درخت حوزه‌های تخصصی

معناشناسی یکی از علومی است که به بررسی معانی واژه ها با تکیه بر معیارهای مختلف می پردازد و می تواند جهان را آن گونه که انسان ها متصور می شوند توضیح دهد. در این دانش که برای بررسی واژه ها از علوم مختلفی مانند زبان-شناسی، تاریخ، جامعه شناسی و ... کمک می گیرد، معنای هر واژه یا عبارت با ویژگی های چون چشم اندازی بودن معنا، پویا و انعطاف پذیری آن، دایره المعارفی بودن، و اصل کاربردی آن به تبیین دقیقی از خود کمک می کند. قرآن کریم منبع عظیمی از زیبایی های لفظی و معنایی در میان همه متون است که از این میان افعال ناقصه بخش عمده ای از الفاظ این کتاب آسمانی را تشکیل می دهد؛ افعال ناقصه در معانی متفاوتی برحسب بافت و موقعیّت متن به کار رفته است و دلالت های گوناگونی را به مخاطب منتقل می کند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای، دلالت های لفظی و معنایی «لیس» را در 5 جزء نخست قرآن کریم مورد بررسی و تحلیل قرار داده است تا دلالت های گوناگون این فعل را که اغلب زبان آموزان گمان می کنند فقط بر معنای نفی محض دلالت دارد، ذکر و تبیین کند. مهم-تریم دستاوردهای این پژوهش آن است که فعل لیس با توجّه به موارد متعدّدی که به عنوان شأن نزول آن در آیات مختلف گفته شده، دلالت های مختلفی از جمله نفی، نهی، هشدار، آرامش و اطمینان دادن، اباحه و تخییر دارد که این معنا در کنار توجّه به شأن نزول فعل مذکور، از رهگذر اهتمام به واژگان همجوار آن نیز قابل برداشت است.

شیخ صدوق روایتی به نقل از علی بن محمد بن جهم از امام رضا(ع) نقل کرده است که ایشان در روایتی به موضوع مسخ فریبنده هاروت و ماروت اشاره کرده و پس از اشاره به فرشته بودنهاروت و ماروت ابراز داشته اند مردم اشتباه می کنند که آن موجود مسخ شده ستاره زهره است، بلکه او به صورت حیوانی مسخ شده است که دردریاهاست. سند این روایت به سبب وجود دونفر راوی مجهول و دو روای ضعیف، از ضعف شدیدی برخوردار است. علاوه بر آن، بررسی روایات دیگر نقل شده توسط علی بن محمد بن جهم نشان می دهد که روایات او از منظر ورود مطالب اسرائیلی شدیداً آسیب پذیر بوده است. حتی وی در مناظره با امام رضا(ع) به برخی اسرائیلیات در ارتباط با پیامبران استناد کرده که با واکنش امام(ع) مواجه شده است. پذیرش مسخ فریبنده هاروت و ماروت رابطه تنگاتنگی با پذیرش فریفته شدن فرشتگانی دارد که بنابر آیات قرآن و روایات معتبر از خطا و نافرمانی مصون هستند. از طرفی دیگر مسخ آن شخص فریبنده در قالب حیوانی که مطلقاً توسط مردم شناخته شده نیست دلیل دیگری بر ضعف متنی روایت است. پژوهش حاضر به هدف تنقیح مطالب منسوب به امام رضا(ع) به بررسی سندی و متنی این روایت پرداخته است.

لزوم هدایت و رهبری جامعه انسانی در شرایط بحرانی ضرورت استفاده از یک تفکر اصیل و ریشه دار در حاکمیت الهی را اجتناب ناپذیر کرده است. از آنجا که فلسفه نزول آیات وحی برای جامعه خاص و در زمانی معین محدود نمی باشد، می توان سالم ترین راه هدایت جامعه را از آموزه های قرآنی استخراج و از آن در راستای عملیاتی سازی در عصر کنونی زمینه سازی کرد. خداوند بر اساس ربوبیت خود و برای هدایت، بشر پیامبران را ارسال و قوانین را از طریق آن ها نازل کرده است. یکی از پیامبران اولوا العزم حضرت نوح (ع) است که برای هدایت امت خود؛ الگوی کامل مدیرتی را، تدوین و اجراء کرده است. هدف این پژوهش، بررسی «شیوه های هدایت و رهبری حضرت نوح (ع) در قرآن کریم» است که با شیوه تحلیل محتوا مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته ها بیانگر این است که حضرت نوح (ع) با بصیرت تمام به عمق مناطق ناشناخته به کاوش  پرداخته  و انسان را به سمت یکتاپرستی هدایت کرده است. «شایستگی از دیگر ویژگی های اساسی رهبری است که خداوند با ملاک های ایمان، تقوا، عمل صالح، صبر و رعایت عدالت حضرت نوح (ع) را به عنون رهبر انتخاب کرده است. ایشان برای دعوت قوم خود بیان قدرت مندی داشته است، یعنی همراه با استلال و قاطعیت بوده بوده است افزون بر آن وجدانها خفته و خوابیده با موعظه حسنه بیدار و حجت را بر آنان تمام کرد.

