درخت حوزه‌های تخصصی

پژوهش حاضر از زاویه ای جدید به بررسی اثر هاروکی موراکامی از دو که حرف می زنم، از چه حرف می زنم می پردازد و تلاش شده است بر مبنای دیدگاهی چندوجهی و بین رشته ای و به طور خاص، با تمرکز بر نظریه های ذهن و بدن و رویکرد لاکانی جنبه های گوناگون کتاب بررسی گردد. روش پژوهش، تحلیل تفسیری است. به باور نویسندگان در این کتاب، ذهن و بدن به عنوان  دو شخصیت مجزا در نظر گرفته شده اند که در نهایت به هم پیوسته و واحد یکپارچه ای را شکل می دهند. وجه غیرقابل چشم پوشی در این تحلیل، نگاه لاکانی به این اثر است که عمق بیشتری به آن می بخشد. با بهره گیری از روان شناسی سلامت، که نظریه های ذهن و بدن بخشی از آن هستند، چهارچوبی به تصویر کشیده شده است که دونده به دنبال غلبه بر آنها گام می نهد؛ سه توقفگاه که انسان دونده ناگزیر از مواجهه با آنهاست: موفقیت و شکست، مقابله با چالش های زندگی و پیری. این پژوهش نشان می دهد که موراکامی چگونه از دویدن همانند ابزاری برای نظم و انضباط و ساختار استفاده می کند که به هویت او به عنوان نویسنده و فرد کمک کرده و ارتباط عمیقی بین فعالیت های جسمی و خلاقیت ذهنی او ایجاد می نماید.

در قرن چهارم، با اعمال سیاست های نسبتاً تساهل آمیز آل سامان و ایجاد شرایط نسبی رفاه اجتماعی و اقتصادی، نهضت خردگرایی پیشرفت روزافزونی کرد و شاهنامه فردوسی به عنوان خردنامه ایرانیان، سروده شد. خردگرایی، اندیشه غالب فردوسی در شاهنامه است. فردوسی، خرد را مهم ترین سرمایه انسان در زندگی می داند. هدف از این تحقیق، شناساندن معانی متنوّع خرد در شاهنامه است. شاهنامه با نام خداوند جان و خرد آغاز شده است، کاربرد واژه خرد در ابتدای کتاب، حاکی از جایگاه والای خرد نزد شاعر است. او معتقد است که وجه ممیزه انسان با سایر آفریده ها، خرد است و بر همین اساس به ارزیابی و تبیین شخصیت و عملکرد شاهان و پهلوانان ایرانی می پردازد. فردوسی، شاهنامه را با هدف تبیین اندیشه ه ای اجتماعی و سیاس ی جامعه ایران پیش از اسلام سروده است و خرد را مهم ترین عامل تکمیل و تعیین کننده اعمال قدرت و مشروعیت پادشاه و حاکم می داند. یافته های مقاله نشان می دهد که ارتباط اجتماعی خردمندانه و نقش ادبیات در رواج دانایی و آگاهی بخشی در شاهنامه فردوسی مشتمل بر این موارد است: همزیستی مسالمت آمیز، گفتار سازنده، ارتباط متعادل با افراد، درک ارزش ها و جایگاه خانواده، کمک به هم نوع، شجاعت در بیان، دغدغه مندی و آگاهی بخشی اجتماعی، عدم دلبستگی به دنیا، شادی اخلاق گرایانه، تحمل مشکلات، خرد منطقی، مشورت پذیری، ارتباط معنوی با خدا و... . در نتیجه، حکیم توس، خرد و گسترش دانایی را وجه تمایز خلقت انسان از سایر موجودات می داند و بر همین اساس است که شخصیت شاهان و پهلوانان ایرانی را ارزیابی می کند.

