درخت حوزه‌های تخصصی

سبک تفسیری علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان، یعنی بهره گیری از قرینه سیاق و دادن اهمیت فراوان به آن در کشف مدالیل آیات شریفه، موجب شده است که بتوان این تفسیر را «تفسیری سیاقی» نامید. اما کنار این سبک تفسیری، ایشان مبتنی بر انبوه روایات اهل بیت از «سبک تفسیری مستقل از سیاقِ مجموعی» پرده برداری کرده اند. اختصار عبارات علامه ذیل آیه 115 سوره بقره و بسنده کردن به آن توسط برخی پژوهشگران، موجب شده است ارائه یک نظریه منسجم درباره دیدگاه علامه نادیده گرفته شود تا جایی که برخی افراد، دیدگاه ایشان را فاقد پشتوانه علمی می دانند. ازسوی دیگر، در بسیاری از پژوهش ها نیز تنها به یک بُعد این دیدگاه تحت عنوان  «فرازهای مستقل» اشاره شده است. برهمین اساس، جستار پیش رو با هدف انسجام بخشی به نظریه علامه و تبیین ارکان و ابعاد آن و تشریح متن محور عبارات ایشان با شیوه تحلیلی-توصیفی سامان یافته است. در نهایت نویسندگان به این نتیجه دست یافته اند که اعتبار این سبک تفسیری بر یکی از  شیوه های استنباطی اهل بیت از آیات قرآن کریم و به عنوان قاعده ای نقلی-تفسیری استوار است که می توان آن را  قاعده «حجیت دلالی هر جمله تامّه الإفاده یا مستقله قرآنی» نامید. رکن پایه و اولیه این سبک و روش تفسیر بر امکان چشم پوشی از برخی مراتب سیاق و در نظر گرفتن سیاق و ظهور یک جمله تامّه الإفاده -که معنایی صحیحی را با توجه به منظومه دین مننقل می کند- مبتنی است و رکن تبعی آن توسعه مدالیل سطح عرضی یا افقی (در فرازهای مستقل)  و توسعه مدالیل سطح طولی یا عمودی (در فرازهای مستقل و غیرمستقل) با نگرش تقطیعی و تجریدی به سیاق است.

خوف و رجا از مقامات و احوالات عرفانی است و از بُعد معرفت و شناخت در آثار دینی و عرفانی جایگاهی ویژه دارد. مقاله حاضر با محوریت حدیث شریف امام صادق (ع) با موضوع خوف و رجا می باشد. ایشان خوف را به ثابت (مقام خوف) و معارض (حالت خوف)؛ رجا را به مقیم (مقام رجا) و غیرمقیم (حالت رجا) تقسیم کرده اند. بنابر فرمایش امام صادق (ع) میزان خوف و رجا واقعی نسبت به معرفت بنده از حق تعالی و مشاهده احوال عجز انسان سنجیده می شود. این حقیقتِ مهم؛ بسیار متفاوت است از آنچه که انسان ها به دلیل غفلت در ذهنشان پرورانده و در خوف و رجای کاذب به سر می برند. در این مقاله برای درک بهتر حدیث، ابتدا مفهوم، مراتب،... این دو واژه در قرآن و آثار پیشوایان دین و عرفان کاوش شده و سپس رابطه خوف با معرفت، ... و رجا با فضل خداوند، ... مورد بررسی قرارگرفته است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی نوشته شده است. در پایان تحقیق؛ این نتیجه حاصل شده که خوف و رجا فقط برای سالکان الی الله باید توازن داشته باشد نه برای کسانی که در گناه به سر می برند؛ که برای آنان خوف باید بیشتر باشد. خوف و رجا حقیقی باید همراه با عبادت، انفاق، تهجد شبانه، دعا، اصلاح در امور مردم و ریشه کن ساختن ظلم باشد و همچنین خوف و رجا بیانگر قهر و رحمت خداوند است؛ البته برای کسانی که بیندیشند. کلید واژه ها: خوف، رجا، مقام، عرفان.

