مطالب

هدف پژوهش حاضر، تبیین مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی پلتفرم های همسریابی مبتنی بر هوش مصنوعی با تمرکز بر خلأهای ناشی از «جعبه سیاه الگوریتم» و ارائه راهکاری برای جبران خسارت کاربران است. روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و اسنادی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برخلاف رویکرد سنتی که پلتفرم را صرفاً واسطه می داند، در فقه امامیه با استناد به غلبه سبب بر مباشر در فرایندهای تصمیم ساز پیچیده، می توان پلتفرم را ذیل قواعد «تسبیب» و «غرور» ضامن دانست. همچنین تحلیل تطبیقی حاکی از آن است که نظام حقوقی ایران در مقایسه با رویکرد «ریسک محور» اتحادیه اروپا، نیازمند گذار از نظریه تقصیر به نظریه «مسئولیت محض» یا «فرض تقصیر» در سامانه های پرخطر است. نوآوری پژوهش در اثبات این امر است که مکانیسم های فعلی قانون تجارت الکترونیک برای پوشش خطاهای الگوریتمی ناکافی است و باید «حق بر توضیح» و «ممیزی الگوریتم» به عنوان الزامات پیشینی جهت احراز مسئولیت مدنی در رویه قضایی پذیرفته شود.

موضوع ارث زوجه به عنوان وارث منحصر به فرد، یکی از مسائل مورد اختلاف میان فقها و حقوق دانان است. پژوهش حاضر، با اتخاذ رویکردی تحلیلی- انتقادی، در پی واکاوی مبانی فقهی و علل تقنینی محدودیت ارث زوجه به میزان سهم قانونی (یک چهارم از ترکه) در فرضی است که وی تنها وارث متوفی (زوج) محسوب می گردد. پرسش محوری تحقیق این است که مبنای حقوقی و فلسفه تقنینی ماده 949 قانون مدنی، در تعارض آشکار با برخی دیدگاه های فقهای امامیه که قائل به استحقاق زوجه به کل ترکه در فرضی که وارث منحصربه فرد هستند، چیست؟ و چرا قانون گذار، زوجه را از تملک مازاد بر سهم معین خود در چنین وضعیتی، علی رغم وجود دیدگاه های موافق، محروم نموده است؟ روش شناسی این پژوهش مبتنی بر تحلیل توصیفی- تبیینی و مطالعه تطبیقی منابع معتبر فقهی و متون قانونی است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که در فقه امامیه، دیدگاه های متعددی در خصوص ارث زوجه به عنوان وارث منحصر به فرد وجود دارد و برخی از فقها با استناد به ادله نقلی و عقلی، بر استحقاق زوجه به تمامی ترکه تأکید نموده اند. در نهایت این نتیجه اتخاذ شده است که با توجه به ظرفیت های موجود در آرای فقهای امامیه، امکان بازنگری و اصلاح ماده 949 قانون مدنی، به منظور اعطای حق ارث، بر کل ترکه به زوجه در فرضی که وارث منحصر به فرد می باشد، وجود دارد.

در جهان بینی رواقی، طبیعت نه فقط تمامی پدیده های جهان فیزیکی را شامل می شود، به عنوان نظمی عقلانی و هدفمند، بنیان وحدت کیهانی را شکل می دهد؛ اما اینکه چگونه، جای تأمل دارد. دربازخوانی متون کلاسیک رواقی و تحلیل فلسفی آن، روشن می شود طبیعت شبکه ای منسجم است که ازلوگوس سرچشمه می گیرد. لوگوس به عنوان نیروی عقلانی حاکم، تمامی موجودات را در چارچوبی از قانونمندی و هماهنگی متقابل قرار می دهد. در چنین نگرشی، طبیعت تجلی خردی جهان شمول و مشیتی است که نظم کیهانی را تضمین می کند؛ نظمی که بر پایه رابطه ای علّی، چارچوبی ایجاد می کند که در آن، همه چیز هدفمند و هماهنگ عمل می کنند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که طبیعت در نظام رواقی، صرفاً نیرویی ایستا نیست، بلکه نقشی فعال در هدایت و تنظیم تعامل میان تمامی اجزای کیهان دارد؛ زیرا کیهان دارای سلسله مراتبی منظم است و هر موجود درجایگاه خاص خود و در چارچوبی از هماهنگی کلی با سایر اجزا قرار دارد. طبیعت در این دیدگاه، نیرویی کل نگر و سامان دهنده است که همه عناصر جهان را در مسیری مشترک به سوی کمال و تحقق غایت نهایی سوق می دهد. از این رو، طبیعت نیرویی حیات بخش و عقلانی است که به واسطه لوگوس، اجزای کیهان را به یک کلیت واحد پیوند می دهد. این انسجام فراگیر، جهان را به سیستمی منظم و عقلانی بدل می کند که در آن هیچ رویدادی بی هدف نیست و تمامی اجزا در خدمت حفظ وحدت کیهانی قرار دارند.  