استفاده از شیوه ها و نظریه های گوناگون برای ایجاد خلاقیت در داستان های بازنویسی شده از متون کهن ادبی برای کودک و نوجوان، مسأله ای مهم و درخور توجه است. هدف از بازنویسی متون کهنی چون کلیله و دمنه، آشنایی مخاطبان با ویژگی های ادبی متن اصلی و خوانش حکایت های جذاب آن است. هدف پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل داستان های بازنویسی شده ی کلیله و دمنه براساس ابعاد روایتمندی ماریا نیکولایوا و پاسخ به این پرسش هاست: 1. چگونه می توان به کمک ابعاد روایتمندی نیکولایوا یک بازنویسیِ خلاق با ساختاری متفاوت و تازه برای مخاطبان نوجوان ایجاد کرد؟ و 2. در داستان های بازنویسی شده ی بررسی شده، کدام یک از ابعاد روایتمندی نیکولایوا استفاده شده است؟ روش تحقیق، توصیفی و تحلیلی و شیوه ی گردآوری اطلاعات، به شکل بررسی اسناد کتابخانه ای است. نتایج پژوهش نشان داد که با استفاده از ابعاد روایتمندی، می توان ساختار جدید و خلاقی در داستان های بازنویسی ایجاد کرد. انتخاب شروع مناسب، پایان بندیِ باز و ایجاد روزنه، استفاده از عنصر سفر در روایت، توجه به ابعاد زمان مندی در روایت و پیرنگ فزاینده، مهم ترین ابعاد روایتمندی برای بازنویسی خلاق به شمار می روند. به جز چند داستان از لطف الله که از پایانی باز استفاده شده است، بیشتر داستان های بازنویسیِ بررسی شده، پایانی بسته داشته اند. عنصر سفر در بیشتر داستان های بازنویسی دیده شد. در بخش زمان مندی، بیشتر داستان های بازنویسی، زمانِ خطی دارند؛ فقط در برخی از داستان های بازنویسیِ لطف الله و شیرازی، گاهی زمان پریشی، روایت پس نگر و آینده نگر دیده می شود.    

آداب نامه های کلاسیک فارسی بنا به کارکرد هدایتی-بازدارنده ای که برای آن ها مفروض است، مشحون از ردّپاهای آشکار و ضمنی مولف-راویان رخداد/خبرها به قصد جهت دهی به فهم/تفسیرِ شنونده/خواننده هاست. گلستان سعدی در مقام متنی آداب نامه ای دربردارنده وجوهی از مداخله های مذکور در برساخت حکایت/واقعیت هاست. یکی از اشکال مداخله در گلستان ، به کارگیری انواع گفتمان وجهی به قصدِ موثق نمایی رخداد/خبرهای موضوع بازنمایی است. در این نوشتار انواع موثق نمایی مولف-راوی گلستان در قالب تجربه زیسته وی با رویکردی پدیدار-روایت شناختی دلالت یابی و تفسیر شده است. نتیجه نشان می دهد که مولف-راوی گلستان سعی کرده است بسیاری از رخداد/خبر های مندرج در حکایت ها را با تکیه بر ضمیر اول شخص در قالب تجربه زیسته خود بازنمایی کند. بدین صورت که در آغاز حکایت های مذکور، گاهی هم در میانه حکایت، با اشاره به برخی از کنش های ادراکی حسّی یا سایر نشانگان نزدیکی؛ حضور باواسطه یا بی واسطه خود با زمان/مکان وقوع رخداد یا منبع تولید آن را در قالب سه منِ بلاغی، ناظر و فردی اعلان کرده است. این نزدیک نمایی ضمنِ موثق نماییِ رخداد/خبر ها درصدد است تا دانایی/باور بازنمایی شده در آن ها را نیز در نظر شنونده/خواننده، قطعی/درست بنمایاند.