در مجامع حدیثی فریقین روایاتی در ذم ضرب قرآن به قرآن وارد شده است. مفهوم شناسی این اصطلاح و اعتبارسنجی این روایات از جهت احتمال مانعیت از تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر موضوعی قرآن کریم که بهترین ابزار برای دستیابی به مقاصد شارع در کتاب الهی است، ضرورت دارد. این پژوهش درصدد بررسی سندی و دلالی روایات ضرب در احادیث خاصه و عامه و نسبت این روایات با ادله حجیت تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر موضوعی با روش اجتهادی فقهی و اصولی است. مهم ترین نتایج این پژوهش عبارتند از: 1. این روایات به لحاظ سندی معتبر است. 2. مقصود از ضرب مذموم قرآن در این روایات عدم رعایت ضوابط تفسیر مثل ملاحظه عام و خاص و ناسخ و منسوخ و مجمل و مبیّن در استخراج مقاصد الهی است که مهم ترین عامل آن جدایی از اهل بیت(ع) به عنوان عالمان کامل به قرآن کریم است. 3. این روایات مانع از حجیت تفسیر قرآن به قرآن و موضوعی با رعایت کامل ضوابط تفسیر و در نظر گرفتن دیدگاه اهل بیت(ع) در حد میسور از جهت اعتبار و مدلول روایات تفسیری نیست. مهم ترین نوآوری این تحقیق، روش بررسی اجتهادی فقهی و اصولیِ این روایات است که در پژوهش های گذشته دیده نمی شود.

زبان شناسی شناخت گرا از روش های معنی شناسی جدید بوده که به مطالعه علمی زبان می پردازد. در این رویکرد، بافت زبانی به عنوان ابزار شناختی زمینه را برای تسری معانی یک واژه به حوزه های مختلف فراهم می کند. «مقوله بندی» که از آن به «طبقه بندی» نیز یاد می شود در ضمن زبان شناسی شناخت گرا تعریف می شود. اصل مقوله بندی ذاتی معنایی داشته که توسیع معنایی واژگان را در یک مقوله معنایی ترسیم می کند که اصطلاح علمی «شبکه شعاعی» بر آن اطلاق می شود. در این مقوله، معنای کانونی به عنوان عضو برجسته وپیش نمونه محوریت سایر معانی (معانی حاشیه ای) در دو خوشه توافقی وتقابلی وتوسیع شمولی ومجازی قرار می گیرد. در پرتو چنین رویکردی، میراث دینی به دلیل ماهیت پویا نمونه مناسبی بوده تا ذیل الگوهای زبان شناسی شناخت گرا ارزیابی شوند. بر این اساس، در تحقیق کنونی فعل حسی – انتزاعی "بصر" از متن صحیفه سجادیه انتخاب شده تا در چارچوب معنی شناسی واژگانی و با رویکرد معنی شناسی هم زمانی و روش توصیفی – تحلیلی، اصل مقوله بندی پیش نمونه بنیاد بر آن تطبیق داده شود. این پژوهش، با این فرض که معنای پیش نمونه از مقوله انتزاعی بودن فعل "بصر" انتخاب می شود به این نتایج رسیده است که در منظومه فکری حاکم بر ادعیه صحیفه سجادیه واحد زبانی "بصر" دارای یک معنای سرنمون (ایجاد آگاهی در مردم) وچند معنای حاشیه ای است.

بحث از اسماء و صفات الهی از مباحث مهم اعتقادی است که شناخت آنها موجب تقویت ایمان و درک بهتر از خداوند و رابطه ی انسان با او می شود. این مقاله به مطالعه تطبیقی آرای دو اندیشمند برجسته، موسی بن میمون (ابن میمون) در سنت یهودی و امام خمینی در سنت اسلامی، در مسئله ذات و صفات الهی می پردازد. این پژوهش، با استفاده از روش تطبیقی-تحلیلی و با تمرکز بر متون کلیدی دو اندیشمند؛ از جمله «دلاله الحائرین» ابن میمون و آثار فلسفی-عرفانی امام خمینی مانند «تعلیقه بر فصوص الحکم» به بررسی این پرسش اصلی می پردازد: «تفاوت ها و اشتراکات آرای ابن میمون و امام خمینی در تبیین ذات و صفات الهی چیست و این تفاوت ها چه ریشه های مکتبی و روش شناختی دارند؟» یافته های این پژوهش، حاکی از آن است که ابن میمون با تکیه بر الهیات سلبی و عقلانیت ارسطویی، صفات را به نفی نقص یا افعال تقلیل می دهد، در حالی که امام خمینی با تلفیق حکمت متعالیه و عرفان شیعی، صفات را تجلیات کمالات ذاتی در مراتب وجود می داند. این پژوهش، افزون بر تبیین وجوه اشتراک و افتراق، الگویی برای مطالعات تطبیقی فلسفه دینی در سنت های مختلف ارائه می کند.

