درخت حوزه‌های تخصصی

پژوهش حاضر با هدف بررسی خاستگاه واژه قرآنی تک بسامد «هُدِّمَت»، برساخته از ریشه «ه-د-م»، و واکاوی تطور صوری و معنایی آن انجام شده است. این واژه در تفاسیر و ترجمه های قرآنی، اساساً به مثابه یک واژه اصیل عربی و در پیوند با معنای جاافتاده «ویرانی یا تخریب» تلقی شده، بی آنکه بررسی ریشه شناختی مستقلی بر پایه تعاملات زبانی صورت گیرد. مقاله پیش رو با رویکرد تاریخی یا درزمانی، ضمن اشاره به همزادهای واژه در دیگر زبان های سامی، کاربست های آن را در متون پیشاقرآنی شامل متون مقدس یهودی–مسیحی و اشعار کهن عربی بررسی کرده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که «هُدِّمَت» وام واژه ای برگرفته از فارسی باستان (handāma) به معنای «اندام» است که از طریق زبان آرامی و در چارچوب تعاملات زبانی عصر هخامنشی وارد زبان های سامی و سپس عربی شده و در آیه چهلم سوره حج بر پاره پاره کردن و فروپاشی ساختمان پرستشگاه ها دلالت دارد. افزون بر این، نتایج پژوهش پیش رو نشان می دهد که بازسازی ریشه ثلاثی «ه-د-م» بر پایه یک ریشه ثنائی، به سبب غفلت از وام واژه بودن آن اساساً گرفتار خطای روش شناختی است.

منشأ عصمت یکی از عناوین بحث برانگیز، ذیل موضوع عصمت انبیاء و ائمه اطهار(ع) است و نظریه های گوناگونی مبتنی بر مبانی متفاوت، در این رابطه مطرح شده است. این جستار فارغ از تعریف و محدوده ی عصمت و ناظر به عصمت عملی و در مقام ثبوت عصمت، به بحث پرداخته و منشأ عصمت را مورد بررسی قرار می دهد. در آغاز اشاره ای به دیدگاه های مطرح شده پیرامون منشأ عصمت داشته و به نظریاتی چون "علم و معرفت"، "محبت"، "کمال قوه عقل"، "لطف مبتنی بر اسباب چهارگانه"، "اراده و انتخاب"، "علم و اراده"، "علم و اراده و کمال عقل"، پرداخته شده است؛ سپس در ادامه ضمن طرح فلسفه عمل ملاصدرا و اشاره به مبادی اراده که شامل تصور، تصدیق، شوق و شوق مؤکد می شود، در تحلیل منشأ عصمت، دیدگاه متمایزی را ارائه نموده و دیدگاه های مشابه مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. با توجه به فلسفه عمل ملاصدرا و تحلیل فلسفی اراده ی انسان، منشأ عصمت، همان شوق و محبت است، اما محبت شدیدی که بر سایر محبت ها غلبه یافته باشد. معرفت، خردمندی و انتخاب های پیشین تنها زمانی بر اراده ی انسان تأثیر دارند که موجب ایجاد محبت شده و فرآیند شدت یافتن و غلبه بر سایر محبت ها را سپری کنند. این مقاله با مراجعه به منابع اصیل کلامی و آثار ملاصدرا با روش کتابخانه ای به جمع آوری اطلاعات پرداخته و سپس با تحلیل فلسفه عمل ملاصدرا، ارزیابی نهایی خود را ارائه نموده است.

فلسفه ریاضیات در سنت اسلامی بسیار غنی است. همچون سلف خود ابن سینا، که به بیشتر مسائل فلسفه ریاضیات پرداخته است، نصیرالدین طوسی با برخی از این مسائل درگیر بوده است و حتی مسائل نویی را پیش کشیده است. هدف من در این مقاله اثبات همین مدّعا است. با رویکرد تحلیلی نشان می دهم که نصیرالدین طوسی، به معنای واقعی کلمه، فلسفه ریاضیات دارد. مساهمت های عمده او در وجودشناسی ریاضیات دو چیز است. نخستین ردّ استدلا ل های بر تناهی گروی، یعنی دو برهان عمده مسامته و تطبیق، می باشد. و دومین سخن از ویژگی های بی نهایت است، از جمله اینکه اقلّ و اکثر در آن متصوّر می شود. و مساهمت های اصلی او در معرفت شناسی ریاضیات دو امر زیر است. نخست، او، برخلاف ابن سینا و به سان ابن هیثم، از تجربه گرایی در باب تصدیقات دفاع می کند درست همانگونه که از تجربه گرایی در باب مفاهیم پشتیبانی می کند، در اینجا البته همسو با ابن سینا. دوم، او پرسش از صدق را پیش می کشد و از این جویا می شود که گزاره های ریاضیاتی چگونه صادق اند درحالی که از معقولات ثانیه ساخته شده اند که در جهان خارج چیز دست پرکنی نیستند و درحالی که کلّی و حقیقیه اند و تمام افراد محقّق و مقدّر را دربرمی گیرند. در پاسخ به این پرسش او هم تعریف دیگری از صدق را پیش می نهد هم نظریه مبتکرانه نفس الأمر را مطرح می کند.