تعددت السمات الحضاریه المادیه فی العصر الأموی، والتی تعطی انطباعاً عن الحیاه والبیئه التی عاش الناس فیها، فعلى الرغم من حیاه البادیه فی أکثر البلاد العربیه إلا أنه یظهر فی شعر هذا العصر الکثیر من السمات الحضاریه، وتعدد هذه السمات یدل على وجود الحضاره فی البیئات العربیه. جاء هذا العصر فی أعقاب مرحله انتقالیه اتسمت بتحول فی منظومه القیم القدیمه، وإعاده النظر فی الثابت والمألوف وفی الأمور التی تقع فی النفس موقع البدهیات، واعترى الشخصیه العربیه قدر غیر قلیل من القلق والتساؤل والتوزّع، وبذلک أصبحت الذات الفردیه والذات الاجتماعیه موضوعاً للتأمل والنظر والفحص والمراجعه ، وکانت المرأه عنصراً أساسیاً فی هذه الذات، فأصابها ما أصاب الذات من القلق والتساؤل وإعاده النظر. فتبرز صوره المرأه المعطره دلاله عل ى اهتم ام الم رأه بنف سها ورقیه ا الحضاری باستخدامها للعطر کمظهر جمالی، ویظهرالشاعر أیضاً الرقی الذی ب دا واضحاً فی تعامل الرجل مع المرأه الإنسانه. یشیر نتائج البحث إلی ما یتعلق بانعکاس تأثیر الحضاره على المرأه والمتمثل فی زینتها فیتمثل فی رغبه النساء العربیات فی اقتناء الحلی واللآلئ والفضه والدرّ وإلخ... یتزین بها. والسؤال الذی یطرح هنا: کیف یتجلی المظهر الحضاری فی العصر الأموی فی المرأه وحلیتها وکیف انعکس هذا الأمر فی الشعر. للإجابه علی هذا السؤال اعتمدنا علی منهج الوصفی التحلیلی.

انقلاب مشروطه و رویدادهای پیش از آن و نیز پیامدهایش دست مایه آثار ادبی فراوانی بوده است. رمان معاصر فارسی نیز از این تأثیرپذیری، بی بهره نمانده و رمان نویسان به فراخور دانش و ذوق و دیدگاه خویش، بدان پرداخته اند. در این پژوهش از میان رمان های تاریخی فارسی، رمان هایی مدنظر ماست که رخدادهای مشروطه و به طور مشخص واقعه به توپ بستن مجلس را بستر اصلی داستان قرار داده اند. هدف از نگارش این مقاله، بررسی بازنمایی رویدادهای مشروطه در سه رمان خنده خورشید اشک ماه ، تالار آیینه و بی کتابی از منظر رویکرد تاریخ جایگزین است. یافته های مقاله نشان می دهد که نویسندگان آثار یادشده، برای نوشتن رمان از رویکردی تازه به نام «تاریخ جایگزین» استفاده کرده اند. در این رویکرد، نویسنده مسیر تاریخ واقعی را از نقطه ای مهم به سوی آنچه در ذهن خود از تاریخ انتظار داشته، سوق می دهد. نویسندگان در سه رمان نام برده، یکی از رویدادهای مشروطه را به عنوان بزنگاه تاریخی در نظر گرفته، اما در ادامه، ماجراهایی متفاوت، درباره آن بزنگاه و پیامدهای آن در داستان آورده اند که از آن به تاریخ جایگزین تعبیر می شود. در دو رمان خنده خورشید، اشک ماه و بی کتابی رویداد به توپ بستن مجلس به عنوان نقطه عطف انتخاب شده و در رمان تالار آیینه اعتراضات روز نوزدهم تیرماه و به شهادت رسیدن سیدعبدالحمید اولین شهید مشروطه نقطه عطف است و پیامد آن در به توپ بستن مجلس، سرنوشت شخصیت اصلی رمان را دگرگون می کند. به نظر می رسد ازجمله مهم ترین اهداف نویسندگان از گزینش این رویکرد آن است که از یک سو به توصیف و یادآوری پیامدهای رخدادهای مشروطه و تأثیر آن بر زندگی مردم عادی بپردازند و از سوی دیگر توجه مخاطب را به حقایق این دوره از تاریخ معاصر جلب کنند و با انتقاد از حافظه تاریخی انسان معاصر ایرانی و تأکید بر بازخوانی تجربه های تاریخی، به مسیر آرمان خواهی و اندیشگانی جامعه شکل دهند.