با افزایش به کارگیری رایانه در تمام عرصه های زندگی و همچنین سهولت استفاده از آن و گسترش شبکه جهانی اینترنت، عملیات ها و افعال ناهنجار و مخالف با موازین شرعی و دینی در فضای مجازی می تواند در هر نقطه ای از دنیا به وقوع بپیوندد. یکی از مهم ترین عملیات ها و افعال مجازی مخالف با شرع، غصب داده های الکترونیکی در فضای مجازی است. نگارنده در این تحقیق که به روش تحلیلی توصیفی و با شیوه کتابخانه ای انجام شده است به این نتیجه رسیده است که حکم تکلیفی این نوع از غصب با توجه به ادله ای همچون دلیل عقل، بنای عقلا و اطلاق آیات و روایات وارد شده در زمینه غصب، حرمت است. نیز با استناد به اطلاق ادله ای چون قاعده احترام، قاعده اتلاف و قاعده علی الید می توان حکم وضعی ضمان عین داده ها و منفعت آن را در حق غاصب در فضای مجازی اثبات نمود. در این مقام نمی توان با توجه به وجود قدر متیقن و یا با استناد به انصراف و یا تبادر مال در آیات و روایات به اموال ملموس و فیزیکی مانع از تمسک به اطلاق شد، چرا که قدر متیقن خارجی است و در مقام تخاطب نیست. انصراف نیز از آنجایی که منشأ آن کثرت استعمال نیست، مانع از تمسک به اطلاق نمی شود. استناد به تبادر نیز مورد مناقشات متعددی قرار گرفته است، از جمله اینکه با شمردن تبادر به عنوان علامت حقیقت، نمی توان معنای غیر متبادر را به عنوان معنای مجازی آن واژه دانست.

«غرر آیات» آیاتی کلیدی و راهگشا در تفسیر قرآن که در روشن سازی ابهامات و کشف مراد خداوند متعال در دیگر آیات نقش مهمی ایفا می کنند. این روش تفسیری، با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن، از روش های مؤثر علامه طباطبایی و علامه جوادی است که در آن، آیاتی که محتوای توحیدی، اصلی و برجسته دارند، مورد استفاده قرار می گیرند. اگرچه علامه طباطبایی در منابع خود به طور مستقیم به ملاک های شناسایی «غرر آیات» اشاره نکرده است، علامه جوادی در مقدمه المیزان، ملاک اصلی را دارا بودن محتوای توحیدی و شاخص بودن آیاتی خاص برای استنباط فروع اعتقادی و اخلاقی ذکر کرده است. آیه ۲۱ حجر، به دلیل دارا بودن اصل توحیدی و نقش کلیدی آن در تبیین خلقت و تقدیر، در تفسیر المیزان و تسنیم بسیار برجسته است و کارکردهای متنوعی، از جمله تبیین روایات شأن نزول و تفسیر معنا، در هر دو تفسیر داشته و در تفسیر تسنیم فراوانی بیشتری دارد.

این پژوهش مطالعه ای درباره دو اثر اَرداویراف نامه در سنت فکری ایران باستان و رساله الطیر ابن سینا در دوران اسلامی برای فهم شباهت ها و تفاوت ها میان این دو اثر است. وجه تمایز رویکرد اتخاذ شده در ارداویراف نامه این است که نگارنده در این سفرنامه معنوی، مشاهدات خود را از سیر روح به بهشت، برزخ و دوزخ ارائه داده است. با این حال هرچند که ابن سینا نیز در رساله الطیر نیز یک سفرنامه معنوی را تحریر کرده است ولی مفاد آن مربوط به سیر نفس ناطقه به سوی کمال و سعادت حقیقی است. افزون بر این، با تأمل در این دو سفرنامه معنوی در می یابیم که این دو اثر از سه جهت بافت، روش و مبانی قابلیت بررسی و مقایسه دارند و اهمیت بررسی این دو سفرنامه معنوی براساس این سه جهت آن است که باعث فهم قرابت فکری میان سنت فکری ایران باستان و سنت فکری در دوران ایران اسلامی می گردد. همچنین پس از انجام این مطالعه دریافته شد که با وجود تشابه و اختلاف در سه حیث بافت، روش و مبانی، در هر دو اثر از استکمال نفس سخن رفته است و استکمال نفس و محصول آن یعنی سعادت به عنوان مبنای اساسی این دو رساله با یک دیگر مشترک است.

