تأویل نمادین نقش اژدها در شمایل نگاری هنر ایران
منبع:
مطالعات هنر سال ۴ پاییز ۱۴۰۴ شماره ۳ (پیاپی ۱۲)
7 - 22
حوزههای تخصصی:
این پژوهش باهدف بازخوانی و تحلیل چندمعنایی نماد اژدها در شمایل نگاری هنر ایران انجام شده است. باوجود توصیف رایج اژدها به عنوان موجودی اهریمنی و نموداری از نیروهای پلید در اساطیر، پرسش محوری مقاله حاضر این است: آیا نقش اژدها در هنر ایران صرفاً به نمادگری شر محدود می شود؟ برای پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر منابع مکتوب و شواهد تصویری، به واکاوی کارکردهای نمادین این نقش در هنرهای تزئینی ایران پرداخته است. یافته ها بیانگر آن است که معنای اژدها فراتر از یک سویه نگریِ شرمحور است و در بافت های مختلف، دلالت های متنوع و حتی متضادی می یابد. در اساطیر کهن، مار که صورت آغازین اژدها محسوب می شود مظهر تندرستی و درمان گری بوده است. در نقش نگاری نجومی، اگرچه اژدها خود سیاره نیست، اما به عنوان نمادی برای نشان دادن موقعیت های خاص کیهانی مانند گرفت ها به کار رفته است. همچنین، درهم تنیدگی مار و اژدها در نقوش تزئینی، با توجه به کاربرد نمادین «گره» به عنوان ابزار جادو، می تواند حامل کارکردی طلسم گونه و محافظتی باشد. در متون اسلامی نیز، به ویژه در تفسیر قرآنی داستان موسی (ع)، اژدها تجلی یافته عصای نبوت، عاملی محافظ و نابودکننده نیروهای شیطانی و ظالم تصویر شده است. درنتیجه، این مطالعه نشان می دهد که نقش اژدها در هنر ایران، نمادی پویا و چندلایه است که متناسب با زمینه فرهنگی، مذهبی و هنری، از دامنه معنایی گسترده ای برخوردار بوده و نمی توان آن را تنها در چارچوب نماد شر تفسیر کرد.