برخلاف خوانش های رایج، این پژوهش نشان می دهد که شخصیت کلاریس در رمان چراغ ها را من خاموش می کنم ، فرایند تحولی عمیق از انفعال به کنشگری را طی می کند که از طریق تحلیل نظام مند دیالوگ در دو سطح پیشنهادی در این جستار قابل اثبات است. سطح اول، دیالوگ های صریح را در بر می گیرد که شامل گفت وگوهای مستقیم، مونولوگ های درونی، و مکاشفه های شخصیتی است؛ این سطح، ویژگی های اولیه شخصیت، روابط بین فردی و فضای اجتماعی-فرهنگی حاکم بر داستان را برای خواننده آشکار می سازد. سطح دوم و عمیق تر، دیالوگ های چندصدایی را تحلیل می کند که محصول تعامل پویا و پیچیده کلاریس با آواهای بیرونی (اجتماعی) و درونی (فردی) و حتی اشیاء و جانوران است. در کانون این تحلیل چندصدایی، دو مفهوم جدید قرار دارد: «آواهای انفکاکی» که با صداهای دیگر در تعارض قرار می گیرند و با واکنش مقاومت از سوی شخصیت مواجه اند و «آواهای انضمامی» که در هسته هویت شخصیت اصلی ادغام شده و تمهیدات شکل گیری یک هویت نوین و پویا را فراهم می آورند. یافته ها نشان می دهد که این چارچوب تحلیلی، علی رغم سادگی ظاهری رمان، روشی کارآمد برای کاوش عمیق تر هویت است و با ارائه تعریفی نسبتاً جامع و چندسطحی از دیالوگ، الگویی بدیع را برای مطالعات شخصیت پردازی در ادبیات داستانی پیشنهاد می دهد.

مجمع النوادر اثر فیض الله بنبانی از دولتمردان، مورّخان و نویسندگان (سده 9ه ) است. او این کتاب را با بهره گیری از از متون پیشین عربی و پارسی به رشته تحریر درآورده و بر چهل نادره، مقدمه و خاتمه مرتب نموده است. در این اثر، هر نادره بر اساس یک طبقه یا گروه اجتماعی نامگذاری شده است. «نوادر زنان» شامل ۲۹ حکایت است که زنان را در طبقات مختلف (کنیزکان، زنان آزاد و حاکمان)، به عنوان کنشگرانی پویا در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی به تصویر می کشد. این پژوهش با استفاده از تحلیل کیفی مضمون محور و چارچوب عدالت جنسیتی نانسی فریزر (بازشناسی، توزیع عادلانه منابع، مشارکت)، به بررسی ویژگی های زنان، چون هوش، بلاغت، شجاعت و آگاهی دینی می پردازد. یافته ها نشان می دهند در این حکایات بازشناسی و توانایی های زنان برجسته است، درحالی که توزیع عادلانه منابع و مشارکت، کمتر به چشم می خورد یا نامشخص است. زنانی مانند سیّده با رهبری سیاسی و فائزه به عنوان یک کنیز، با استناد به آیات قرآنی، کلیشه های جنسیتی را به چالش کشیده و کرامت خود را تثبیت می کنند. در مقابل، حکایاتی مانند زن و جحظه کلیشه های منفی مانند حسادت را نشان می دهد و موانع ساختاری نظیر برده داری و پرده نشینی، تحقق کامل عدالت جنسیتی را محدود می سازد. این مطالعه بر نقش محوری دین، به ویژه آیات قرآنی، در توانمندسازی گفتمانی زنان تأکید دارد، هرچند تأثیر این توانمندی بر تغییرات ساختاری، محدود است. بازخوانی این متون، ظرفیت های تاریخی کنشگری زنان را آشکار کرده و برای ترویج برابری جنسیتی الهام بخش است.