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تشبیهات ضمنی در دوازده آیه منتخب از قرآن کریم با موضوع قیامت و جهان دیگر می پردازد. در این مطالعه، هجده تشبیه ضمنی استخراج و بر اساس معیارهای بلاغی مانند وجود یا عدم وجود ادات تشبیه و وجه شبه، نوع ترکیب و ادراک حسی، مورد تحلیل قرار گرفتند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از رویکرد بلاغی و زبان شناسی، آیات انتخاب شده از نظر نوع تشبیه، تأثیر ادات و وجوه تشبیه و ویژگی های بلاغی مورد مطالعه قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که تمامی تشبیهات مذکور از نوع مؤکد و مجمل بوده و به همین دلیل از اوج بلاغت برخوردارند. همچنین، تشبیهات حسی به حسی (مشهود به مشهود) با بیشترین فراوانی مشاهده شده است و تشبیهات مفرد به مفرد نیز بیشترین ترکیب را تشکیل می دهند که به افزایش وضوح و تأثیرگذاری در انتقال مفاهیم قیامت کمک می کند. این پژوهش تأکید دارد که تشبیه های ضمنی در قرآن کریم به دلیل موجز بودن، عدم استفاده مستقیم از ادات و برقراری شباهت های ظریف، در عین اختصار، معانی عمیق و قابل تأملی را به مخاطب ارائه می دهند.

در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی، دیدگاه منبع انگاری قرآن برای علوم تبیین شده است؛در این دیدگاه قرآن منبع و ذخیره علوم تجربی و انسانی شمرده است؛ طنطاوی یکی از نظریه پردازان منبع انگاری قران نسبت به علوم می باشد. هدف اصلی در این پژوهش ارزیابی و سنجش دیدگاه طنطاوی، بر اساس منطق قرآن است. برای روشن شدن حقیقت، لازم است که تفسیر علمی قرآن از  منظر موافقان و مخالفان بیان گردد، در نهایت به یافته های زیر رسیدیم: دیدگاه طنطاوی درباره تفسیر علمی قرآن، شامل سه جنبه زیر می باشد؛ الف مبانی که در آن معتقد به تناظر قرآن با طبیعت، گستره رسالت قرآنی، اهتمام قرآن بر آیات آفاق وانفس و مبین بودن قرآن برای همه امور است؛ واقعیت این است که امور یادشده همبسته با منبع بودن قرآن برای علوم نمی باشد. در جنبه دوم، طنطاوی بر منبع بودن به اموری استدلال کرده است؛ اما ارزیابی این پژوهش، نشان می دهد که دلایل، منبع انگاری قرآن نسبت به علوم، غیر تام است.  جنبه سوم دیدگاه تفسیر علمی قرآن از نظر طنطاوی لوازم و پیامدهای این نظریه است که مطابق فحص این پژوهش، دیدگاه طنطاوی، منجر به پیامدهای ناموجه و غیرمعقول مانند تفسیر به رأی، می شود. در نتیجه رسالت اصلی قرآن هدایت و تربیت انسان است آموزش علوم تجربی، از مقاصد اصلی قرآن نمی باشد. بلکه شایسته نیست برخی از نظریات مربوط به علوم تجربی و طبیعی، محمل مراد جدی آیات قرآن واقع شود.

غیرت یکی از صفات و خصوصیات درونی انسان است که با توجه به روایات، به ویژه احادیث وارده از امام علی(علیه السلام) می تواند یکی از والاترین کمالات انسانی محسوب شود. در این مقاله مؤلفه های معنایی غیرت با رویکرد همنشینی و جانشینی در نهج البلاغه بررسی شده است. غیرت در نهج البلاغه با واژگانی همچون ایمان، کفر و عفت همنشین شده و با واژه های حمیّت و تعصّب رابطه جانشینی دارد. بر مبنای آموزه های نهج البلاغه غیرت یکی از فضایل اخلاقی در وجود مرد است که دارای مؤلفه هایی همچون شجاعت، عدالت، یقین و صبر است. این ویژگی در مواردی به عنوان یکی از رذایل اخلاقی در وجود زنان محسوب می شود که شامل مولفه هایی همچون نزاع، کنجکاوی بیهوده، دشمنی و انحراف از پذیرش حق و عدل می باشد. با توجه به رابطه همنشینی میان غیرت و عفت، فرد غیور عفیف بوده و دارای فضایلی همچون ورع، اجتهاد و سداد در قول و عمل است. تعصّب و حمیّت معادل های لغوی غیرت محسوب می شوند که می توانند در رابطه جانشینی، جایگزین این مفهوم گردند اما غیرت در درجه بالاتری نسبت به حمیّت و تعصّب قرار دارد.