یواجه العالم الإسلامی فی العصر الراهن أزمه عمیقه فی الهویه الحضاریه؛ أزمه تتجلّى فی أبعادها السیاسیه والثقافیه والاجتماعیه والفکریه، من خلال مظاهر التفرّق بین المذاهب والشعوب الإسلامیه، والضعف البنیوی للمؤسسات الدینیه والاجتماعیه، والانفصال عن القیم والمبادئ الأصیله للإسلام. ولم تؤدِّ هذه الحاله إلى إعاقه تشکّل هویه موحّده وحیویه بین المسلمین فحسب، بل مهّدت الطریق أیضًا لتغلغل وانتشار الخطابات غیر التوحیدیه والعلمانیه والإلحادیه فی المجتمعات الإسلامیه. وتکمن الإشکالیه الرئیسه التی یتناولها هذا البحث فی أن جزءًا من هذه التحدیات یعود إلى التراجع التدریجی لمفهوم التوحید، من کونه مبدأً اجتماعیًا وحضاریًا فی صدر الإسلام، إلى مجرّد قضیه نظریه وکلامیه. هذا التراجع أدّى إلى تهمیش الأسس الاجتماعیه والأخلاقیه والحضاریه للتوحید، مما أسفر عن ضعف فی التماسک والعداله وتحمل المسؤولیه داخل الأمه الإسلامیه. ویهدف هذا البحث إلى تحلیل وتبیین دور التوحید الاجتماعی بوصفه أساسًا فکریًا وعملیًا فی إعاده بناء الهویه الحضاریه للمسلمین، ومواجهه الخطابات غیر التوحیدیه. یرکّز هذا البحث على مقاربه "مواطن الحضاره الإسلامیه" من خلال تصمیم إطار عملی یتمثّل فی "میثاق المواطنه فی الحضاره الإسلامیه"، ویسعى إلى بیان أن إعاده قراءه التعالیم التوحیدیه على المستویات الاجتماعیه والسیاسیه والحضاریه، من شأنها أن تمهّد الطریق لإحیاء الهویه الفردیه والاجتماعیه للمسلمین، وتعزیز تماسک الأمه الإسلامیه وحیویتها، وتهیئه الأرضیه لظهور حضاره إسلامیه جدیده فی العصر الراهن. وعلاوه على ذلک، ینطلق هذا البحث من فرضیه مفادها أن إحیاء التوحید الاجتماعی فی نمط حیاه المواطن المسلم لا یتیح فقط إمکانیه إعاده بناء الهویه، بل یوفّر أیضًا فرصه لإعاده هندسه العلاقات الاجتماعیه والمؤسسیه، وذلک استجابهً للاحتیاجات العملیه للمجتمع الإسلامی المعاصر. تمّ اعتماد المنهج الوصفی- التحلیلی فی هذا البحث، مع اتباع مقاربه استنتاجیه تستند إلى المصادر الإسلامیه الأصیله وآراء المفکرین والعلماء المسلمین المعاصرین. وتُظهر نتائج البحث أن التوحید الاجتماعی، بما یتجاوز کونه مبدأً کلامیًا أو اعتقادیًا، یُعدّ الأساس الجوهری للتضامن والعداله الاجتماعیه، وتحمل المسؤولیه المتبادله، ولا سیما وحده الأمه الإسلامیه. وعندما یُعاد تعریف هذا المبدأ ویُفعّل فی مستوى نمط الحیاه، والنظام التعلیمی، والبُنى الاقتصادیه، والسیاسات الاجتماعیه، متجاوزًا بذلک الطابع النظری والتجریدی، فإنه یستطیع أن یؤدی دورًا استراتیجیًا فی تعزیز الکرامه الإنسانیه، وتوزیع الفرص بشکل عادل، ونشر العلم والتقدم، ومکافحه الظلم والفساد، وتقویه رأس المال الاجتماعی، وترسیخ ثقافه التعایش السلمی داخل المجتمعات الإسلامیه وخارجها. وتُبیّن نتائج هذا البحث أن مقاربه "مواطن الحضاره الإسلامیه"، بالاستناد إلى التعالیم التوحیدیه، تمتلک قدره عالیه على تربیه جیل جدید من المسلمین، یکون ملتزمًا بالقیم الإسلامیه الأصیله، ویشارک بفعالیه ومسؤولیه وأخلاقیه فی المجالات الاجتماعیه والعلمیه والثقافیه. استنادًا إلى ما سبق، یسعى هذا البحث من خلال اقتراح "میثاق المواطنه فی الحضاره الإسلامیه" بوصفه إطارًا نظریًا عملیًا، إلى ترقیه مبادئ مثل التوحید، والکرامه الإنسانیه، والعداله باعتبارها منظِّمه للعلاقات الاجتماعیه، والأخوّه الإسلامیه، ونمط الحیاه التوحیدی، من مستوى التعالیم المجرده إلى مستوى الالتزامات السلوکیه والمؤسسیه والبنیویه. ویؤکد هذا المیثاق، فی بُعده النظری، على العوده إلى المبادئ الأصیله للتوحید الاجتماعی، وفی بُعده العملی، على تجسید قیم مثل السعی للعلم والتقدم، ومکافحه جمیع أشکال التمییز والفساد، وترسیخ التعایش السلمی. کما یمکن لهذا المیثاق أن یعمل بوصفه وثیقه استراتیجیه للمؤسسات التعلیمیه والثقافیه والاجتماعیه فی الدول الإسلامیه، ویقدّم نموذجًا مشترکًا للمواطنه الإسلامیه یجمع بین البُعدین العالمی والوطنی. وتُظهر النتیجه النهائیه لهذا البحث أن إحیاء الدور الاجتماعی والحضاری للتوحید یمکن أن یشکّل استراتیجیه شامله لإعاده بناء الهویه الحضاریه للأمه الإسلامیه. وفی هذا السیاق، فإن "مواطن الحضاره الإسلامیه" لیس مجرد مفهوم نظری، بل هو نموذج للفاعلیه الأخلاقیه والمشارکه المسؤوله القائمه على الکرامه الإنسانیه، على المستویین الفردی والجماعی. وتحقیق هذا النموذج یتطلب إعاده التفکیر فی السیاسات الثقافیه، والأنظمه التعلیمیه، والبُنى الاقتصادیه، بالإضافه إلى إراده مشترکه بین النخب الدینیه والعلمیه والسیاسیه، من أجل إحیاء وحده الأمه الإسلامیه وتماسکها، وتهیئه الأرضیه لقیام حضاره إسلامیه جدیده. ومن ثم، فإن هذا البحث، من خلال رسمه لهذا الأفق، یمکن أن یشکّل أساسًا للدراسات التکمیلیه وصیاغه السیاسات العامه فی مجال الهویه والحضاره الإسلامیه فی العالم المعاصر.