ادبیّات تعلیمی فارسی همواره، نقشی کلیدی در تبیین و انتقال ارزش های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جوامع ایرانی ایفا کرده و بستری برای آموزش اصول حکمرانی، اخلاق اجتماعی و سبک زندگی بوده است. دو اثر برجسته در این حوزه، سیاست نامه و قابوس نامه، افزون بر ارائه آموزه های مدیریّتی و اخلاقی، بازتاب دهنده ارزش های جامعه عصر خود هستند و الگویی برای رفتار فردی و اجتماعی فراهم می کنند. این دو کتاب، هرچند در بستر تاریخی خاصی نگاشته شده اند، مفاهیمی بنیادین دارند که می توان آن ها را با اصول شهروندی معاصر مقایسه کرد. مدل اینگلهارت، به عنوان یکی از نظریّه های مهم جامعه شناختی، تغییرات فرهنگی جوامع را بر اساس دو محور سنت گرایی – سکولاریسم و بقا – خودبیانگری تحلیل کرده و نشان می دهد، جوامع، چگونه از ارزش های سنتی به سوی ارزش های مدرن تحوّل می یابند. با این مدل، می توان سنجید آموزه های این دو اثر کلاسیک تا چه حد با مفاهیم شهروندی مدرن مانند مشارکت اجتماعی، حقوق فردی، عدالت محوری، برابری و مسئولیت پذیری هم سویی دارند. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تطبیقی و روش کتابخانه ای، مؤلفه های فرهنگی سیاست نامه و قابوس نامه را شناسایی و میزان همگرایی یا واگرایی آن ها با مفاهیم شهروندی نوین بررسی کرده است. نتایج پژوهش، نشان می دهد که اگرچه بخش هایی از آموزه های این آثار، به ویژه در حوزه عدالت، مسئولیت اجتماعی و مشورت پذیری، با ارزش های شهروندی مدرن همسوست، اما مفاهیمی مانند اطاعت مطلق از قدرت، ساختار سلسله مراتبی و نگاه نخبه گرایانه، با اصول مشارکت محور و برابری طلب شهروندی امروز در تعارض اند. این یافته ها نشان می دهد این آثار، ضمن داشتن ظرفیت هایی برای تقویّت فرهنگ شهروندی، نیازمند بازخوانی انتقادی برای کاربست مؤثر در فضای اجتماعی امروز هستند.

جریان سیال ذهن شیوه ای روایی است که در آن نویسنده افکار، احساسات، عواطف و ذهنیت شخصیت های داستان را همان گونه که در ذهن آن ها جریان دارد منتقل می کند و نقش نویسنده در این شیوه روایی به حداقل می رسد. نویسنده در این شیوه روایی برای ارائه شخصیت ها به خواننده از روش هایی چون: تک گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، روایتگری به شیوه سوم شخص محدود، حدیث نفس، شعرگونگی، آشفتگی زبانی و شخصیت پردازی خاصی استفاده می شود. این جستار با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی مؤلفه های سیال ذهن در داستان یوم قتل الزعیم نجیب محفوظ پرداخته و دستاوردهای پژوهش مبین این است که محفوظ در روایت این داستان به شیوه سیال ذهن با استفاده از تک گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، حدیث نفس، راوی محدود، شعرگونگی و استفاده از شخصیت های سرخورده و مشکل دار، اوضاع جامعه مصری زمان انور سادات را که گرفتار بحران های سیاسی و اقتصادی دشوار بود به تصویر کشیده و توصیف نموده و با استفاده از این عناصر احساسات شخصیت های داستان را به خوبی منعکس کرده است.

شرف الدین علی یزدی از بزرگان و رجال سیاسی و دیوانی و از شاعران و دانشمندان یزد در دوره اولاد تیمور است. شهرت عمده او میان اهل ادب و تاریخ، به مناسبت کتاب ظفرنامه اوست. علاوه بر آن، مجموعه اشعاری از شرف الدین علی یزدی باقی مانده که شامل قصاید، قطعات، غزلیات، مثنوی ها، رباعیات که اغلب دربردارنده مدایحی درباره ابراهیم سلطان است. بخش اعظم این منظومه را کتابه ها تشکیل می دهد. بررسی این کتابه ها از نظر ساختار، مهارت شاعری شرف الدین علی یزدی را به عنوان شاعر برجسته و مقرّب دربار آن دوره نمایان می سازد که در نهایت، تا حدی بدین وسیله می توان عیار شاعری آن برهه را سنجید. همچنین بررسی محتوایی این کتابه ها، چارچوب های فکری و ذهنی و در نهایت گفتمان آن دوره تاریخی- سیاسی را به دلیل وابستگی شاعر به دربار آن زمان، به خوبی نشان می دهد. روش بررسی ساختار این کتابه ها بررسی عروضی و بلاغی است. در این کتابه ها، اطلاعات ارزشمندی درباره زایچه، جام، سراپرده و آرامگاه، بادگیر و ساختمان، دستگاه شطرنج و ... به چشم می خورد که در متون دیگر این دوره، چنین جزءنگرانه توصیف نشده اند. سبک شعری این کتابه ها، سلیس و روان و در قالب مثنوی، قطعه، رباعی، مفردات و مخمس است. اغلب کتابه ها در بحرهای متقارب، هزج و رمل سروده شده اند. محتوای این کتابه ها با روش تحلیل گفتمان انتقادی در این جستار بررسی شده است. از نظر محتوا، چهار گفتمان بر این کتابه ها حاکم است؛ گفتمان سیاسی، دینی، هنری و عرفانی. سه گفتمان اول معلول فضای سیاسی و فرهنگی جامعه آن زمان است؛ زیرا یک سه گانه گفتمانیِ سیاست – دین – هنر در کل دوره فرزندان تیمور، مخصوصاً در قلمرو شاهرخ جاری و غالب بوده است. در محتوای این کتابه ها گفتمان عرفانی به ندرت مشاهده می شود و اندک موارد آن معلول گرایش های صوفیانه خود شاعر است.