بر اساس اندیشه شمول و حضور فقه و شریعت در تمام ساحات زندگی بشری، منابعی غنی برای پاسخ گویی به نیازهای فزاینده انسان لازم است. بدون تردید پیامد ممحض شدن در آیات قرآن و کنکاش موشکافانه آن، رهیافت های مدرن مطابق با جدیدترین یافته های علوم انسانی است و اقتضای فرازمانی و فرامکانی بودن قرآن، پاسخ گویی به مسائل مستحدثه است. از مسائل حیاتی نوظهور، امور مربوط به حکومت و جامعه است که با توجه به کاستی های موجود در تبیین این مهم، این نگاشته درصدد است به روش توصیفی-تحلیلی و از رهگذر آیه شریفه شورا، فرایند و چرخه گشتار قدرت و انشای حکم در مسائل نوظهور در حیطه مصالح جامعه را ترسیم کند. برآیند پژوهش این است که با دقت نظر در ادله شورا، وجوب تکلیفی برقراری شورا، اقوی است و حکم وضعی جمهوریت را می توان از آن استنباط کرد. همچنین مشخص شد که بازنگری و ارائه تفسیر دگرگون از آیه شورا نشان می دهد قرآن کریم در حل مسائل مستحدثه، هیچ چیز را بلاتکلیف نگذارده است و مجرایی را که باید از آن طریق، برنامه ها و قوانین تنظیم و تقنین شود، بیان کرده است.