فهرست ترتیب نزول عکرمه و حسن بصری با وجود عدم انتساب به صحابه از شهرت قابل توجهی برخوردار است. این فهرست که به شکل معطوف از این دو تابعی نقل شده، از طریقی منفرد و با نقش محوری حسین بن واقد مروزی منتشر شده است. روایت عکرمه و حسن از نظر فراوانی گزارش در آثار ده قرن نخست، پس از فهرست عطاء خراسانی، در رتبه دوم قرار دارد و در برخی آثار تنها منبع ترتیب نزول به شمار آمده است. پژوهش حاضر، اصالت فهرست عکرمه و حسن و تاریخ گذاری این روایت را هدف قرار داده است. این پژوهش ضمن دستیابی به منابع کهن، تمامی روایات ترتیب نزول را استخراج و با توجه به اختلافات عمدی و سهوی در نسخه های مختلف، روایت عکرمه و حسن را با سایر روایات مقایسه کرده و با استفاده از روش های سنتی و جدید نقد حدیث، اعتبار روایت را سنجیده است. بررسی ها نشان می دهد در صحت انتساب فهرست ترتیب نزولی به شکل موجود به این دو تابعی تردید جدی وجود دارد. تحلیل ساختار شبکه اسناد روایت و بررسی نقش حلقه های مشترک، به ویژه با توجه به جایگاه فقهی و فعالیت حسین بن واقد در حوزه ترتیب نزول و نَسخ، نشان می دهد که وی منشأ تدوین این فهرست بوده است. هرچند شاکله کلی فهرست های ترتیب نزول حداقل از زمان عطاء خراسانی در نیمه قرن اول شکل گرفته، اما انتشار اولیه روایت عکرمه و حسن با ویژگی های خاص آن، در نیمه قرن دوم و در بوم مرو صورت گرفته است و انتساب آن به عکرمه و حسن کارکردی اعتباری دارد.

روایاتی درباره اعتراض عبدالله بن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابن مسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهل سنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوه های مختلف تاریخ گذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی – متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین می شود. یافته های تحلیل اسنادی نشان می دهد که ابن مسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل 7 نفر، روایت وی را نقل کرده اند. این روایت قبل از سال 30 قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهم ترین حلقه های مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشته اند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیم بن سعد هستند که دو تن اول کوفی اند و ابراهیم اهل مدینه. مهم ترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابن مسعود در زمان پیامبر(ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و این که دارای «ذؤابتان= دو گیس بافته» بوده، اشاره شده است. هم چنین در همه تحریرها خودداری ابن مسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیق بن سلمه، ادعای ابن مسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیم بن سعد، عبارت «ذؤابتان» که کنایه از پیشینه یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابن مسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است .

انگیزش، خاستگاه کنش های انسان و عنصری کلیدی در تربیت به شمار می رود و قرآن کریم برای انسان سازی به آن توجه جدی دارد. هدف پژوهش، شناسایی بایسته های رهبری انگیزشی در قرآن کریم بود. مهمترین یافته های پژوهش عبارت اند از: بایسته های بنیادین (شامل ارزشمندی مقاصد، کاربست راهبردهای مطلوب)؛ بایسته های زمینه ای (شامل تعادل، فرآیندمداری، مدیریت بهینه فرصت ، تناسب تدابیر انگیزشی با ویژگی افراد، توجه به تأثیر ساحت ربوبی در توفیقات، مدیریت تغییرات غیرقابل پیش بینی، اتخاذ تمهیدات ویژه در راستای مصالح، هدایت گری حکیمانه، رعایت اولویت ها، تمهید الگوهای مطلوب، استقلال رهبر، شکیبایی و استقامت)؛ بایسته های ساحات وجودی پیرو (شامل روابط عاطفی مطلوب با پیروان، ترسیم چشم انداز عملی، تسهیل گری ادراک مخاطب، توجه به انگیزش جمعی) و بایسته های هدف (شامل پرورش و پالایش انگیزه ها، صیانت از انگیزه های مطلوب). نتیجه آن که از منظر قرآن کریم: 1) رهبر انگیزشی برای موفقیت، باید در همه کنش های خود از جمله نسبت به جنبه های وجودی متربیان، الزاماتی را رعایت کند، 2) هرگونه اقدام رهبران در مسیر تربیتی برای انگیزش، بدون مقاصد ارزشمند و راهبردهای مطلوب، بی ارزش است، و 3) پرورش، پالایش و صیانت از انگیزه ها، برای فرآیند تربیت، هم ضرورت و هم هدف تلقی می شود.