روایات طبی به مثابه سخنانی منسوب به اهل بیت علیهم السلام که با بهداشت، پیشگیری و درمان بشر سروکار دارد، از دیرباز تا کنون توجه عالمان حدیث و پژوهشگران علوم اسلامی را به خود معطوف داشته و ایشان را به سوی تألیف آثاری درباره فهم و استفاده از این آموزه های دینی سوق داده است. در این میان، گروهی از باورمندان به طب اسلامی با تکیه بر این آثار، رو به تجویزهای پزشکی آورده و توصیه های درمانی فراوانی را به دست داده اند. این در حالی است که مطالعه برخی از این کتب، از آسیب های بسیاری در فرایند فهم این روایات پرده برمی دارد. فارغ از اعتبارسنجی روایات و نقد سندی یا متنی آن ها، در جستار پیشرو با تمرکز بر آسیب های شایع به گونه شناسی مهمترین لغزشگاه های فهم از جمله «غفلت از تفاوت زبان روایات با زبان دانش پزشکی»، «عدول از ظاهر روایات»، «تعمیم نا به جای آن احادیث»، «جمود بر الفاظ آن ها»، «بی توجهی به شرایط محیطی و فردی مخاطبان»، «تأثیرپذیری بیشینه از گفتمان های عصری» و «فقدان منطق علمی روشمند» پرداخته شده و ضمن آن نمونه هایی شایع طبی مرتبط با هریک مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

حضرت عباس بن علی(ع) بنابر متن زیارت نامه، شخصیت برجسته ای در علیین دارند. علیین ابعاد مختلفی دارد که شامل، مراتب عالیه، سدره المنتهی، آسمان هفتم، جنت، لوح محفوظ و طینت است. رسیدن به علیین راه هایی دارد؛ از جمله دعای معصوم، معرفت الله، معرفت النبی، معرفت اولیاءالله، معرفت قوام قسط و تصدیق آنان، شناخت شیاطین، قبول اوامر الهی، امانت داری، صدق لسان، وفاداری، تعظیم اهل صفوت، برابری، حیا از معصیت، حسن خلق، یتیم نوازی، توجه به مستمندان، احسان والدین و سخت نگرفتن بر زیردست که حضرت عباس(ع) به تمام آن راه ها به نحو احسن و اکمل نائل شده اند. برخی از مراتب علیین، مختص ائمه معصومین(ع) است؛ از این رو در زیارت نامه حضرت از رفعت ذکر ایشان به جای نفس یاد شده است؛ زیرا با وجود عدم امکان ورود به آن مراتب، یاد و ذکر ایشان در آن مراتب هم رفیع است.

یکی از سرداران معروف تاریخ صدر اسلام خالد بن ولید است. او قبل از پذیرش اسلام، در جنگ های مشرکان مکه علیه پیامبر اسلام(ص) شرکت فعال داشت. حضور او در جنگ های احد و موته بسیار تاثیرگذار بود. از خالد به دلیل سرکوبی مخالفان حکومت ابوبکر و شکست دادن سپاهیان ساسانی و روم، به عنوان برجسته ترین سردار دوره فتوحات اسلامی یاد می شود. اقدامات خالد مورد حمایت و تایید ابوبکر بود. در این دوره او مرتکب کارهای ناشایستی شد که در تضاد با مبانی اسلام بود. او قصد ترور امام علی(ع) را نمود و عده ای از مسلمانان و اسیران بی گناه را کشت. خالد در دوره خلافت عمر بن خطاب از فرماندهی کل سپاهیان خلافت برکنار شد. مسئله ای که این پژوهش به آن پرداخته است بررسی اقدامات ضد اخلاقی و ضد اسلامی خالد بن ولید در دوره حیات سیاسی- نظامی اوست. این مقاله از نوع توصیفی و با روش کتابخانه ای می باشد.

الاهتمام بالقضایا التاریخیه والثقافیه والاجتماعیه یساهم فی بناء مجتمع حیوی هادف. ومن أبرز مهام الأدب تبنی مثل هذا المنهج. ومن بین القصص المهمه التی یمکن دراستها من هذا المنظور روایه "فردقان" للمؤرخ والأستاذ الجامعی والکاتب المصری المعاصر "یوسف زیدان". هذه الروایه الأدبیه-التاریخیه تسعى إلى تصویر حیاه العالم والفیلسوف الإیرانی الکبیر ابن سینا حینما کان معتقلا فی قلعه "فردقان". تهدف هذه الدراسه، باستخدام المنهج الوصفی - التحلیلی، إلى تفسیر وتحلیل انعکاس المضامین الثقافیه والاجتماعیه فی أعمال یوسف زیدان، مع الترکیز على روایه فردقان. ومن أبرز النتائج التی توصل إلیها البحث أن یوسف زیدان یظهر فی أعماله اهتماما عمیقا بالقضایا الثقافیه والاجتماعیه، حیث تجلّى هذا الأمر بوضوح فی روایته جوانتانامو (التی تسرد قصه سجن صحفی بریء)، لکنه ظهر بشکل أوسع فی روایه فردقان بسبب بعدها التاریخی والاجتماعی والثقافی البارز. تعکس فردقان ثقافه ومجتمع إیران فی العصر الغزنوی من خلال واقعیه صارخه تُقدّم الحقائق کما هی.