لکلّ حضارهٍ مؤشّراتٌ خاصه تُعبّر عن طبیعتها وتمیّزها عن سائر الحضارات. وعلى الرغم من ضروره وجود بعض المؤشّرات فی جمیع الحضارات، إلا أنّ هذه المؤشّرات، وإن تشابهت فی الظاهر، تختلف اختلافًا جوهریًا فی طبیعتها. ویُعدّ «النظام» من أبرز المؤشّرات الضروریه لبناء الحضارات واستمرارها، غیر أن طبیعه النظام فی کل حضاره تتحدّد بحسب طبیعه تلک الحضاره. ففی الحضارات المادّیه، تُعدّ «القوّه» منشأ النظام، ویُفرض النظام من خلال القانون والإکراه الاجتماعی. أمّا فی «الحضاره التوحیدیه للأمّه»، فإن «الإیمان» هو الأساس الذی یُبنى علیه النظام. ویُقدّم القرآن الکریم «الحضاره التوحیدیه» بوصفها البیئه الأنسب لتکامل الإنسان وارتقائه. وتختلف طبیعه هذه الحضاره عن الحضارات المادّیه اختلافًا جذریاً، حیث تُنتج العناصر الإیمانیه طبیعه النظام فیها. ویُعرّف القرآن الکریم هذه العناصر الإیمانیه المکوّنه للنظام، ومن أبرزها «العداله». فالعداله فی الحضارات المادّیه لا تقوم على أساس إیمانی، بل یُنشئها الإنسان الخاضع لأهوائه. بینما العداله القرآنیه قد حدّد معالمها خالق الإنسان، وهی عنصر إیمانی بحسب القرآن. وتختلف العداله القرآنیه عن العداله المادّیه فی منشئها وطبیعتها وآثارها. تهدف هذه الدراسه إلى استنطاق الخصائص القرآنیه للعنصر الإیمانی «العداله»، بوصفه أحد العناصر القرآنیه المُنتجه لمؤشّر «النظام» فی «الحضاره التوحیدیه للأمّه». وتتمحور إشکالیّه البحث حول طبیعه «العداله الإیمانیه» وکیفیّه ارتباطها بمؤشّر «النظام». ما الآلیّه التی تُحقّق بها العداله القرآنیه النظام فی المجتمع؟ تعتمد هذه الدراسه على المنهج الاستنطاقی الذی طرحه الشهید الصدر (رحمه الله)، فی دراسه طبیعه مؤشّر النظام من خلال شبکه الآیات المتعلّقه بالعداله، وبخاصه الآیه 135 من سوره النساء. وقد اعتبر الشهید الصدر، استنادًا إلى قول أمیر المؤمنین(ع): «ذلک القرآن فاستنطقوه»، أنّ الرجوع إلى القرآن الکریم لاستنباط النظریّه القرآنیه حول القضیه المطروحه هو المنهج الأمثل لفهم وتفسیر النصّ القرآنی. تتناول هذه الدراسه استنطاق مسأله «النظام» من خلال فهم طبیعه «العداله» کأحد العناصر الإیمانیه وتحدید موقعها فی القرآن الکریم. فالعداله تتشکّل فی سیاق العلاقات الإنسانیه القائمه على الإیمان داخل المجتمع. وفی حین أن الحضارات المادّیه تعتمد على الرقابه الخارجیه التی یمارسها منفذو القانون البشری لإرساء نظامٍ قائم على القوه، فإن «الحضاره التوحیدیه للأمه» تُنتج نظامًا إیمانیًا من خلال الرقابه الذاتیه لدى الإنسان المؤمن. وکلّما ازداد الإیمان، وتکاثرت العناصر الإیمانیه فی بنیه المجتمع، ترسّخ النظام بشکل أوسع. فحضور العناصر الإیمانیه یُقلّل من الأنانیه الجسدیه، والاضطرابات الاجتماعیه، والفوضى، ویُعزّز من روح الإیثار والنظام الاجتماعی. وتُعدّ «العداله» من أبرز العناصر الإیمانیه المنتجه للنظام. فکلّما تعمّق الإیمان فی المجتمع، ازدادت العداله، و«العداله المؤسسه على الإیمان» بدورها تنتج نظامًا إیمانیًا. وتُعدّ الآیه 135 من سوره النساء من أهم الآیات التی تُبیّن خصائص «العداله المؤسسه على الإیمان»، حیث یقول تعالى: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنَ وَالْأَقْرَبِینَ، إِن یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا، فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا، وَإِن تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا». وتُظهر هذه الآیه أن إقامه العداله فی العلاقات الإنسانیه القائمه على الإیمان یجب أن تتمّ حتى لو تعارضت مع المصالح الشخصیه أو العائلیه. وتُستنبط من هذه الآیه سبع خصائص جوهریه للعداله الإیمانیه: «الشمولیه»، و«الرقابه الذاتیه»، و«القیام الدائم»، و«الإخلاص»، و«الانحیاز للحق»، و«التحرر من الأهواء» و«التزام التقوى». بناءً على ذلک، فإن «العداله» فی «الحضاره التوحیدیه للأمه»، تتّسم بثمانی خصائص جوهریه: 1. العداله ذات منشأ إیمانی. 2. إقامه العداله واجبٌ عام، یشمل جمیع البشر الحقانیّین.3. تحقیق العداله وحفظها لا یقتصر على منفذی القانون فی المجتمع (الرقابه الخارجیّه)، بل یطبق الجمیع -کلّ بحسب درجه إیمانه- من خلال الرقابه الذاتیه على أعمالهم مستوى من العداله فی المجتمع. 4. العداله یجب أن تُقام بشکل دائم ومستمر، لا موسمی أو مرحلی. 5. یجب أن یکون الهدف من إقامه العداله أداء الواجب الإلهی بإخلاص تامّ لوجه الله تعالى. 6. یجب أن یکون الحق وتطبیقه معیارًا للعداله. 7. العداله یجب أن تُمارس أداءً للواجب الإلهی، وبعیدًا عن الأهواء والشهوات. 8. السعی إلى زیاده التقوى هو العامل الأساسی فی تحقیق النجاح المتزاید للعداله الإیمانیه. إن العداله التی تتحلّى بهذه الصفات تُنتج نظامًا یفوق النظام فی کل الحضارات المادیه. وکلّما ازداد «الإیمان» فی المجتمع، ازدادت «العداله المؤسسه على الإیمان»، وبالتالی ترسّخ «النظام الإیمانی». ویُعدّ کلّ إنسانٍ حقّانی مسؤولًا عن إقامه العداله فی «الحضاره التوحیدیه للأمه»، وتتناسب مسؤولیته مع درجه إیمانه؛ فکلّما ارتقى إیمانه، تعاظمت مسؤولیته فی ترسیخ العداله.

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده اند. مقاله حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله : اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می باشد.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی عمیق تر مفاهیم و معانی ضمنی سوره عادیات به بررسی توصیفی-تحلیلی آن از منظر رویکرد رمزگان پنج گانه رولان بارت (رمزگان هرمنوتیک یا معمایی، رمزگان پروآیرتیک یا کنشی، رمزگان معنابنی یا ضمنی، رمزگان نمادین یا تقابلی و رمزگان فرهنگی یا ارجاعی) می پردازد. این رویکرد با تمرکز بر تحلیل عناصر و روابط زبانی و نشانه ای متن به کشف معانی ضمنی آن می پردازد. بارت این نظریه را بر پایه هنجارمندی ساختار نشانه ای متن که عامل اصلی معناآفرینی است، بنا نهاد. دستاورد پژوهش، گویای این مسأله است که رمزگان هرمنوتیک، معمای اصلی را در پی سوگند آغازین سوره، جهت تمرکزبخشی بر موضوع اصلی یعنی کسب موفقیت بشر در جنگ های داخلی و خارجی منوط به سازوکار صحیح، مانند انتخاب افراد، ابزار و زمان مناسب معرفی می کند. رمزگان کنشی که بالاترین نمود در متن سوره دارند، فضای کنش آفرین و حماسی را در پی بازتاب خرده روایت های جنگ بیرونی با دشمن و جنگ درونی با نفس را حکایت می کند. رمزگان نمادین، تقابل انسان های ناسپاس در برابر پروردگار و رمزگان ضمنی و فرهنگی نیز با شناسایی لایه-های دورن متنی و برون متنی، زمینه تاریخی نزول سوره یعنی جنگ تاریخی ذات السلاسل را بازنمایی می کنند.