واژه «نفس»، ترکیبی از پدیده های روانی ناظر بر ابعاد درونی و بیرونی وجود انسان است. از دیدگاه زبان شناسی شناختی، تمایز میان «فاعل» و «خود»، ساختار کلی نظام استعاری ارتباط انسان با خویشتن را می سازد. پژوهش حاضر با هدف بازنمایی ارزش های حاکم بر نظام اندیشگانی امام علی (ع)، نگاشته شده است و سعی دارد با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، شیوه توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر رویکردهای زبان شناسی شناختی و جامعه شناختی، انواع روابط انسان با خویشتن را در کلام امام علی (ع) بررسی نماید تا از این رهگذر به الگوی ارتباط آرمانی دست یابد. شایان ذکر آنکه مجموع داده های احصاء شده شامل 190 عبارتی است که واژه نفس در آن ها به کار رفته و برجسته ترین آن ها به تحلیل درآمده است. مدل به کار رفته در این نوشتار، از تقسیمات روابط اجتماعی بر مبنای تطبیق استعاره های زندگی درونی انسان در نظریه فلسفه جسمانی ذهن از لیکاف و جانسون بر الگوهای تعاملات اجتماعی حاصل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد، فاعل انسان و خویشتن در روابط والد-فرزندی، خودمراقبتی، کشمکشی و سازگاری در حوزه های مفهومی جسم، موجود جاندار، مکان و مانع، مفهوم سازی شده است. در رابطه والدی، فاعل انسانی آموزشگر است. رابطه خودمراقبتی، زمینه ساز خودافزایشی است. همچنین کشمکش انواعی از روابط روی آوری، روی آوری- اجتناب و اجتناب را دربر می گیرد. در رابطه سازگاری که با اعمال اقتدار مستقیم و غیر مستقیم از سوی فاعل بازنمایی می شود، مسئله انسجام خود با فاعل انسانی در خصوص انجام امر الهی که همان تسلیم است، موضوعیت دارد؛ بنابراین، رابطه سازگاری، رابطه آرمانی انسان با خویشتن است.