دولت سلجوقی روم یکی از مهم ترین دولت های محلی تاریخ ایران در سده های میانه به شمار می رود که کمتر در پژوهش های تاریخی مورد توجه و بحث قرار گرفته است. این دولت از آغاز سده هفتم هجری/ سیزدهم میلادی تا نیمه آن (۶۴0ق/ 12۴3م) یکی از قدرتمندترین و مهم ترین دولت های ایرانی در آسیای صغیر بود. سیاست گذاری های درست سلاطین سلجوقی روم در دوره ای چهل ساله، یعنی از زمان جنگ چهارم صلیبی تا حمله مغول به آناتولی و درگیری شان با سلجوقیان روم در نبرد کوسه داغ، سبب گسترش مناسبات بازرگانی در این منطقه شد. مهم ترین کارهای دولت سلجوقیان روم در این دوره، که شکوفایی اقتصادی را رقم زد، عبارت بودند از: گسترش قلمرو خود از مرکز آسیای صغیر به سمت کرانه ها و بنادر دریای سیاه و دریای مدیترانه، ایجاد زیربناهای اقتصادی همچون بازارها و کاروانسراها در مسیرهای گوناگون، آبادانی شهرهای مهم و از همه مهم تر تأمین امنیت راه های ارتباطی زمینی و دریایی تحت حاکمیت خود. در این پژوهش مناسبات بازرگانی در آسیای صغیر از زمان تصرف قسطنطنیه در جنگ چهارم صلیبی تا زمان نبرد کوسه داغ به روش تاریخی و رویکرد توصیفی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است.

منظومه «پدماوات» یکی از منظومه های هندی به زبان اُودی (owdi) است. میرزا ملک محمد جائسی (856-921 ه.ق)، شاعری صوفی مسلک (در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم) این منظومه را در قالب مثنوی و با 4196 بیت سروده است. برخی ادیبان و کارشناسان هندی، این منظومه را یکی از انواع ادب حماسی و برخی دیگر آن را در شمار انواع ادبی متصوفه اسلامی و داستان عاشقانه فولکلور می دانند و از آن به عنوان «ایک رزمیه نظام» (منظومه حماسی) یا «دوستانه انداز» (عاشقانه) یاد می کنند. هدف پژوهش حاضر در بررسی منظومه عاشقانه پدماوات، اثر میرزا ملک محمد جائسی، دستیابی به اتقان در تشخیص نوع ادبی آن است. فرضیه پژوهش این است که منظومه پدماوات یک منظومه عاشقانه با وجه حماسی است. این پژوهش در دو بخش به نگارش درآمده است. بخش نخست، بیان نظرات درباره چیستی منظومه یادشده، منشأ داستان، معرفی شاعر و میزان توفیق او در سرایش آن است. در بخش دوم، ساختار منظومه را با سنجه های عاشقانه سرایی یا پهلوانی سروده های ایرانی سنجیده ایم. در پایان با روش توصیفی-تحلیلی به سؤالات معمول، و فرضیه پژوهش پاسخ گفته و دریافته ایم این اثر، یک منظومه ای عاشقانه و دارای وجه حماسی است.