این پژوهش در پی روشی برای افزایش تأثیر پیام بر مخاطب و در نتیجه تغییر رفتار اوست. گرایش ها و تمایلاتی در انسان وجود دارد که هرکدام انسان را به رفتاری مناسب با خود سوق می دهد؛ مثلاً میل به اکتشاف و کسب علم، او را به فراگیری بیشتر فرا می خواند؛ اما راحت طلبی یا گرایش به ثروت اندوزی او را به رفتار دیگری می کشاند که از علم آموزی باز می دارد؛ بنابراین بسیاری از آیات و روایات و به طورکلی پیام هایی که با هدف اصلاح رفتار بیان می شوند، چه بسا مخاطب آن را مخالف تمایلات و گرایش های درونی خود به حساب آورد؛ ازاین رو آن را نپذیرد. این پژوهش در پی یافتن روشی است که مخاطب چنین پیام هایی را موافق تمایلات خود به حساب آورد و در نتیجه انگیزه انجام آن رفتار را در او ایجاد و یا تقویت کند. به کارگیری این روش به مبلِّغان، گویندگان و نویسندگان و همه مربیان کمک می کند تا پیام های خود را با شناخت گرایش های انسان، با شیوه ای که برای مخاطب جذاب تر و مؤثرتر باشد، بیان کنند. این نوشتار با رویکرد توصیفی- تحلیلی، با بررسی آیات قرآن و روایات، روش های تأثیرگذاری بر مخاطب و تغییر رفتار او را بررسی کرده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد: «هماهنگ کردن پیام با حب ذات» بهترین شیوه تغییر گرایش و در نتیجه تغییر رفتار است. بر این پایه، محتوا باید به گونه ای بیان شود که مخاطب با شنیدن پیام نه تنها احساس نکند آنچه از او می خواهند برخلاف میل اوست، بلکه احساس کند محتوای پیام همسو و موافق با تمایلات و گرایش های اوست.

اهمیت تصمیم گیری به حدی است که به نظر برخی اندیشمندان مدیریت مثل هربرت سایمون، مدیریت چیزی جز تصمیم گیری نیست. با توجه به ابعاد مختلف تصمیم گیری، سبک های مختلفی برای آن ذکر کرده اند مثل تصمیم گیری فردی و گروهی، احساسی و اضطرابی، منطقی و احساسی  و راهبردی و کوتاه مدت؛ صریح ترین واژه در قرآن کریم برای تصمیم گیری واژه «عزم» است که در برخی آیات ناظر به سبک تصمیم گیری ذکر گردیده است و از فحوای برخی آیات دیگر (هرچند از واژه عزم استفاده نشده است) نیز می توان کم و کیف تصمیم گیری را استنباط کرد. تحقیق حاضر در پی دست یابی به سبک تصمیم گیری عقلایی در قرآن کریم بوده است که به روش تحلیلی- توصیفی و مطالعات اسنادی انجام یافته است. برایند تحقیق حاکی از این بوده است که سبک تصمیم گیری عقلایی در قرآن کریم در آیات متعدد بخصوص آیه 18 سوره زمر به صراحت بیان گردیده و با دلالت مطابقی قابل استنباط است؛ اما از سایر آیاتی که ناظر تصمیم گیری هستند و حاوی کلیدواژه «عزم» هستند، تصمیم گیری عقلایی براساس دلالات تضمنی یا التزامی قابل استخراج و استنباط هستند، نه دلالت مطابقی؛ از سوی دیگر آیات دالّ بر تصمیم گیری عقلانی محدود به آیات عزم نیستند بلکه بیش از 80 آیه ناظر به این سبک از تصمیم گیری است که هر کدام مرحله از تصمیم گیری عقلایی را بیان داشته اند.