هدف این پژوهش، تحلیل گفتمان نشانه شناختی آیات 13-32 سوره یس برای کشف لایه های معنایی در سیاق مکی است. این آیات، با روایت قصه قریه ای که پیامبران را تکذیب کرد، پیام های توحیدی، هشداری و عبرت آموز را منتقل می کنند، اما چگونگی تولید معنا در این گفتمان نیازمند بررسی است. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه نشانه ها، دوگانه ها و نظام های معنایی، معنا را در این آیات تولید می کنند و بر مخاطبان تأثیر می گذارند؟ روش تحقیق، تحلیل نشانه شناختی با تکیه بر نظریه های نشانه شناسی است که به شناسایی نشانه ها و ساختارهای معنایی می پردازد. یافته ها نشان داد که نشانه هایی مانند «القریه» و «من أقصا المدینه رجل» معانی ضمنی مرتبط با مکه تولید می کنند، دوگانه های ایمان - کفر و توحید - شرک گفتمان را سازمان دهی می کنند و نظام های معنایی در سطوح ظاهری، ضمنی و ایدئولوژیک حس ترس، امید و عبرت را در قریش و مؤمنان ایجاد می کنند. نتیجه کلی اینکه، این آیات با شبکه ای از نشانه ها و نظام های معنایی، دعوت مکی را به پیامی پرنفوذ و جاودانه تبدیل کرده اند.

کلان استعاره های مفهومی استعاره هایی هستند که در سراسر متن موج می زنند و نمودی زیرساختی دارند. این استعاره ها در حکم تِم و موضوع اصلی هستند که سایر موضوع ها در متن بر شالوده آن پایه ریزی می شود. متن قرآن کریم از متون استعاره محوری است که در موارد زیادی از استعاره مفهومی برای ملموس سازی مفاهیم غیرملموس خود استفاده کرده است. از آنجا که مفاهیم مرتبط با کشاورزی از مفاهیم آشنا به تجربه بشری هستند، قرآن کریم در آیات بسیاری برای نشان دادن انجام عمل بندگان و چگونگی دریافت جزا و پاداش از این مفاهیم استفاده کرده و با آن ها تصویرسازی کرده است. این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، کلان استعاره «زندگی کشاورزی است» را با برداشت از آیه 20 سوره شوری واکاوی و پس از استخراج خرداستعاره های مرتبط با این آیه، آن ها را در دو دسته ساختارهای صریح و ساختارهای سیاق محور در آیات مرتبط با عمل و دریافت جزا و پاداش بررسی کرده است. نتیجه این پژوهش نشان می دهد همه خرد استعاره های بررسی شده در دو ساختار بالا در حمایت از کلان استعاره «زندگی کشاورزی است» به وجود آمده اند و نظام مندی مفهوم «هرچه بکارید همان را درو خواهید کرد» در تمام آیات مرتبط با مفاهیم عمل و پاداش برداشت می شود.

 از جمله مباحث نوپدید در پژوهش های زبان شناختی قرآن کریم بحث از نحوه مفهوم سازی احساسات و عواطفِ انسانی در آیات قرآنی، با هدف تبیین ابعادی از شبکه معنایی این کتاب مقدس است. در همین راستا، مسئله اصلی این نوشتار آن است که قرآن کریم چگونه مفهوم ذهنی و انتزاعی «ترس» را به عنوان یکی از مهم ترین عواطف انسانی مفهوم پردازی و در قالب امری ملموس و قابل فهم صورت بندی کرده است. در مطالعه حاضر، برای پاسخ به این پرسش، از رویکرد معناشناسی عواطف بهره برده شده است. این سنخ از مطالعات نشان می دهد از جمله رایج ترین شیوه های مفهوم سازی «ترس» در زبان های مختلف صورت بندی آن در قالب «لرز» بر پایه مَجاز است. با هدف پی جویی همین نگره در شبکه معنایی قرآن کریم، در مقاله حاضر کوشش شد از طریق ریشه شناسیِ واژه های قرآنیِ متعلّق به حوزه معنایی «ترس» نشان داده شود این شیوه مفهوم پردازی تا چه اندازه در زبان قرآن کریم به کار رفته است. مطالعه حاضر نشان می دهد مفهوم سازی «ترس» در قالب «لرز»، در فرآیند ساختِ حدود نیمی از واژه های قرآنیِ متعلّق به حوزه معنایی «ترس» شامل «زلزال»، «رُهب»، «رُعب»، «رَوع»، «فَزَع» و «فَرَق» ایفای نقش کرده است.

معنی شناسی توزیعی روشی نوساخت گرا در معنی شناسی است که می کوشد معنای واژگان را با استفاده از کاربرد آنها در متون طبیعی شناسایی کند. از سوی دیگر، یکی از موضوعات جالب توجه در مطالعات قرآنی سال های اخیر، یافتن معنای واژگان قرآنی از طریق کاربرد قرآنی آنهاست که در پژوهش های متعدد فارسی زبان، تحت عنوان معنی شناسی ساخت گرا اجرا شده است. به دلیل شباهت هدف دو روش نام برده، مقایسه آنها از جنبه های مختلف می تواند زمینه ارتقای مطالعات قرآنی را فراهم کند. در پژوهش حاضر، با روش تطبیقی-تحلیلی، ضمن این مقایسه، روش رایج در مطالعات قرآنی ارزیابی شده است. مهم ترین شباهت های دو روش سرچشمه گرفتن از رویکرد ساخت گرایی و استفاده از روابط هم نشینی و جانشینی هستند. تفاوت های دو روش جنبه هایی مختلف دارند. از جمله در معنی شناسی توزیعی، مشابهت واژگان درجه بندی می شود؛ به وقوع واژگان در متن های مختلف و نیز انواع هم نشینان توجه می شود؛ و هم نشین ها ارزش گذاری می شوند. در مقابل، در روش رایج ساخت گرا در قرآن، مشابهت ها درجه بندی نمی شود؛ برای یافتن جانشینان، صرفاً بر هم نشینان مکمّلی تأکید می شود؛ و هم نشینان ارزش گذاری نمی شوند. برخی از نقدهای وارد به روش رایج ساخت گرا، عدم تطابق عنوان با محتوا، عدم تبیین چگونگی اقتباس از روش های شناخته شده معنی شناسی، عدم ارائه دلایل متقن در تعیین گام ها، و بنابراین، سلیقه ای بودن نتایج هستند.

