افاضه و استفاضه از نگاه علامه طباطبایی و فخر رازی(مقاله پژوهشی حوزه)
منبع:
حکمت اسراء پاییز ۱۴۰۴ شماره ۵۰
27 - 54
حوزههای تخصصی:
مبحث فیض، افاضه و استفاضه از مباحث بنیادی در فلسفه و کلام اسلامی است که تأثیرات گستردهای در عرصههای هستیشناسی و انسانشناسی فلسفی و کلامی دارد. این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی صورت پذیرفته است به بررسی و مقایسه دیدگاههای دو متفکر بزرگ جهان اسلام، فخر رازی و علامه طباطبایی، در خصوص شرایط و عوامل مؤثر در افاضه و استفاضه میپردازد. هر دو متفکر بر این باورند که تحقق افاضه الهی وابسته به صفاتی همچون علم، قدرت و جسمانی نبودن است و موجودات مجرد بهعنوان واسطههای انتقال فیض به عالم ماده عمل میکنند. با این حال، فخر رازی بر اساس مبانی کلامی خود، خصوصاً خصوصا قدرت مطلق الهی و حاکمیت جبر بر افعال انسان، معتقد است که فیض به طور مستقیم از خداوند افاضه میشود و انسان تنها زمینهساز دریافت آن است. در مقابل، علامه طباطبایی با پذیرش قاعده الواحد و تأکید بر اراده و اختیار انسان، معتقد است که استفاضه تنها به عنایت الهی وابسته نیست و انسان باید با خواست و اراده خود شرایط بهرهمندی از فیض را فراهم کند. این تحقیق در نهایت نشان میدهد که دیدگاه علامه طباطبایی بهدلیل تبیین روشنتر و جامعتر از نحوه تحقق فیض الهی در قوس صعود و نزول وجود، از استحکام بیشتری برخوردار است.