یکی از دلایل سها در اثبات ادعای خود مبنی بر اقتباس قرآن از سایر اندیشه ها تکرار مضمون شعر زید بن عمرو در قرآن است. او مدعی است که چون مفهوم مذکور در شعر زید منعکس شده است، ناگزیر این مفهوم قرآنی برآمده از آن است. یکی از روش های پاسخ موردی به این ادعا، بررسی انتساب شعر به شاعر است، زیرا با رد انتساب آن به شاعر جاهلی، امکان اثبات تقدم شعر بر قرآن و اقتباس آن از مضمون شعر وجود ندارد. بنابه بررسی انجام شده، بیت مذکور از طریق مبرد در تفاسیر آمده، از طریق ابن بری در لغتنامه ها نقل شده است و کتاب های البدایه و النهایه، تاریخ دمشق و سیر أعلام النبلاء نیز آن را آورده اند، اما باید گفت که همه طرق آن مقطوع است. از سه طریق مغازیِ ابن اسحاق نیز فقط در نقل زیاد بن عبدالله بکائی موجود است. در آن، طریق ابن اسحاق به زید بن عمرو مشخص نیست و دو مسیر محتمل وی به زید نیز به آل زبیر می رسد که اینان در مظانّ جعل شعر با هدف فضیلت سازی برای خاندان خود هستند. روایت مفرد هشام بن عروه زبیری از پدرش نیز مردود است. همچنین ابن اسحاق به ساخت شعر برای افراد متهم است. در طریق اغانی نیز شعر به هشام بن عروه می رسد. تمام نقل های هشام، چه در اغانی و چه در سیره به سعید بن زید که از جاعلان حدیث «عشره مبشّره» است بازمی گردد و احتمال ساختگی بودن شعر را تقویت می کند.

شناخت محدوده کاربرد عقل در تفسیر قرآن، همواره خاستگاه اختلاف های فکری، مذهبی و اجتماعی بین مسلمانان بوده که گاه به درگیری نظامی و تکفیر یکدیگر منجر شده است. ازجمله جریان هایی که در این مورد، دیدگاهی خاص دارد، جریان سلفی گری و وهابیت است که ابن تیمیه، از مهم ترین عالمان این جریان به شمار می آید و به عقل گریزی مشهور است. این پژوهش، با روش توصیفی، تحلیلی و انتقادی، کارکرد عقل و نسبت آن با ظهور لفظی را از دیدگاه ابن تیمیه، بررسی کرده و به این نتیجه دست یافته است که: 1) او در مقام نظریه پردازی و بحث تئوریک دچار اشتباه است. او در مقام بیان دیدگاه خود درباره عقل، هم زمان به حجیت عقل ظنی و عدم اعتبار عقل برهانی قائل است؛ و نیز باوجود استدلال های نظری فراوان، جز عقل ضروری را نمی پذیرد؛ همچنین در این راستا، علوم عقلی (فلسفه و کلام) را به طورکلی انکار می کند. 2) علی رغم اینکه گاهی او در بحث مبنایی، عقل گرایی سترگ است ولی در مقام تطبیق و به هنگام استناد به عقل در کنار سایر دلایل، در عقل گریزی چابک است و سخت ترین حمله ها را به آن، روا داشته است به گونه ای که گویا دشمنی مثل عقل وجود ندارد. 3) ابن تیمیه به نقش عقل در شکل گیری ظهور لفظی، بی توجه بوده است.

آیه ۱۹۹ سوره اعراف با طرح سه گزاره کلیدی "خذ العفو"، "أْمُرْ بِالْعُرْفِ"، و"أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ"، الگویی جامع ازتعاملات اخلاقی-اجتماعی پیامبران ارائه می دهد.این پژوهش باروش توصیفی-تحلیلی وخوانش زبانشناختی به بازخوانی تأویلی آیه می پردازد.رهیافت های حاصل آنکه درسطح ساخت واژی، جایگزینی واژه "عفو" به جای"صفح" یا"غفران" باتوجه به ریشه-شناسی "عفو" که دلالت برتکرارپذیری دارد، بیانگراستمرار بخشش درتعاملات رفتاری است. برجسته سازی ساخت واژی "العُرف" به صورت معرفه، اشاره به عرف الهی ثابت ونفی نسبیت گرایی اخلاقی دارد. در سطح نحوی نیز تقدیم واژه"عفو"بر"عرف"و"اعراض"، بیانگر تقدم اخلاق"گذشت"پیامبران بر دوکنش بعدی است. در لایه بلاغی نیزکاربست استعاره، ایجاز،آوای درونی..، از عفو به عنوان فرایند فعال و از اعراض به مثابه مرزبندی هوشمندانه یادمی کند. خودکنترلی وراهبردهای تربیتی، معانی تأویلی درحوزه بازخوانی نمادین واژگان است. دربافتار موقعیتی نیزتحلیل شأن نزول ،"اعراض ازجاهلان"، را نه کناره گیری منفعلانه، بلکه استراتژی فعالِ حفظ گفتمان توحیدی دربرابر نظام های جاهلی می داند. تطبیق آیه با روایات نیز مؤید آن است که"عُرف"، فریضه ای الهی بامصادیق متغیر تاریخی است. گزیده کلام آنکه، کاربست تکنیک های ساخت واژی، چینش واژگانی، استعاره شناختی وایجازو..الگویی پویا برای اخلاق اجتماعی درجوامع چندفرهنگی ومدلی نظام مند برای مطالعات بینا رشته ای قرآن (ترکیب زبان شناسی، هرمنوتیک و اخلاق) فراهم می آورد.