میان تجربیات فیزیکی ما با حوزه شناختی پیچیده تری مانند زبان به واسطه طرحواره های تصویری امکان ارتباط فراهم می شود. طرحواره های تصویری از جمله مهم ترین سازوکارها برای دریافت مفاهیم پنهان قرآن و ابزاری برای تحلیل معانی آن هستند. مفاهیم اخلاقی مشتمل بر ارزش ها و دورشدن از کردارهای ناپسند هستند. در پژوهش حاضر، با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای، صفات اخلاقی در سور مسبحات با سازوکار طرحواره های تصویری بررسی شده اند تا تأثیر و کاربرد انواع طرحواره های تصویری بر مخاطب روشن شود و به این پرسش ها پاسخ داده شود که تجربیات مادی و تجسمی در مفهوم سازی آیات صفات اخلاقی در سور مسبحات چگونه تبیین می شوند؟ و طرحواره های تصویری در چه مفاهیمی از صفات اخلاقی سور مسبحات مطرح شده اند؟ نتایج نشان داد صفات بخل، فروتنی، وفای به عهد، فسق، ترک بخل، شرم، غرور، اهانت به والدین، صدق، انفاق، عدل، تمسخر، حسد و ظلم با طرحواره های تصویری در سور مسبحات تصویرسازی شده اند. در مفهوم سازی صفت کبر و غرور از سه طرحواره حجمی، حرکتی و قدرتی  با هم و در مفهوم سازی صفت فسق از دو طرحواره حرکتی و قدرتی و برای صفات تواضع و فروتنی، بخل و وفای به عهد نیز از دو طرحواره حرکتی و حجمی با هم استفاده شده است.

یکی از راه های نوین فهم متن قرآن، استفاده از ابزار نشانه شناسی برای کشف رمزگان هایی است که سازوکارهای تولید معنا را در متن فعال می کنند. سوره مبارکه فجر یکی از غنی ترین سوره های قرآن در زمینه نشانه شناسی است. این پژوهش با تکیه بر نظریه رمزگان های پنج گانه رولان بارت، به روش تحلیلی، به بررسی رمزگان هرمنوتیکی، کنشی، نمادین، فرهنگی و معنایی در این سوره پرداخته است. هدف از این مطالعه، کشف ساختارهای پنهان معنایی در سطوح مختلف دلالت لایه های معنایی و تحلیل مناسبات نشانه ای موجود در لایه های زبانی، تاریخی و بینامتنیتی آیات است. بر اساس یافته های این پژوهش، رمزگان هرمنوتیک نشان می دهد که با طرح معماهایی که در اثر قسم های مکرر در آغاز سوره آمده، وقوع رستاخیز را امری انکارناپذیر می داند. رمزگان کنشی بیانگر آن است که سرانجامِ سرکشانی همانند فرعون، عاد و ثمود با قهر الهی مواجه خواهد شد. ضمن این که کنش هایی که در قالب موهبت های الهی است و پاداشی برای نیکوکاران است نیز بیان گردیده است.رمزگان معنایی میدان وسیع معنایی برای برخی واژگان ایجاد کرده است که مخاطب را در معرض مجموعه ای از برداشت های معنایی قرار می دهند. واژه هایی همانند «الفجر» که واژه ای به ظاهر زمانی است، به یکی از پرتراکم ترین واژگان معنایی سوره تبدیل می شود. رمزگان فرهنگی با یادآوری سرگذشت اقوام و طغیانگران، تشویقی است به دوری از تکبر و افعال ناپسندی که سرانجامِ بدی در پی خواهد داشت، و در نهایت، رمزگان نمادین در پی آن است که با ایجاد تقابل های معنایی، تصویری روشن از لایه های معنایی ترسیم نماید.