با توجه به رواج ایده های سکولاریستی از تربیت مسئله نوشتار حاضر بازتأمل درباره یکی از مبانی ارزش شناختی «تربیت سکولار» است که اخلاق را بر فقه تقدم می بخشد و «اخلاقی شدن جامعه» را به جای «فقهی شدن جامعه» تجویز می کند و با طرح دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی / دینی شدن تربیت» به اولی فتوا می دهد. روش تحقیق، روش توصیفی، تبیینی و انتقادی است. در مقام توصیف و تبیین دیدگاه مذکور این نتایج حاصل شد: روند پرشتاب سکولاریزاسیون تربیت و مدرسه و برنامه درسی به این گونه بوده که به جای «تربیت دینی»، «تربیت اخلاقی» پیشنهاد شد و سپس به جای «تربیت اخلاقی»، «تربیت معنوی» جایگزین شد. در همین مجال از روایت های سکولار، یعنی «تربیت دینیِ سکولار»، «تربیت اخلاقیِ سکولار» و «تربیت معنوی سکولار» رونمایی می شد. اندیشه سکولار و تفسیر این دنیایی از دین در جامعه ایران را جریان روشنفکری دینی نمایندگی می کرده و آنان مدعای خود را در تقدم اخلاق بر فقه به دیدگاه «دنیوی بودن فقه»ِ غزالی مستند کرده اند. نوشتار حاضر در بخش سنجش و ارزیابی دیدگاه فوق، ضمن وارد کردن هفت نقد به این نتیجه رسید که «تربیت سکولار» از آن جهت که بر مبنای ارزش شناسانه تقدم اخلاق بر فقه و ساخت دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی شدن تربیت» استوار است، مخدوش می باشد؛ خصوصاً اینکه استناد به دیدگاه غزالی اولاً نادرست و سوگیرانه و بدون لحاظ کردن دیدگاه جامع ابوحامد بوده؛ ثانیاً استنتاج سکولاریزم اخلاقی از دیدگاه «دنیوی بودن فقه» در اندیشه غزالی، نوعی بهره برداری غیرمنطقی بوده است.

عرف به عنوان منبع یا ابزاری در فرآیند تفسیر قرآن، به صورت کلی از دیدگاه فریقین دارای اعتبار است؛ اما محدوده و قلمرو اعتبار آن، مورد اختلاف نظر قرآن پژوهان است. تبیین جایگاه عرف و اعتبار آن در دو سطح «درک مفاهیم» و «مصادیق آیات» در فرایند تفسیر، هدف اصلی این پژوهش است. بدین منظور، نوشتار حاضر با روش تطبیقی و به شیوه تحلیلی-توصیفی، دیدگاه ها و ادله قرآن پژوهان فریقین را در اعتبارسنجی عرف در تفسیر مفاهیم و مصادیق آیات بررسی کرده و نشان می دهد اگرچه برخی عرف را در هر دو سطح معتبر می دانند اما اندیشمندانی مانند علامه طباطبایی با تمایز میان «مراد استعمالی» و «مراد جدی»، فهم عرفی را صرفاً در سطح مفاهیم (مراد استعمالی) پذیرفته و در سطح مصادیق (مراد جدی) با استناد به فراحسی بودن برخی حقایق قرآنی، آن را نفی می کنند. همچنین یافته های کلیدی حاکی از آن است که مفاهیم قرآنی در دو گروه اصلی «حقیقی-تکوینی» و «اعتباری-تشریعی» جای می گیرند. مفاهیم تکوینی به «محسوس و ملموس» (قابل درک برای عرف) و «فراحسی» (مانند صفات الهی و معاد) تقسیم می شوند. در مقابل، مفاهیم اعتباری قرآن شامل «حقائق شرعیه» (دارای اصطلاحات خاص قرآنی) و «مفاهیم اعتباری عام» (بدون اصطلاح خاص) است. بر این اساس، نتایج تحقیق تأکید دارد که عرف عقلایی در سه حوزه زیر می تواند به عنوان قرینه ای معتبر در تفسیر عمل کند: ۱. در سطح مفاهیم کلیه آیات؛ ۲. در سطح مصادیق و مراد جدی آیاتی با مفاهیم محسوس و تجربه پذیر (مانند احکام اجتماعی)؛ ۳. در تفسیر آیات فاقد اصطلاح خاص قرآنی.