در دنیای پیچیده و چند مجهولی معاصر و بیش از هر زمان دیگری، نیاز به تفکر عمیق، چند وجهی و چند لایه ای احساس می شود. هدف اصلی این پژوهش، تبیین اهمیت تفکر شبکه ای به عنوان ابزاری کلیدی در رشد فردی و اجتماعی، مبتنی بر واکاوی سیره و تعالیم امام رضا علیه السلام در ترویج فرهنگ تفکر حقیقی است. در این مقاله با بررسی مفهوم تفکر و انواع آن در ادبیات علمی معاصر و همچنین با معناشناسی آن در سیره امام رضا علیه السلام، نتیجه گرفته شده است که اولاً تفکر اساسی در سیره ایشان نهادینه سازی اندیشه و تفکر قرآنی است. ثانیا این تفکر در تضاد یا تنافی با استدلال های منطقی و تحلیلی در دنیای متعارف علمی از جمله تفکر تحلیلی، انتقادی، منطقی، سیستمی، خلاقانه و تفکر آینده نگر نیست بلکه این «تفکر حقیقیِ قرآن بنیاد»، بالاتر از استدلال های مذکور بوده که جایگاه آن در قلب انسان است به نحوی که عقل و قلب در بالاترین مراتب خود به اتحاد می رسند. در حقیقت، حضرت رضا علیه السلام به «ارتباط نظام مندِ قلب، زبان و تفکر» اشاره می فرمایند. طبق این بیان، قلب محل اصلی تفکر و تعقل است که تمام اعمال و کلام انسان از آن ناشی می شود. راهکارهای ترویج این نوع تفکر در اموری مانند یاد خداوند متعال، محاسبه نفس، پاکسازی قلب از آلودگی ها، تفکر در آیات الهی و خلقت، صبر و شکیبایی در برابر شدائد زندگی، دعوت به پرسشگری، انعطاف در پذیرش حقیقت و پرهیز از جمود فکری، یادآوری مرگ، بیان فلسفه احکام و سکوت است که به نوعی سایبان و چتری فراگیر بر دیگر انواع تفکر مانند تفکر منطقی، انتقادی، راهبردی، سیستمی، خلاقانه، معناگرا و...تلقی می شود زیرا این امور به تفکر روح و معنایی بی پایان بخشیده و آن را از محدودیت و تنگنای دنیایی و ماتریالیستی رها می کند.

تدوین مرامنامه عدالت‌محور طاهر بن حسین، بنیان‌گذار دولت طاهریان خراسان (205-251 ق) به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مرامنامه‌های حکمرانی در ایران پس از اسلام شناخته می‌شود که از ابعاد گوناگون موضوع پژوهش‌های مختلفی قرار گرفته است. یکی از ابعاد مورد توجه درباره این مرامنامه، منشأیابی اندیشه‌های عدالت محورانه‌ای است که توسط طاهر بن حسین در متن مذکور چیدمان شده است. دیدگاهی کوشیده تا با استناد به شواهد درون‌متنی و برون‌متنی آن را دنباله سنّت اندرزنامه‌نویسی عصر ساسانی بداند که با پوشش اسلامی در آغاز تشکیل نخستین دولت نیمه‌مستقل ایرانی در خراسان برپا شده و دیدگاهی دیگر با استناد به هر دو گروه از همان شواهد این مرامنامه را اقتباسی از نامه معروف امام علی g به مالک اشتر می‌داند. در این پژوهش از بررسی انتقادی این دو دیدگاه، دیدگاه سومی ارائه شده که نگارش این مرامنامه و تشکیل حکمرانی تمدنی طاهری در عهد طاهر و پسرش عبدالله(205-230 ق) را تأثیر پذیرفته از سیره عدالت‌محور حضرت رضا g در عهد ولایت‌عهدی ایشان(201-203 ق) در خراسان به شمار آورده است. با این فرض و به دلیل ماهیت تاریخی موضوع با روش توصیفی تحلیلی نیز شیوه پردازش این مقاله شده است. تشدید فضای فرهنگی شیعی، تقویت عدالت‌گستری به‌عنوان یک هنجار مهم در حکمرانی از طریق ساخت دوگانه‌های متمایز در شیوه حکمرانی نهاد امامت و نهاد خلافت در سیره حضرت رضا g تأثیر مستقیم در احیای اندیشه عدالت‌طلبی در میان کارگزاران حکومت داشته که خود را در قالب نگارش مرامنامه‌ای برای شیوه حکمرانی عادلانه (در عهد طاهر) و حکمرانی تمدنی (با دو مؤلفه عدالت‌محوری وعلم‌گستری) در عهد پسرش (عبدالله) نشان داده حاصل این پژوهش شده است.