مطالعه معانی واژگان قرآن به عنوان نخستین گام در فهم لایه های عمیق مفاهیم قرآنی، جایگاهی محوری در پژوهش های معاصر دارد. با گسترش رویکردهای معناشناختی در تحلیل قرآن، شیوه هایی نوین برای کشف مفاهیم پنهان و شبکه های معنایی بین واژگان شکل گرفته اند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی، با محور قرار دادن «ملامت» در نقطه کانونی این حوزه، کلماتی که بیشترین مؤلفه های مشترک با این واژه را داشته اند را ارزیابی و تحلیل مقایسه ای کرده است. واژگانی همچون «تثریب» بر سرزنشی دلالت دارند که لزوماً همراه با زشتی عمل نیست و ممکن است با هدف اصلاح یا تذکر به کار روند. «عتب» حاکی از سرزنشی است که به دلیل زشتیِ عمل صورت می گیرد. «هُمَز و لُمَز» به سرزنش هایی اشاره دارند که با تحقیر فرد و تضعیف جایگاه اجتماعی او همراه هستند. «شَمَت» بیانگر سرزنشی است که از سوی دشمنان و با انگیزه خصمانه و شادی از ناکامی دیگران ابراز می شود. «مَذْمُوم» به سرزنشی اشاره دارد که نتیجه عمل ناشایست فرد است. «مُعْتَبِینَ» به گونه ای از سرزنش اشاره دارد که در آن شنونده امکان دفاع از خود را دارد. «هَزء» به تمسخر یا سرزنش افرادی گفته می شود که دارای جایگاه اجتماعی والایی هستند. «سَاخِرین» بر استفاده دشمنان از طنزهای تلخ و طعنه های نیش دار برای تحقیر مؤمنان و تضعیف روحیه آنها دلالت دارد. «تَنابَزُوا» به کاربرد القاب توهین آمیز برای تحقیر دیگران اشاره دارد. «مَقْبُوحِینَ» به سرزنشِ ناشی از ظلمی اختصاص دارد که گناهکاران بر خود روا می دارند.

تفسیر صحیح قرآن تابع اصول، قواعد و روش ضابطه مندی است که به کارگیری و رعایت آن ها به کشف معنای مراد خداوند از آیات منتهی می گردد. برخی از دانشوران علم گرای مسلمان، با انگیزه های دینی و علمی، به تفسیر قرآن در آیاتِ ناظر به خلقت پدیده های جهان و انسان دست زده اند. مقاله حاضر به بررسی و نقد برداشت های تفسیری سه تن از آنان به اسامی عبدالعلی بازرگان، حسن یوسفی اشکوری و عبدالصبور شاهین، از آیات آفرینش انسان می پردازد و از خلال این نقدها، اعتبار منطق و روش تفسیری آن ها را نیز آشکار می کند. این پژوهش در گردآوری اطلاعات، از شیوه کتابخانه ای و در تحلیل و داوری آرای تفسیری آن سه تن، از روش توصیفی تحلیلی انتقادی بهره برده است و با آشکار کردن خطاهای روشی و معرفتی برداشت های تفسیری آنان، به روش تفسیر صحیح آن آیات در ضمن نقدها نیز اشاره می کند. یافته های پژوهش حاکی از وجود اشتراک در برداشت های تفسیری و خطاهای مشابه در روش تفسیری آنان است. برداشت های تفسیری هر یک از آنان از آیات آفرینش انسان دارای خطاهای متعددی است. بسیاری از این برداشت ها دچار ضعف روش شناختی اند که لغت شناسیِ نامعتبر، غفلت از ارتباط آیات با یکدیگر و ضعف در جمع دلالی آیات بخشی از آن خطاهاست. خطای دیگرشان این است که برداشت های آنان غالباً مبتنی بر پیش داوری است و با مسلم انگاشتن فرضیه تطور انواع، معنای دلخواه خود را از آیات آفرینش انسان جُسته و در استخراج دلالت های آن آیات به جای تکیه بر ضوابط تفسیری معتبر، پیش فرض های خود را بر آن ها تحمیل کرده اند.