شیعیان از قرون اولیه هجری بخشی از ساکنان عراق را تشکیل می دادند. آن ها در شهرهای شیعه نشین کوفه و بصره زندگی می کردند. علاوه بر این، در دوره عباسی، سایر شهرهای عراق از جمله بغداد و حلّه نیز میزبان شیعیان بودند. از قرن دوم هجری به بعد، وضعیت شیعیان عراق از جهت خودکفایی اقتصادی تغییراتی کرد. وجود دو رود بزرگ دجله و فرات در عراق و زمین های کشاورزی در این منطقه به اقتصاد شیعیان کمک شایانی کرد. همچنین به لحاظ جغرافیایی باید وجود راه های کاروانی و تجاری ایران، ماوراءالنهر، مصر و آناتولی را با وجود امنیت راه های تجاری زمینی و دریایی در این دوره از عوامل رونق بازرگانی در شهرهای عراق عنوان کرد. با این ترتیب عراق توانست از رونق اقتصادی بالایی برخوردار شود. در دوره مورد بحث، شیعیان عراق به عنوان جزئی از بدنه جامعه اسلامی به امور اقتصادی توجه فراوانی داشتند. آنان همگام با برخورداری از آزادی سیاسی و تسامح حاکمان شیعی بویهی، برای ورود به عرصه اقتصادی و به دست گرفتن نبض بازارهای این ناحیه تلاش فراوان می کردند. این پژوهش به فعالیت های اقتصادی شیعیان در دوره بویهیان پرداخته و در پی پاسخ به این سؤال است که فعالیت های اقتصادی شیعیان در شهرهای شیعه نشین عراق در دوره بویهی در چه زمینه هایی بوده است؟ پس از مطالعه و بررسی متون و تحقیقات صورت پذیرفته به روش توصیفی- تحلیلی این نتیجه حاصل آمد که شیعیان عراق در دوره مورد مطالعه، در دو زمینه بازرگانی و حتی ابزارهای دست ساز بومی و منطقه ای، فعالیت قابل توجهی را به انجام رسانیده اند. آنان در مسائل اقتصادی از تجربه و مهارت بسیاری برخوردار گشتند، حتی گاهی از دیگر رقبای تجاری خود پیشی گرفتند. سودآوری تجارت منطقه ای شیعیان در هنگامی که رواداری حاکمان بیشتر بود، ثمرات به مراتب بهتری برای شیعیان داشت، چنان که در دوران خاندان شیعه بویهی در تشکیلات خلافت حضور شیعیان در فعالیت های اقتصادی افزون تر گشت و آنان به کسب ثروت پرداختند.

ناقدان وهابیت، متون فراوانی در نقد مغالطات وهابیان نگاشته و از عهده نقد و ابطال آنها به درستی برآمده اند. قطعاً آغاز و مبنای تمام این تألیفات یافتن مغالطه در آثار وهابیان است اما مسئله اینجاست که در اکثر (همه) نقدها، روش یافتن مغالطات تبیین نشده است تا دیگران نیز همان روش را پیموده و مغالطات را یافته و در دام آن نیفتند. این نوشته در پی ارائه همین امر مغفول یعنی روش مغالطه یابی است. برای رسیدن به این منظور یک روش سه مرحله ای پیشنهاد شد که در هر مرحله روش مذکور با شواهدی از کتاب قفاری، کاربردی سنجی شد. مراحل مذکور عبارت اند از: 1. جداسازی مطالب مشکوک به مغالطه 2. جداسازی مطالب مقام تبیین از بین مطالب مشکوک 3. آزمون انطباق متن مشکوک بر تعریف هر مغالطه. حاصل این کار ارائه روشی ساده برای یافتن مغالطات مقام تبیین در متون وهابی بود. با توجه به اینکه چنین رویکردی به مغالطات در جای دیگری مشاهده نشده است، باید گفت این کار، بابی جدید در نقد متون وهابی است.

اسماعیلیان از ابتدای تأسیس تاکنون، عقاید خاصی در باب مهدویت داشته اند و موضوع مهدی موعود نیز در نزد فرقه های مختلف اسماعیلیه متفاوت است. در این میان، بعضی به اسماعیل بن جعفر و بعضی به محمد بن اسماعیل معتقد بودند. بعضی نیز خود را مهدی خواندند و به امام زمان در هر عصر معتقد شدند و بعضی به برپایی قیام، اقدام کردند. باتوجه به اختلاف عقاید و البته اشتراکاتی که بین آنها وجود دارد، در این مقاله با روش توصیفی و کتابخانه ای، اندیشه مهدویت از منظر فرقه های اسماعیلی (قرمطی، فاطمی و نزاری) و وجوه تشابه و تفارق آنها مورد بررسی ق رار گرفته است که به عنوان وجوه اشتراک این فرقه ها می توان به ضرورت وجود امام، جایگاه ویژه امام در نظام آفرینش، ارتباط امام با جامعه، عصمت امام، نصب الهی امام بعد از پیامبر و اینکه مهدی موعود از نسل پیامبر اسلام(ص) است، اشاره کرد و افتراق آنها نیز در این نوشته، اعتقاد به موعود بودن اسماعیل بن جعفر نزد برخی از این فرق، اعتقاد به مهدویت محمد بن اسماعیل نزد برخی دیگر، پذیرش ادعای امامت عبیدالله از نظر برخی، استمرار امامت به نظر بعضی، عدم رجعت محمد بن اسماعیل به نظر برخی دیگر ، تفاوت مهدی و قائم به نظر بعض از آنان و اختلاف در باره امام ظاهر، است.