هر روش، از مبانی، آغاز و بر اساس قواعد و قوانینی کاربردی که از خطا در اصل تفسیر و روش تفسیر جلوگیری کرده و به بهره گیری از منابع پرداخته تا تفسیری قانونمند و روشمند ارائه دهد. در ساختار روش تفسیر، قواعد به دو قسم عام و خاص تقسیم می شوند. قواعد عام، خطای در اصل تفسیر را کاهش داده ولی در مصونیت روش و گرایش تفسیری از خطا نقش ندارند و قواعد خاص، قوانینی اند که به حرکت درست مفسر در مرز روش و گرایش تفسیری اش از خطا مصونیت می بخشند. در این مقاله، پس از بررسی جایگاه قواعد در ساختار نظامند روش تفسیر، با پژوهشی در تفسیرهای آیت الله خامنه ای، برخی از اقسام قواعد عام که تقسیم جامع و مانعی از آنها ارائه نگردیده، معرفی شده اند. این قواعد نشان می دهند که تفسیر آیت الله خامنه ای علیرغم روزآمدی، قانونمند نیز هست. این قواعد عبارتند از: لغتِ قرآن محوری، قرینه محوری، منبع محوری و اصول محوری.

یکی از مسائل کلیدی در ارتباط با قرآن کریم، مفهوم شناسی واژگان است. در این خصوص، ماده «ک.س.ب» و واژگان برگرفته از آنکه 67 مرتبه در قرآن به کار رفته اند، با آراء گوناگون و گاهی متعارضی از سوی لغویان و مفسران معناشناسی شده اند. برخی از این معانی عبارت اند از: «استقرار»، «نیکی»، «آزادی»، «فرزند»، «رسیدن»، «گردآوری» و... . پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی درصدد است تا با تبیین و تحلیل آراء لغویان و مفسران، گوهر معنایی و معنای ماده «ک.س.ب» و هیئت های برگرفته از آن را به صورت روشن بیان نماید. یافته های پژوهش نشانگر این است که در بررسی این واژه بایستی در کنار توجه به آراء لغویان و مفسران، از توجه به واژگان هم نشین با آن و سیاق آیه نیز استفاده کرد. از نتایج این پژوهش می توان به این نکته اشاره داشت که معنای محوری ریشه «ک.س.ب»، مطلق «به دست آوردن» است و با توجه به تغییر در ساختار کلمه، معانی زیادتری را بازتاب می دهد؛ مانند اکتساب که به معنای طلب ویژه تر است.  

بررسی دلایل و وجوه اعجاز قرآن، با عنوان روشن ترین و محکم ترین دلیل رسالت رسول خدا (ص)، ضروری است و پاسخی محکم در برابر شبهات مخالفان خواهد بود. اندیشمندان علوم قرآنی، چندین وجه برای اعجاز قرآن برشمرده اند که یکی از برجسته ترین وجوه اعجاز قرآن، اعجاز ادبی آن است. اعجاز بیانی یا ادبی، مشهورترین وجه از وجوه اعجاز قرآن، در سوره واقعه نمودی پررنگ دارد و نشان دهنده اوج فصاحت و بلاغت در این سوره است. جلوه این نوع اعجاز را در گزینش واژگان سوره مانند کلمه واقعه و ...، سبک و شیوه بیان بی نظیر این سوره و به کارگیری صنایع ادبی گوناگون، نظم آهنگ گوش نواز آن با تناسب آوایی و محتوای کلمات و آیات و نیز وحدت موضوعی پیرامون موضوع معاد می توان مشاهده نمود. به طورکلی وجود گونه های مختلف اعجاز در این سوره بویژه اعجاز بیانی، مهر تأیید دیگری بر وحیانی بودن قرآن و اثبات نزول آن از سوی خداوند قادر متعال بر پیامبر اکرم (ص) است.  