مقدمه و اهداف: مطالبات امروزی، پیگیری هم زمان آموزش والدینی از طریق حوزه آندروگوژی (آموزش بزرگ سالان) و حوزه پداگوژی [1] (علم و هنر تربیت) را باعث شده است و در برخی از کشورها، نه تنها از فرصت های آموزش والدینی خانواده محور و مبتنی بر جامعه و یا رسانه محور صرف نظر نشده، بلکه این منابع در چارچوب یک برنامه درسی مدرسه محور توسعه یافته است. در مطالعه ای که توسط آرنتا مرین [2] (2018) با عنوان «بررسی و ارزیابی آموزش والدینی» انجام شده، کارایی بستر آموزشی در دستیابی به اهداف برنامه و متناسب با نیازهای والدین و فرزندان مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعه دیگری تحت عنوان «ارائه آموزش والدینی به نوجوانان: برنامه جامع فرهنگی» در سال 2019 توسط کلبرت [3] در دانشگاه کالیفرنیا انجام شده است که به ارائه اطلاعات والدینی متناسب با شرایط فرهنگی به نوجوانان پرداخته است. این برنامه درسی از طریق پودمان های مختلف و در طی یک سال تحصیلی توسط مددکاران اجتماعی، مربیان آموزش والدینی و مشاوران مدرسه به فراگیران ارائه می شد. محتوا شامل رشد شیرخوار و کودک نوپا، سبک های فرزندپروری، مسائل مرتبط باایمنی، برقراری روابط سالم، اهمیت نقش پدر، مهارت های زندگی، نظم و انضباط، انتظارات فرهنگی پیرامون فرزندپروری، تجارب نامطلوب دوران کودکی، تاب آوری و مراقبت از خود بود. مطالعه برنامه درسی کشورهای مختلف به دلیل پیروی از رویکرد متفکرانه، منظم وجدی در جهت توسعه شایستگی های والدینی مورد اعتناست و می تواند اطلاعات جامعی در حوزه آموزش والدینی به تدوین کنندگان برنامه های درسی در کشور ما ارائه دهد. فرصت استفاده از تجربیات سایر کشورها منطبق با اعتقادات مذهبی، هنجارهای اجتماعی و ارزش های فرهنگی ایرانی-اسلامی می تواند به تحقق اهداف در مواجهه با تقاضاهای رقابتی متناسب با زمان و منابع کمک کند. به دلیل اینکه کیفیت برنامه های درسی موجود در حوزه آموزش والدینی در کشورهای مختلف، متفاوت و فرمول واحدی برای تدوین برنامه آموزشی مطلوب وجود ندارد، آشنایی با این حوزه می تواند ضمن بررسی و مقایسه راهکارهای عملی و اجرایی به تدوین برنامه درسی آموزش والدینی در ایران کمک کند. پژوهش حاضر، باهدف مطالعه تطبیقی برنامه های درسی مرتبط با آموزش والدینی در کشورهای کانادا (بریتیش کلمبیا، انتاریو)، اسکاتلند، آمریکا (ویرجینیا، ایلینوی، میشیگان) و جامائیکا؛ به منظور بهره مندی از تجارب این کشورها انجام شده است. روش: رویکرد مورد استفاده در پژوهش حاضر، کیفی و از نوع مطالعه تطبیقی بوده و شیوه توصیفی-تحلیلی از نوع اسنادی برای آن انتخاب شده است. روش انتخاب کشورها براساس نمونه گیری هدفمند بوده که کشورهای پیشرو و موفق در این حوزه که اسناد کامل تری در این زمینه داشتند بررسی و برنامه های درسی مرتبط با آموزش والدینی این کشورها استخراج شدند. داده های موردنیاز برای پاسخگویی به سؤال پژوهش از طریق بررسی گزارش های تحقیقی و اسناد موجود در سایت های آموزشی کشورهای مورد مطالعه و جستجو در پایگاه های داخلی مانند پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و همچنین پایگاه های اطلاعاتی در خارج از کشور از جمله ERIC،Sciencedirect،Springer،Taylor&Francid،Sage،Wiley،Proquest، گردآوری شدند. الگوی مورد استفاده در این زمینه جورج بردی است که دارای چهار مرحله توصیف، تفسیر، مجاورت و مقایسه است (والستروم، آلوونگر و ورمکه، [4] 2018). در حقیقت اسناد کاملاً ساختاریافته آموزش والدینی که دارای عناصر اهداف، محتوای کاملاً مشخص، فعالیت های یاددهی-یادگیری روشن و دستورالعمل های ارزیابی بودند انتخاب و توصیف شدند. درنهایت بعد از مرحله هم جواری، شباهت ها و تفاوت های برنامه درسی کشورهای مذکور در حوزه آموزش والدینی ارزیابی و تجزیه و تحلیل انتقادی گردید. جهت تعیین روایی، از معیارهای روایی رائو وپری [5] (2003) و فرایندهای ساخت یافته جهت ثبت، نوشتن و تفسیر داده ها بهره گیری شد. در محاسبه ضریب پایایی از روش اسکات [6] (2012) استفاده شد و چک لیست کدگذاری در اختیار 5 نفر از متخصصان قرار گرفت و براساس ضریب توافق اسکات 85 درصد برآورد و موردتأیید قرار گرفت. یافته ها: واقعیت این است که تنوع فراوانی در آنچه افراد در نقش خود به عنوان والدین انجام می دهند در فرهنگ های مختلف وجود دارد و درک شیوه های تربیتی مبتنی بر فرهنگ در تعیین عناصر برنامه درسی بسیار کمک کننده است. به عنوان مثال مطالعات کیفی خانواده های آمریکایی نشان می دهد که توصیفات والدین از ویژگی های مطلوب فرزندان، بر احترام و مطاع بودن متمرکز است. به همین دلیل روابط متقابل محترمانه، رشد خودپنداری های مثبت و احترام به دیگران و استفاده از تکنیک های مذاکره مشارکتی و محترمانه در برنامه درسی آموزش والدینی آمریکا تأکید شده است. در کانادا نیز سعی شده برنامه های درسی آموزش والدینی مبتنی بر سرمایه های فرهنگی دانش آموزان طراحی شود تا دارای بیشترین تأثیر بر افکار و رفتار آنها باشد. تقاضا برای دریافت خدمات قابل دسترس متناسب با نیازها، سن و موقعیت خانواده ها در سراسر اسکاتلند نیز وجود دارد [7] به همین سبب در حوزه مراقبت از فرزندان، قدردانی از تنوع فرهنگ ها در اسکاتلند مورد توجه قرار گرفته است. آموزش والدینی در جامائیکا انعطاف پذیری در انتخاب و تعیین موضوعات و استفاده از موضوعات و مثال های مرتبط با زمینه محلی دانش آموزان را در نظر گرفته است. تدوین کنندگان برنامه های درسی می توانند با شناخت باورهای دینی، اخلاقی و معنوی در زمینه آموزش والدینی، مداخلات فرهنگی مناسب و موفقی برای دانش آموزان ایرانی فراهم کنند و از این طریق به ترویج آرمان های اسلامی بپردازند. باتوجه به این باور که اسلام نه تنها یک دین بلکه به مثابه یک شیوه زندگی است (آیت اللهی، 1392) و نقش محوری در شکل دهی به ارزش های اصلی در مورد زندگی خانوادگی دارد؛ بنابراین آموزش والدینی مطابق با دیدگاه اسلامی، به معنای آموزش مطابق با روندهای جهانی نیست. بلکه آماده کردن فراگیران برای وفادار ماندن به این حقیقت است که خداوند مراقب و پرورش دهنده اصلی فرزندان است و والدین به عنوان هموارکنندگان مسیر پرورش می توانند با انجام وظایف خود و توسل به یاری و لطف خداوند، به بهترین نتایج دست یابند (فطریه و مکسوم، [8] 2023).همچنین در این برنامه درسی، حفظ کرامت انسانی فرد و تمرکز بر فطرت پاک الهی فرزند به چشم می خورد. استفاده از تجارب سایر کشورها درزمینه آموزش والدینی و تلاش برای غلبه بر نقطه ضعف های مدل های فرزندپروری سنتی، رایج و جزئی به همراه بهره مندی از دستورالعمل های کل گرایانه دین مبین اسلام می تواند در تدوین برنامه درسی آموزش والدینی نظام جمهوری اسلامی ایران بسیار ارزشمند تلقی گردد (هرماوان، رحمت، عزیز و رمضان، [9] 2023). بحث و نتیجه گیری: طبق نتایج پژوهش، متناسب سازی مطالب از نظر سن و مرحله رشدی دانش آموزان مهم تلقی شده و در اغلب مناطق پشتیبانی از محتوا، ارائه به موقع مطالب، ارائه استاندارد و کنترل شده محتوای آموزشی به عنوان ویژگی های اصلی برنامه درسی آموزش والدینی موردتوجه قرار گرفته است. توجه به اهمیت وظیفه مادری و همسری از دیدگاه اسلام، ذکر ویژگی ها، وظایف و نحوه مدیریت زنان موفق در خانواده، اهمیت تشخیص دادن مزاج افراد خانواده و تهیه غذای مناسب و سالم طبق الگوی طب اسلامی نیز پیشنهاد می گرد (باقری، لطیفی، عبداللهی، 1400). توجه به اهمیت تلاش و تأثیر آن در همه ابعاد زندگی اعم از تربیت فرزند و آخرت اندیشی می تواند به تربیت نسل توحیدی و تعالی خواهی فرزندان کمک کند (حق شناس، جان بزرگی، عرب پور، 1404). بازنگری برنامه های درسی مقاطع مختلف مطابق با نتایج این پژوهش و منطبق با فرهنگ ایرانی اسلامی، به طوری که مؤلفه های لازم برای آموزش والدینی را پوشش قرار دهد از پیشنهادات پژوهش حاضر می باشد. همچنین با توصیه به گردآوری اطلاعات به روز درباره طیف وسیعی از برنامه های آموزش والدینی در سیستم های آموزشی سایر کشورها و کمک به سیاست گذاران و متخصصان تعلیم و تربیت در ایران برای انتخاب برنامه درسی مناسب می تواند در این زمینه مفید واقع گردد.