پیچیدگی شناخت انسان موجب شده است برخی آن را موجودی ناشناخته یا غیر قابل شناخت توصیف کرده اند. ازاین رو، تأمل درباره انسان و بررسی ویژگی های آن، پژوهشی به درازای تاریخ تفکر دارد که دارای نتایج متعدد عملی و نظری است. مراتب انسان از نگاه امام خمینی(ره)، جامعِ اندیشه دینی، حکَمی و عرفانی است که باتوجه به رویکرد عمل گرایانه ایشان می تواند در تبیین وجوه انسان متعالی و ارائه الگوی عینی آن مفید باشد. ایشان انسان را وجودی بسیط و لایتناهی در سه نوع متوسط، شرعی و الهی معرفی نمودند که با طی مراتبِ انسانی، معنوی و عقلانی به بارگاه قدس الهی راه می یابد. در انسان شناسی امام خمینی(ره) نیت و نظر، عمل و عزم، تربیت و فیض الهی از عوامل مهم دستیابی به مراتب انسانی به شمار می روند. در نوشتار حاضر، مراتب انسان و نیز عوامل دستیابی به آن و رابطه مراتب انسان با توحید بررسی خواهد شد.

بسیار رخ می دهد که مالکان معادن، عملیات بهره برداری را به اشخاص متخصص واگذار کنند. یکی از شیوه های این واگذاری، عقد قرارداد اجاره است. در این میان، مسئله تعیین مکلف به پرداخت خمس معدن مطرح می شود؛ به ویژه آنکه از یک سو موجر به عنوان مالک اصلی معدن شناخته می شود و از سوی دیگر مستأجر عملیات استخراج را بر عهده گرفته و مستقیماً از مواد معدنی بهره می گیرد. این پرسش فقهی، افزون بر وجه تکلیفی خود، از جهت مالی نیز اهمیت قابل توجهی دارد. به ویژه با در نظر داشتن نقش معادن ارزشمند و درآمدزا در اقتصاد کشور که اهمیت و ضرورت بررسی دقیق این موضوع را دوچندان می سازد. یافته های این پژوهش نشان می دهد مستأجری که بر پایه عقد اجاره به استخراج مواد معدنی رو می آورد، مکلف به پرداخت خمس است؛ زیرا موضوع خمس، مواد معدنی خارج شده از معدن است. پس از این نکته، مسئله اساسی در تعیین مکلف، شناسایی شخصی است که از این فایده معدنی بهره مند می شود و مواد مزبور تحت استیلا و تسلط او قرار می گیرد.

رجبعلی تبریزی همچون ابن سینا بر ارتباط ذهن با عین تأکید فراوانی داشت. او به عنوان حکیم نومشّائی که قواعد و ادبیات مشّائی را به منظور ارزیابی نظریات جدید معاصران خویش، ارتقا داد؛ قائل به هماهنگی «ساختارهای زبانی مشترک» با مباحث معقول گردید. ازلوازم مهم این نظریه در آموزه های او، انکار «مفاهیم اعتباری» در فلسفه و حکمت است. پژوهش پیش رو می کوشد تا ضمن توضیح دیدگاه حکیم تبریزی در مسأله استنتاج مبانی هستی شناختی از گویش زبانی و لازمه مهم آن، به ارزیابی دلایل و اشکالات ناظر به آن ها بپردازد. روش به کار رفته در این پژوهش، ترکیبی از تبیین و تحلیل انتقادی است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که دیدگاه تبریزی درباره کاربرد ساختارهای زبانی مشترک، در چارچوب تفکّر او، قابل ابطال نیست و دست کم به عنوان اصل پیشینی در مکتب نومشّائی تبریزی پذیرفتنی است. همچنین، تحلیل قابل توجّه او درباره معنای نفس الامر، بسی حائز اهمیت است؛ ولی حدودوثغور دیدگاه او در نفی مفاهیم اعتباری، قدری ابهام دارد؛ چون تفکیکی میان معقولات ثانی فلسفی با معقولات ثانی منطقی قائل نشده است.

مفهوم «تلقی روح القدس» در روایات معتبری از مصادر اصلی حدیثی همچون «بصائر الدرجات» و «الکافی»، به عنوان یکی از منابع علم امام† معرفی شده است. با وجود اهمیت این آموزه، چیستی آن و تمایزش با سایر راه های کسب علم امام، مانند تحدیث و الهام همواره با ابهاماتی روبرو بوده است؛ ابهامی که سبب می شود این تعبیر برای مخاطبی که با ظرایف زبان عربی آشنا نیست، معنای مشخص و متبادری نداشته باشد. این نوشتار باهدف معناشناسی دقیق این آموزه، در گام نخست به بررسی سندی ده روایت اصلی در این باب می پردازد و اعتبار دستکم بخشی از آنها را اثبات می کند. سپس با روش معناشناسی لغوی و تحلیل کاربرد واژه «تلقی» در دو مفعول، نشان می دهد که این واژه در روایات مذکور، بیش از آنکه به معنای «اخذ» یا «تلقین» باشد، به معنای «روی آوردن و به استقبال آمدن» (استقبال) است. در ادامه، مقاله با بررسی وجودشناختی «روح القدس» در این روایات و با استناد به قرائنی مانند روایات «ارواح خمسه»، استدلال می کند که مراد از آن، جبرئیل نیست؛ بلکه موجودی ملکوتی و حقیقتی نورانی است که به عنوان یک ابزار یا قوه، در بستر وجودی امام قرار دارد. برآیند این دو تحلیل نشان میدهد که «تلقی روح القدس» فرایندی است که در آن، امام هنگام مواجهه با امری که علم آن نزد ایشان حاضر نیست، به آن قوه یا ابزار معنوی همراه خود توجه می کند و روح القدس با علم مورد نیاز، به استقبال ایشان می آید.