الهدف الرئیس من هذا البحث هو دراسه الخلفیات والأدلّه الدالّه على عالمیّه القرآن الکریم وخلوده، بالاعتماد على آراء آیه الله جوادی آملی. إنّ القرآن الکریم هو آخر الکتب السماویه، یمتاز بخصائص فریده تفرّقه عن کتب الأنبیاء السابقین. وأهمّ هذه الخصائص کونه فوق الزمان والمکان، وقدرته على هدایه الإنسان فی جمیع العصور والأمصار. یسعى هذا البحث إلى بیان الکیفیه التی تمکّن القرآن من أن یحتلّ مکانه الکتاب العالمی الخالد، وأن یبقى على مرّ التاریخ مرجعاً لهدایه البشر أجمعین. المسأله المحوریه فی هذا المقال هی تبیین الأبعاد المختلفه لعالمیّه القرآن وخلوده، والإجابه عن السؤال الأساس: ما هی الخلفیات والأدلّه التی تجعل من القرآن کتاباً شاملاً وخالداً فی کلّ زمان؟ تکمن أهمیه هذا السؤال فی أنّ الفهم الدقیق لخصائص القرآن یوضّح مرجعیّته العلمیّه والهدایتیّه، ویبیّن سبب قدرته على الإجابه عن حاجات الإنسان فی مختلف العصور. یحاول هذا المقال- من خلال تحلیل الرؤى التفسیریه- أن یبرهن أنّ القرآن لیس کتاباً تاریخیاً مرحلیاً، بل یمتلک فی حقیقته قابلیّه الهدایه الخالده والعالمیّه. منهجیّه البحث توصیفیّه وتحلیلیّه، اعتمدت على الدراسات المکتبیّه. وقد سعى الکاتب، من خلال مراجعه الآیات والروایات الإسلامیه واستناداً إلى مباحث آیه الله جوادی آملی التفسیریه، إلى استخراج العناصر الرئیسه لعالمیّه القرآن وخلوده. وقد بُنی هذا المنهج على دراسه المصادر المکتوبه والتحلیل البرهانی، بغیه تقدیم صوره شامله لمکانه القرآن من خلال الربط بین الأسس العقلیه والفطریه والوحیانیه. تشیر نتائج البحث إلى أنّ تحقّق عالمیّه القرآن الکریم وخلوده یقوم على عدّه رکائز أساسیّه: أولاً: عالمیّه لغه القرآن؛ فهی لغه قائمه على الفطره الإنسانیه المشترکه، ولذا فإنّ رسالته مفهومه ومیسوره لجمیع البشر. ثانیاً: توافق القرآن مع التعالیم العقلیه؛ فتعالیمه لا تتنافى مع العقل والمنطق، بل تقوم على البرهان والحجّه الواضحه. ثالثاً: شمولیّه الرؤیه القرآنیه؛ أی إنّ القرآن فی جمیع المجالات الفردیه والاجتماعیه یقدّم قوانین وتوجیهات شامله، ولذلک لا یُحصر بزمان أو مکان محدّد. بعد ذلک، یعرض البحث ثلاثه أدلّه رئیسه على عالمیّه القرآن وخلوده: عمومیّه الدعوه والهدایه القرآنیه، کما فی التعبیرات القرآنیه مثل: «هُدىً لِلنّاس» و «ذِکرى للبشر»، الدالّه على شمول دعوه القرآن للبشر کافه. رساله النبیّ الأکرم(ص) المتجاوزه للزمان والمکان؛ خلافاً للأنبیاء السابقین الذین خُصّت رسالتهم بقوم أو زمن معیّن، فإنّ رساله النبیّ محمد(ص) عالمیه ودائمه، ما یضمن عالمیّه القرآن ذاته. خاتمیّه الدین الإسلامی؛ فالإسلام هو آخر الشرائع الإلهیه، ومن ثمّ فإنّ کتابه، أی القرآن الکریم، هو آخر الکتب السماویه، المکلّف دوماً بتلبیه حاجات الإنسان، ولن یُنزَّل بعده کتاب آخر. تُظهر النتائج العامّه للبحث أنّ القرآن الکریم استطاع- بفضل هذه الخلفیات والأدلّه- أن یحتلّ مکانه الکتاب العالمی الخالد. فالقرآن باقٍ على الدوام «ذِکراً» وتذکرهً للناس جمیعاً، لأنّه یستند إلى الفطره المشترکه ویتّسق مع العقل السلیم. کما أنّ شمولیّه تعالیمه جعلته صالحاً للإجابه عن حاجات الإنسان فی جمیع المجالات: الفردیه، الاجتماعیه، الأخلاقیه، والقانونیه. وتتجاوز تعالیم القرآن حدود القوم واللغه والجغرافیا، لذا فإنّ الحدود الزمانیه والمکانیه لا تؤثّر فی مجاله الهدایتی. کذلک أظهر البحث أنّ القرآن الکریم یتمتّع- من حیث اللغه والمضمون وطریقه البیان وأهداف الهدایه- بخصائص تجعله جدیراً بلقب «الکتاب العالمی الخالد». وهذه الخصائص تضمن بقاء القرآن حیّاً متجدّداً فی جمیع العصور، قادراً على مواکبه التحوّلات العلمیه والثقافیه والاجتماعیه للإنسان. وبناءً على ذلک، فإنّ خلود القرآن وعالمیّته لا یشکّلان مجرّد صفه نظریه أو اعتقادیه، بل حقیقه عملیه تجلّت عبر التاریخ وفی الحضاره الإسلامیه، حیث ظلّ القرآن یفتح آفاقاً جدیده أمام المفکّرین والمجتمعات الإنسانیه.