یکی از روش های مهم در تفسیر قرآن، «تفسیر قرآن به قرآن» است که براساس پیوند درون متنی میان آیات، به کشف معانی می پردازد. ابزار اصلی این روش، تحلیل آیات متناظر است که شامل شباهت های معنایی، لفظی و ساختاری میان آیات می شود. پژوهش حاضر با تمرکز بر سوره زمر و با اتکا به تفسیر المیزان، به دنبال بازخوانی نحوه کاربست «روش قرآن به قرآن» در سطوح معنایی و زبانی است. این تحقیق به شیوه توصیفی تحلیلی به مقایسه آیات سوره زمر با نظایر آن در دیگر سوره ها پرداخته و با تحلیل سیاق و اصول بیانی، به بررسی روش تفسیر المیزان پرداخته است. تحلیل ها نشان می دهد که نظایر معنوی در 3 دسته تطبیق مفهومی، تطبیق مصداقی، و اصول بیانی قرار می گیرند. همچنین، نظایر لفظی در 4 سطح واژگان، اشتقاق ها، مترادفات و ساختارهای نحوی بررسی شده اند. این ساختار منسجم، تفسیر قرآن به قرآن را به روشی کارآمد برای تبیین معنا، هدایت گری، اصلاح اخلاق و تحکیم باورها بدل کرده است.