مسئله اصلی این پژوهش آن است که غرور و انفعال دو پدیده روان شناختی مهم اند که تأثیر عمیقی بر پایداری و سرنوشت جبهه مقاومت دارند. این پژوهش، با روش کیفی و رویکرد تحلیل محتوا، به طراحی الگویی نظری برای تحلیل مؤلفه ها، مکانیسم شکل گیری و ارائه راهبردهای مدیریتی این دو پدیده می پردازد. یافته ها نشان می دهد غرور با مؤلفه هایی چون غفلت از حقیقت، اعتماد افراطی به خویشتن و خطای شناختی تحلیل راهبردی را مختل می سازد. درمقابل، انفعال، که از فشارهای بیرونی و یأس درونی نشئت می گیرد، مقاومت را به رکود می کشاند و تعامل مخرب این دو چرخه ای از ناکامی را شکل می دهد. درنتیجه راهبرد مقاومت توحیدی، با تأکید بر اراده الهی، نقشی کلیدی در مدیریت غرور و تبدیل یأس به امید دارد. الگوی قرآنی «تسبیح و استغفار» نیز، با بازگرداندن توجه به قدرت الهی و پذیرش کاستی ها، سازوکاری بنیادین و مؤثر برای کنترل این چالش ها و تضمین انسجام و موفقیت پایدار جبهه مقاومت ارائه می دهد.

در فقه اسلامی و روان شناسی رشد، رضاع یکی از ارکان اساسی رشد و پرورش کودک است. پژوهش حاضر باروش تحلیلی-توصیفی، جایگاه تربیتی شیردهی را در آیات قرآن، روایات و منابع فقهی بررسی کرده و تأثیر آن بر رشد جسمی و روانی کودک را تحلیل می کند. یافته ها نشان می دهد که رضاع در اسلام فقط فرآیندی تغذیه ای نیست، بلکه سازوکاری تربیتی با آثار چندبعدی است. از منظر فقهی، شیردهی علاوه بر ایجاد محرمیت، شرایط و آداب خاصی دارد که بر تربیت کودک تأثیر می گذارد. از دید علمی، ترکیبات شیر مادر و تعاملات عاطفی هنگام شیردهی، تأثیرات پایداری بر رشد شناختی و هیجانی کودک دارد. پژوهش حاضر به این نتیجه کلیدی دست یافته است که رعایت ظرافت های شرعی و تربیتی شیردهی، نقش تعیین کننده ای در پرورش نسلی سالم و متعهد دارد؛ حقیقتی که برنامه ریزی خانواده ها باید بر محور آن بچرخد.

فرمان قرآنی به محافظت بر «صلاه الوسطی» (بقره/ ۲۳۸) به رغم وضوح متن، به دلیل ابهام در مصداق، یکی از پردامنه ترین مناقشات فقهی - تفسیری را رقم زده است. پژوهش های پیشین عمدتاً «مصداق محور» و به دنبال ترجیح یک قول از میان انبوه اقوالِ مطرح شده اند. این مقاله با رویکردی نوین و با روش «کالبدشکافی و تحلیل تطبیقی مناهج استنباط»، به این پرسش بنیادین پاسخ می دهد که ریشه این تنوع تفسیری در چیست؟ یافته ها نشان می دهد که اختلاف، محصول چهار مسلک استنباطی متمایز است: ۱. مسلک نقلی که در آن نزاع بر سر تقدم «نصّ تفسیری امام معصوم» (روایت زراره) بر «نصّ تاریخی نبوی» (حدیث یوم الاحزاب) متمرکز است؛ ۲. مسلک عقلی که با تغییر «چهارچوب مرجع» (از مرکزیت زمانی تا تعادل عددی)، به نتایج متفاوتی می رسد؛ ۳. مسلک حکمی که ابهام در آیه را استراتژی ای تربیتی برای اهتمام به تمام نمازها می داند؛ ۴. مسلک تأویلی که از ظاهر فقهی عبور کرده است و آیه را بر حقایق نظام امامت تطبیق می دهد. این پژوهش نتیجه می گیرد که اختلاف در مسئله «صلاه الوسطی»، نه یک تعارض ساده در فروع، بلکه تجلی تکثر در مبانی و روش شناسی مواجهه با متن مقدس است. 