بازتاب واژه «فرنگ» و دیگر مترادفات آن در آثار اقبال لاهوری مخصوصاً در مجموعه شعری «نقش فرنگ»، آن را به یکی از دغدغه های اصلیِ فکری و ذهنی وی تبدیل کرده، به گونه ای که این مسأله تمام عواطف و احساسات دیگر شاعر را نیز تحت الشعاع خود قرار داده است. او بخشی از کتاب «پیام مشرق» را به «نقش فرنگ» اختصاص داده و در آن با ذکر نام برخی از فیلسوفان و حکیمان غرب و نیز شاعران و نویسندگان آن دیار، دیدگاه خویش را نسبت به غرب ابراز داشته است. اقبال حکیمان و فیلسوفان غرب را مظهر و فتنه و فریب می بیند که فقط به خود می اندیشند و بینشی مادی و دنیوی دارند و از عشق و محبت و عوالم روحانی و معنوی بی بهره اند. در حالی که شاعران راه حل مسایل و مشکلات فکری و فلسفی بشر را در روی آوردن به دل و عشق و محبت می دانند. این مسأله در شعر اقبال تقابل عقل و عشق و نیز تقابل شرق و غرب را موجب شده که برپایه این دیدگاه، شرق مظهر عشق و محبت است و غرب مظهر عقل خودبین و هزار حیله؛ و اقبال در این میان، عقلی را می ستاید که از نیروی عشق و محبت نیز برخوردار باشد.

در دوره ی مشروطه نظام آموزشی ایران برای کودکان، مکتب خانه ای بوده است. این نظام، روش ها، آیین ها و اهداف خاص خود را داشت و کودکان برای سوادآموزی از کتاب های مصوّری که بیشتر به صورت چاپ سنگی بود، بهره می بردند. ذوالفقاری و حیدری در کتاب سه جلدی ادبیات مکتب خانه ای ایران، هفتاد متن مکتب خانه ای را از روی چاپ های سنگی آن ها چاپ کرده اند که در آن ها کمابیش لغزش هایی در ضبط واژگان دیده می شود. در این مقاله، نگارنده بعضی از سهوهای جلد اول را که به متون منظوم مکتب خانه ای اختصاص دارد، بررسی و تصحیح می کند. روش تصحیح، مقابله ی متن ها با نُسَخ چاپ سنگی است که تصاویرشان پس از هر قصّه ای آمده است. نتیجه ی حاصل از این پژوهش آن است که پاره ای از سهوها، متن را بی معنی و نامفهوم می سازد و تصحیح آن ها ضرورت دارد زیرا خواندن این منظومه ها، افزون بر این که هنوز برای کودکان و نوجوانان ما لذت بخش، آموزنده و سرگرم کننده است، در پژوهش های مرتبط با ادبیات کودک و تاریخچه و سیر تحوّل آن منبعی اساسی است و فلسفه ی نقل آن ها در ادبیات مکتب خانه ای همین تواند بود. تصحیح انتقادی متون مکتب خانه ای تا امروز فراموش شده است و جای خالی چاپ های منقح آن ها، در عرصه ی فرهنگ ایران احساس می شود.

تحلیل گفتمان انتقادی رویکردی بینارشته ای است که زبان، جامعه، ایدئولوژی و قدرت از مؤلفه های اصلی آن شمرده می شوند. ون دایک، به عنوان یکی از نظریه پردازان تحلیل گفتمان انتقادی با مطرح کردن مربع ایدئولوژیک خویش، به دنبال تبیین چگونگی اثرگذاری ایدئولوژی در متون اجتماعی- شناختی است؛ باتوجه به تأثیر متقابل جامعه و ادبیات، نگارنده می کوشد طبق نظریه ی ون دایک، قصیده ی «نامه ی اهل خراسان» انوری را -که تظلم نامه ی مردم خراسان به حاکم سمرقند است- با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر متن شعر و پاسخ به این پرسش که انوری در این قصیده کدام یک از راهبردهای چهارگانه ی تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک را برای برجسته کردن ویژگی های منفی دیگری و تقویت ویژگی های مثبت خود/خودی به کارگرفته است؟، بررسی کند. یافته ها نشان می دهد انوری بدون اشاره به ویژگی های منفی خود/خودی و ویژگی های مثبت غیرخودی/دیگری با تمهیدات واژگانی، نحوی و بلاغی به بزرگ نمایی ویژگی های منفی دیگری و ویژگی های مثبت خود/خودی می پردازد تا ازطریق قدرت حاصل از کنترل ذهن مخاطب، وی را اقناع کند تا به هدف خود که مبتنی بر ایدئولوژی عدالت طلبی و ظلم ستیزی است، دست یابد.