با ظهور اسلام و نزول آیات قرآنی، موضوع توحید، محور اصلی تعالیم نبوی قرار گرفت؛ به گونه ای که اندیشه قبیله ای که پیش از ظهور اسلام حاکم بود، به تدریج جای خود را به روابط اجتماعی مبتنی بر ایمان به خداوند داد. این نوشتار با هدف بازنمایی روابط مؤثر اجتماعی مبتنی بر «توحید»، در دو سطحِ عوامل ایجابی و سلبی و با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. از مهم ترین اقدامات ایجابی می توان به گسترش روابط برادری با مؤمنان، مراقبت بر کنش های منافقان، آمادگی درمقابل تهدیدات دشمنان و تنظیم روابط با اهل کتاب یاد کرد. درمقابل، قرآن مؤمنان را از برخی اقدامات سلبی همچون انفعال در روابط با دشمنان، تأثیرپذیری از محیط های استکباری و طاغوتی و برقراری روابط گرم و عمیق با کافران پرهیز داده است. تنظیم مؤثر روابط اجتماعی در پرتو آموزه های قرآن نه تنها منجر به تقویت همبستگی و هویت اجتماعی مؤمنان می شود؛ بلکه بر ایجاد زمینه های حرکت به سوی جامعه ای توحیدی تأثیرگذار خواهد بود.

مسئله اعجاز کتب آسمانی پیش از قرآن، به ویژه تورات و انجیل نخستین، یکی از مباحث تأثیرگذار در نظام معرفتی قرآن و فهم دقیق تر آیات مرتبط با اهل کتاب به شمار می آید. نظریه پردازان دیدگاه نفی اعجاز این کتاب ها، استنادات خود را بر پایه ادله ای چون برتری بیانی قرآن، فقدان برخی اوصاف در توصیف کتاب های پیشین، تمایز بیّنات از زُبُر در قرآن، روایت نسبت سنجی معجزات با ظرفیت اقوام و مناظره تاریخی امام رضا (ع) با رأسُ الجالوت سامان داده اند. پژوهش حاضر با روش تحلیلی انتقادی، به ارزیابی این استدلال ها پرداخته است. تحلیل این دلایل نشان می دهد که اغلب آنها یا مبتنی بر خلط مفهوم اعجاز با برتری مطلق اند، یا دچار تعمیم پذیری ناروا از داده های خاص به نظریه ای فراگیر هستند. همچنین مفروضات پنهان و روش استنباط در این استدلال ها عمدتاً با نارسایی های مفهومی و تفسیرهای یک سویه همراه اند. کاستی در تحلیل دلالات قرآنی، غفلت از تنوع وجوه اعجاز و استناد به احادیث بدون توجه به زمینه آنها، ازجمله ضعف های این استدلال هاست. پژوهش حاضر می کوشد با اتکا به مبانی قرآن شناختی و کلامی، ناتمامی دلایل نظریه نفی اعجاز را نشان داده و راه را برای بازاندیشی در نگاه مسلمانان به اعجاز کتب آسمانیِ پیشاقرآنی هموار سازد.

قرآن، کتاب تمدنی نیست، اما به عنوان آخرین و کامل ترین کتاب آسمانی، بسیاری از مبانی هستی شناختی، انسان شناختی، مبانی، اصول، مؤلفه ها، مفاهیم، سازوکارها و راهبردها، اهداف، موانع و چالش ها را تبیین و تشریح می کند و همچنین الگوهای مختلف تمدنی در سیرتاریخ بشری را معرفی و نقد می نماید. این مقاله بر مبنای آیه 213 سوره بقره، مفهوم آموزه امت واحد انسانی را در منطق و رویکردِ تاریخیِ قرآن بررسی می کند و پیوند بنیادین آن با بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی در ظرف و فرآیند تمدنی را نشان می دهد. این موضوع به روش تفسیر استنطاقی آیه یادشده بررسی گردید و این نتیجه به دست آمد که مردم بر اساس فطرت و سرشت اجتماعی در آغاز تشکیل اجتماع، گروهی واحد با ویژگی های زیر بودند: 1. امت واحده آغاز تاریخ انسانی؛ 2. سنت اختلاف، عامل اصلی صیروت و فرآیند تاریخی امتِ واحده؛ 3. بعثت انبیای الهی و نزول کتب آسمانی درمتن و ظرف عینیّتِ اختلافات تاریخی امت واحده؛ 4. داوری در اختلافات میان امت واحده انسانی برای تنظیم مناسبات فلسفه بعثت انبیا و نزول کتب آسمانی؛ 5. اختلاف میان حاملان کتاب آسمانی و پیامدهای آن؛ 6. رویکرد فرآیندی-زنجیره ای تاریخی قرآن به تحقق امت واحده. بنابر ویژگی های یادشده از منظر قرآن، تا کنون «امت واحده» در سیر فرآیند تاریخی، تحولاتی بنیادین را پشت سر گذاشته است.  

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه های ابن عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش شناختی مبتنی بر مقوله های هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته ها نشان می دهد که به رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به طور دیالکتیکی درهم تنیده شده اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت کننده وحی» خلاصه می شود که می تواند مبنایی برای نظریه پردازی جامع تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.