موافقانِ وقوعِ نسخ در قرآن، ناسخ و منسوخ را جزو دستورات الهی می دانند که پروردگار با علمی که بر مصلحت بندگانش دارد، آن را جاری ساخته و در مقابل، مخالفانِ نسخ معتقدند، کتابِ خدا قانون فراگیر و همیشگی داشته و از اختلاف و باطل به دور است. در حقیقت نسخ در دیدگاه منکران، نوعی قصور در علم خداوند یا نقص تلقی می شود. فخر رازی و شیخ طوسی گرچه به لحاظ کلامی دارای دو خاستگاه فکری اند اما با توجه به رویکرد عقل گرایانه خود در تفسیر، در قلمرو نسخ دارای دیدگاه های خاصی اند. مواجهه با نسخ از سوی این دو مفسر به ویژه با مد نظر قراردادن انگاره فردی مانند ابومسلم اصفهانی _ به مثابه بارزترین عالم مسلمان منکر نسخ_در مباحث تفسیری از جمله نسخ، قابل مطالعه است. شیخ طوسی در مقدمه تفسیر تبیان ضمن تشریح نسخ و اقسام آن هر سه قسم نسخ را صحیح می شمرد، اما فخر رازی همراه با ذکر اقوال درباره نسخ برخی آیات، اهتمام ویژه ای به ذکر آرای ابومسلم اصفهانی داشته و در اغلب موارد آنها را صحیح دانسته است که با توجه به اشعری بودن فخر غیر قابل انتظار می نماید. فخر در موضوع نسخ به آرای وی تمایل دارد. شیخ طوسی نیز در پاره ای موارد، در حوزه نسخ دارای دیدگاهی است که با نظریات دیگر عالمان شیعه متفاوت است.

یکی از روش های اعتبارسنجی حجیت صدوری روایات، بررسی تضعیفات واردشده به آن، با معیار ارتکاز و سیره عقلا است. بررسی تطبیقی تضعیفات مطرح شده در روایات فریقین، راه را برای شناخت بهتر مبانی حدیثی، فقهی و اصولی مذاهب اسلامی هموار نموده و نقاط قوت و ضعف مبانی اجتهادی را به وضوح نشان می دهد. در این نوشتار، با روش توصیفی و تحلیلی، به مهم ترین علل و اسباب داخلی تضعیف مطرح شده، شامل اسباب تضعیف سندی و متنی نسبت به روایات شیعه و اهل سنت، اشاره می کنیم. توجه به معیار های دوگانه در اعتبارسنجی، بی اعتباری تضعیفات و توثیقات رجالی، جریان ممنوعیت نقل و کتاب حدیث و عدم تفکیک میان عدالت رجالی(صدق راوی) و عدالت فقهی در نزد اهل سنت، نشان از قوت مبانی اصولی و اجتهادی امامیه نسبت به سایر مذاهب دیگر در این موضوع دارد. همچنین بر خلاف مبانی امامیه، قاعده عدالت صحابه، راه را برای هر نوع بررسی عقلایی صدوری روایات اهل سنت بسته است. تعصبات فکری و مذهبی به شدت در قضاوت های رجالی آنها تاثیرگذار بوده و با آنکه در نظر برخی از علمای رجال، مطلق تدلیس، یکی از اسباب مهم جرح و بی اعتباری صدوری روایت است، غالب اسناد روایات موجود در کتب روایی اهل سنت برخلاف روایات شیعه، خالی از راوی مدلس نیست. کثرت وسائط، ارسال و اضطراب در سند و متن روایت از اسباب مشترک تضعیف صدوری میان امامیه و دیگر مذاهب اسلامی است.

از مسیر مطالعه و بررسی عقدنامه ها می توان به نکاتی در باب تاریخ اجتماعی، روابط خانوادگی، مطالعات مربوط به زنان، مباحث لغوی و زبانی، اعلام جغرافیایی و تبارشناسی دست یافت. این اسناد در شمار معدود آثار مکتوب در دنیای مذکر است که زنان در همه آنها تشخص و هویت دارند و حقوق و مالکیت هایشان ثبت شده است. قباله ازدواج ماه آفرین خانم و علی اکبرخان از عقدنامچه های دوره ناصری است که امتیاز و تفرّدش در ظَهر مهرنامه آشکار می شود؛ آنجا که متوجه می شویم عروس خانم با صداق بسیار سنگین تقاضای طلاق خُلع کرده است. در این پژوهش پس از تصحیح متن عقدنامه و سند مربوط به طلاق، تلاش شده است هر دو سند از منظر شکل، مایگان و همسانی واکاوی شود و نیز برخی مباحث اجتماعی، حقوقی، تاریخی و جغرافیایی مرتبط با اوراق طرح گردد.