مقدمه و اهداف: در چند دهه اخیر، دانش تعلیم و تربیت اسلامی رشد و بالندگی چشمگیری را تجربه کرده است. این رشد بیش از هر چیز مرهون تلاش اندیشمندان برجستهٔ اسلامی است که با رویکردی نو به منابع دینی، به ویژه قرآن و سنت، کوشیده اند تا دانش تربیت اسلامی برگرفته از معارف وحیانی را تبیین کنند. در میان این متفکران، آیت الله حائری شیرازی جایگاه ویژه ای دارد. وی از جمله اسلام شناسانی است که افزون بر تأملات نظری و اجتهادی در عرصهٔ تربیت، در میدان عمل نیز تجربه ای غنی از تربیت شاگردان و زیست تربیتی بر جای گذاشته است. با وجود این، اندیشه های تربیتی ایشان به طور نظام مند مورد تحلیل و واکاوی علمی قرار نگرفته و کمتر در جامعه دانشگاهی و حوزوی به صورت علمی عرضه شده است. این در حالی است که اندیشه پویا و کارآمد استاد بر پایه برداشت های بدیع قرآنی شکل گرفته و با بهره گیری از تمثیلات در تبیین مفاهیم عمیق تربیتی، دربردارنده یافته هایی کاربردی است که مورد توجه بسیاری از کنشگران تربیتی قرار گرفته است. این پژوهش درصدد است با تمرکز بر آثار و دیدگاه های ایشان، نوآوری های تربیتی وی را استخراج کرده و با ادبیات دانشی امروز انعکاس داده تا ظرفیت های آن را برای بازسازی دانش تعلیم و تربیت اسلامی نشان دهد. روش پژوهش: روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی است. به این معنا که ابتدا آثار مکتوب آیت الله حائری شیرازی گردآوری و فیش برداری شده و سپس داده های به دست آمده در چارچوبی منسجم دسته بندی و تحلیل گردیده است. از آنجا که جامعه داده ها مشخص و محدود بود، نمونه گیری صورت نگرفت و تمام آثار مرتبط مورد توجه قرار گرفت. در این بررسی، از میان مباحث تربیتی گسترده استاد، مهم ترین نوآوری ها گزینش شده و به صورت نظام مند، سامان یافته اند. یافته ها: براساس یافته های پژوهش، نوآوری های اندیشهٔ استاد، در دو محور اصلی قرار می گیرند: نخست، پیش فرض ها و مبانی نظری، و دوم، مسائل و مباحث تربیتی. در پیش فرض ها، چهار اصل اساسی قابل شناسایی است:۱. نقد اتکای صرف بر یافته های علوم انسانی غربی و تأکید بر ضرورت استقلال معرفتی در علوم انسانی اسلامی؛۲. باور به جامعیت قرآن در پاسخ گویی به همه مسائل مربوط به انسان و تربیت؛۳. اعتقاد به اصل «بازگشت کثرت به وحدت» به عنوان قاعده ای حاکم بر هستی و علوم انسانی؛۴. تأکید بر ضرورت قابل رقابت کردن اندیشهٔ اسلامی با دیگر نظام های فکری از طریق حسی و قابل انتقال نمودن مفاهیم.در محور مسائل تربیتی، برجسته ترین نوآوری های استاد در عرصه مبانی انسان شناسی قابل پیگیری است. ایشان با طرح دوگانه های بنیادین همچون «مافی الانسان و مافی الشرایط» و «فطرت و طبیعت» و همچنین قائل شدن به «حرکت انسان براساس تعلقات و آرزوها»، چارچوبی متمایز برای فهم حقیقت انسان ارائه می دهد. مبانی سه گانه مذکور، خصوصاً مبنای فطرت و طبیعت، نه تنها در تحلیل هویت انسانی بلکه در تبیین سایر مؤلفه های تربیتی -اعم از اهداف، اصول، روش ها و مراحل- اثرگذارند.در بحث اهداف تربیت، زمینه سازی مربی برای حاکمیت انسانیت بر نفسانیت، مسیر اصلی برای رسیدن به هدف غایی تربیت (عبودیت) است. دیگر اهداف نیز شامل رشد تعقل، استقلال و خودکفایی، ایجاد تعلق و آرزوی الهی، تقویت حسن ظن به خداوند و تقویت احساس مسئولیت است.اصول تربیتی نزد ایشان متناسب با همین مبانی انسان شناختی بازخوانی می شوند. اصولی چون آزادی و پرهیز از اکراه، اعتدال در روش ها، توجه همزمان به فطرت و طبیعت، تکریم متربی، مهار نفسانیات مربی و توجه به نظم در مواجهه با متربی، از مهم ترین اصولی هستند که در اندیشهٔ استاد، جایگاه بنیادین دارند. توجه به این اصول، منجر به تقویت فطرت و حاکمیت آن در انسان می شود.روش های تربیتی نیز در نگاه استاد بر همین مبانی بازتفسیر می شوند. ایشان ضمن تأکید بر اهمیت و پرکاربرد بودن روش محبت و احترام در تربیت، سایر روش ها مانند تشویق و تنبیه، قصه گویی، مسئولیت دادن و قرار دادن متربی در سختی ها را با محوریت حاکمیت فطرت در درون انسان تحلیل می کند. بدین ترتیب، حتی روش های سنتی و رایج نیز در منظومه فکری استاد، معنا و کارکردی تازه می یابند.از دیگر نوآوری های استاد، تحلیل مراحل سه گانه تربیت (مبتنی بر روایات سبعه سنین) براساس نظریهٔ «فطرت و طبیعت» است. وی هفت سال نخست را دوره ارضای طبیعت می داند، هفت سال دوم را دوره مهار طبیعت و هفت سال سوم را زمان اجتهاد فطرت تلقی می کند. نتیجه گیری: نتایج کلی پژوهش نشان می دهد که اندیشهٔ تربیتی آیت الله حائری شیرازی، واجد ظرفیت های ارزشمندی برای غنای دانش تعلیم و تربیت اسلامی است. وی با طرح مبانی بدیع انسان شناسی، اهداف و اصول نوین تربیتی و بازخوانی خلاقانه روش ها و مراحل، افقی تازه برای غنی سازی دانش تربیت اسلامی گشوده است. بازشناسی و نظام مند کردن این اندیشه ها نه تنها می تواند منبعی الهام بخش برای پژوهش های آتی باشد، بلکه می تواند نقطه عزیمتی برای طراحی الگوهای عملی در نظام آموزشی کشور و سیاست گذاری تربیتی در راستای حل چالش های تربیتی معاصر در سطوح کلان محسوب گردد.

