآنی و اثر آن در فهم و ترجمه قرآن بررسی شده است. برپایه یافته های تحقیق، باید میان «تحمل معنا» و «تحمیل معنا»، تفاوت نهاد. علمای علم اصول و حتی مفسران، میان مسئله «ظهور» و «تبادر» تفاوت چندانی قائل نیستند. در این پژوهش، «ظاهر» آیات قرآن با موضوع «تبادر» متفاوت دانسته شده است. در این راستا، مسائلی مانند تغییر محل تعلق برخی اجزای جمله، تغییر محل عطف، حکومت قرآن بر ادبیات، برخی فوائد استثنائات موجود در قرآن که عمده آن به موضوع نشانه شناسی برمی گردد و روش استفاده از این نشانه ها برای ارائه ترکیب های نو، واکاوی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که اولا اختلاف نظر در ترکیب های نحوی عبارت های قرآنی به آنچه تا کنون در کتاب ها و آثار مربوط به نحو قرآن آمده محدود نمی شود و با نگاه دقیق تر و وسیع تر به آیات قرآن، می توان ترکیب های تازه ای ارائه کرد که هیچ پیشینه ای در این گونه آثار ندارند. ثانیا این ترکیب های تازه هیچ منافاتی با ظاهر قرآن ندارند.