در این پژوهش که با روش تحلیلی- توصیفی و متأثر از رویکرد نشانه- معناشناسی در روایت های کلاسیک است، کوشش شده است با بررسی 661 سوژه حاضر در مجموعه قصّه های عامیانه ایرانی که شامل 201 قصّه گردآوری شده به کوشش سیدابوالقاسم انجوی شیرازی در مجموعه چهار جلدی است، گونه های احساس نقصانِ سوژه نسبت به ابژه مطالعه شود و همچنین نمود گونه ای ابژه ها در این قصّه ها واکاوی شود؛ یافته های این پژوهش نشان می دهد که سوژه ها که در این قصّه ها دارای پنج طبقه عادی یا رعیت- سوژه، متوسط، خاص یا حاکم- سوژه، افسانه ای و اسطوره ای هستند، نسبت به ابژه ها دو گونه نقصان ایجابی (باید باشد)، سلبی (باید دوباره باشد) و یک احساس خطر نقصان سلبی (نباید از دست برود) را تجربه کرده اند که در این بین نقصان ایجابی بیشترین فراوانی را داشته است و همچنین ابژه ها در این قصّه ها، در چهار دسته ابژه های انتزاعی، ابژه های بی جان، ابژه های صرفاً جاندار، ابژه های جاندار عاقل نمود یافته اند که ابژه های انتزاعی بیشترین بسامد را داشته اند.

نظریه آمیختگیِ مفهومی بر این اصل استوار است که معنا در زبان از ادغام سیّال و پویای دو یا چند حوزه مفهومی در یک فضای آمیخته حاصل می شود. ضرب المثل های بومی بروجرد، به عنوان گزاره های موجز و تصویری فرهنگِ کشاورزی و دامداری این منطقه، ظرفیت ویژه ای برای تحلیل از این منظر دارند. هدف این پژوهش، تبیین فرایند شکل گیری معنا در ضرب المثل های بومی بروجرد بر اساس نظریه آمیختگیِ مفهومی است. روش تحقیق توصیفی – تحلیلی و مبتنی بر گردآوری کتابخانه ای بود. جامعه آماری شامل 25 ضرب المثل مرتبط با سنت کشاورزی است که از منابع مکتوب و شفاهی استخراج گردید. پرسش پژوهش چنین است: «بر اساس نظریه آمیختگی مفهومی فرایند شکل گیری معنا در ضرب المثل های بروجردی چگونه است؟» یافته ها نشان دهنده آن است که فرایند معناسازی در این ضرب المثل ها در سه مرحله تشکیل (ترکیب اولیه دو فضای ورودی)، تکمیل (افزودن دانش ضمنی فرهنگی و تجربه زیسته) و تحلیل (استخراج معنای نوظهور در فضای آمیخته) تکرار می شود. این مراحل به بازنمایی دقیق سازوکارهای شناختی و استعاری ضرب المثل ها کمک می کنند و پیام های اخلاقی، اقتصادی و آینده نگرانه را به صورتی موجز و تأثیرگذار منتقل می کنند. به کارگیری این نظریه امکان می دهد لایه های پنهانِ معنا و سازوکارهای ذهن در تولید ضرب المثل ها آشکارتر شود. از این منظر، یافته های پژوهش می تواند مبنایی برای مطالعات تطبیقی در گویش های دیگر و برای تدوین منابع آموزشی بومی باشد.