امام سجاد (ع) در دعای اول صحیفه سجادیه به حمد و ثنای الهی می پردازند و مضامین معرفتی بسیار بلندی را درباره خداوند متعال بیان می کنند. محتوای معارف به کار رفته در این دعا بر مبانی و قواعد عقلی و فلسفی مهمی استوار شده است. در جستار حاضر با شیوه توصیفی - تحلیلی و با رویکرد فلسفی تلاش شده است تا مبانی و قواعد فلسفی مرتبط با مباحث خداشناسی استخراج و تحلیل گردد. یافته های تحقیق حکایت از آن دارد که در دعای نخست صحیفه سجادیه، هفت مبنا و قاعده فلسفی مرتبط با خداشناسی به کار رفته است که عبارتند از: «نبود آغاز و پایان زمانی برای خداوند متعال، امتناع رویت خدا با چشم سر، امتناع شناخت کنه ذات خداوند، متعال، عدم الگوی پیشین در آفرینش خداوند، غایت الغایات بودن خداوند متعال، عین فقر و ربط بودن موجودات به خداوند متعال و احاطه علمی خداوند متعال به همه موجودات». در پایان این نتیجه به دست آمده است که با تحلیل دقیق متون روایی و ادعیه مأثوره معتبر، می توان بسیاری از مبانی و قواعد فلسفی را مستندسازی و اعتبارسنجی نمود و از این رهگذر، اعتبار مبانی و قواعد فلسفی مبرهن را بیش از پیش نمایان ساخت. افزون بر این، بدین وسیله، نادرستی سخن افرادی که فلسفه اسلامی را تکرار فلسفه یونان می دانند و آن را با متون وحیانی ناسازگار میپندارند، بیش از پیش آشکار می شود.

در مورد اصطلاح رایج در مطالعات تفسیری یعنی روش تفسیر روایی می توان تأملاتی را مطرح کرد. ازآن جاکه از این روش معمولاً در مقابل روش اجتهادی یاد می شود؛ تبیین نادرست رابطه عقل و نقل -در کنار خلط سنت واقعه و محکیه- تقریری غیرقابل دفاع از این روش را سامان داده است. در مقاله پیش رو، اصطلاحِ روش تفسیر روایی، در سه محور به طور اساسی نقد شده است. قائلان به این روش، هیچ توجیه قابل قبولی برای این سه محور ندارند. در نهایت نویسنده به این نتیجه دست یافت که بخش قابل توجهی از تلاش های معهود تفسیری در روش موسوم به روش تفسیر اجتهادی، ناظر به واکاوی قراین ضعیف شده به دلیل دوری تدریجی از دوران صدور نص است. ازاین رو نه صحیح است که روش مفسران دوران متقدم را به دوری از اجتهاد توصیف کنیم و نه اینکه هر روایتی را -به صرف ارتباط با آیه ای از آیات قرآن- ذیل عنوان کلی تفسیر، جای دهیم؛ چنانکه بیان صِرف روایات ذیل آیات، نمی تواند روشی به نام روش تفسیر روایی پدید آورد.

چگونگی تکثیر نسل انسان از مسائل اساسی و بنیادی فلسفی و کلامی است که قرآن کریم به اختصار به آن پرداخته است. این جستار در پی پاسخ این مسئله، آیات قرآن و احادیث را با استفاده از اصول و قواعد تفسیری بررسی و تحلیل می کند و همچنین روایات ناظر به این مسئله را نیز با استفاده از قواعد فقه الحدیثی و دیدگاه آیت الله جوادی آملی بررسی می نماید. آشکارترین آیه ناظر به این مسئله، آیه اول سوره نساء است: «یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثیراً وَ نِساءً ...». از ظاهر آیه (منهما) برداشت می شود که تکثیر نسل انسان به حضرت آدم و حضرت حوا سلام الله علیهما بازمی گردد و همه انسان های روی زمین، ثمره ازدواج آن دو هستند. ناگفته نماند دیدگاه های دیگری در پاسخ به این مسئله مطرح شده است که در این مقاله به روش کتابخانه ای مطرح و ارزیابی خواهند شد.

  مسئله رؤیت خدا در قیامت، از مسائل چالشی میان متکلمان و مفسران است و در این مورد عقاید گوناگونی ابراز شده است. اشاعره به تبعیت از حنابله، رؤیت الهی را در این جهان محال می دانند، لکن معتقدند که در سرای آخرت تنها مؤمنان خدا را می بینند. منظورشان از رؤیت، رؤیت حسی است اما درباره چگونگی رؤیت حسی اظهارنظر نمی کنند و به نظریه «بلاکیف» تمسک می جویند. هرچند این عقیده با عقل و نصوص قرآنی مخالف است ولی عمده سند و مدرک آن ها دراین باره روایات موجود در صحیحین (بخاری و مسلم) است. تحقیق پیش رو با روش توصیفی تحلیلی ابتدا اصل روایات مذکور را نقل می کند و آنگاه با معیارهای عقلی و نقلی ثابت مورد نقد و بررسی قرار می دهد. براساس یافته های این پژوهش، اندیشه رؤیت الهی هرگز ریشه قرآنی نداشته است، بلکه برعکس هرکجا قرآن، این اندیشه را مطرح می کند، پای یهود را به میان می کشد و آن را به صورت یک اندیشه مردود و منکر مطرح می کند. مسلماً ریشه این اندیشه در روایتی است که از احبار یهود نقل شده است. افزون بر این، تجسیم و جسم انگاری خداوند از پیامدهای پذیرش مضمون روایت در صحیحین است.

  مفضل بن عمر جعفی یکی از یاران امام صادق و امام کاظم n است که نام او در سلسله اسناد کتاب کافی 95 بار آمده است. او جزو آن دسته از راویانی است که مضامین خاصی با موضوع جایگاه والای امام در عالم خلقت، علم فراگیر امام به کائنات، خلقت نوری ائمه و احادیث مربوط به عالم ذرّ را روایت کرده است. در این نوشتار طیف مفضل بن عمر به عنوان دسته ای از راویان معرفی می شوند که ناقل مضامین فوق و دارای روابط استاد و شاگردی بوده و ازسوی رجالیان متقدم به غلو متهم شده باشند. در این نوشتار مرویات و اسانید روایات طیف مفضل بن عمر در کتاب کافی با هدف شناخت حلقه وصل این طیف به کلینی، به روش توصیفی تحلیلی بررسی شده و این نتیجه حاصل شد که محمد بن یحیی عطار به واسطه احمد بن محمد بن عیسی اشعری بیشترین نقش را در انتقال مرویات طیف مفضل به کتاب کافی داشته اند. با توجه به وثاقت و جلالت قدر این دو نفر، تصور غالی انگارانه از روایات طیف مفضل در کتاب کافی مشکل خواهد بود.