درخت حوزه‌های تخصصی

درک حضور خداوند نقش بنیادینی در شکل گیری هویت فردی و تربیت معنوی انسان دارد. انگاره ها به عنوان ابزارهای شناختی، مسیرهایی برای تجربه و فهم خداوند فراهم می آورند که در قالب روایت های شخصی و فرهنگی نمود می یابند. این روایت ها بازتاب انگاره های ذهنی دانش آموزان دختر درباره خداوند هستند و می توانند به شناخت عمیق تر فرآیندهای تربیتی و اجتماعی نسل آینده کمک کنند. هدف این پژوهش، تحلیل تربیتی انگاره های عاطفی طربناک و خوفناک از خداوند در روایت های دانش آموزان دختر پایه یازدهم در دو نیمه شمالی و جنوبی شهر تهران است. مطالعه حاضر با رویکرد روایت پژوهی و روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده ها از طریق نمونه گیری تصادفی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که دانش آموزان اغلب خداوند را با مؤلفه های طربناکی تصور می کنند؛ به طوری که انگاره طربناکی با بسامد ۷۴ بیش از انگاره خوفناکی با بسامد ۴۹ در روایت ها مشاهده شده است. این نتایج بر نقش مهم تجربه های عاطفی و تربیتی در شکل گیری تصویر ذهنی دانش آموزان از خداوند در فضای مدرسه تأکید دارد و نشان می دهد تأکید بر جنبه های طربناک انگاره ها می تواند در فهم و پذیرش حضور الهی مؤثرتر باشد.

جهاد در کلام فقهای اسلام به قتال در راه خدا و دعوت به اسلام اختصاص یافته و حکمی وجوبی مبتنی بر آیات قرآن، سیره نبی اکرم (ص) و خلفا در جریان فتوحات است. نظر به عام البلوی بودن جنگ و نزاع در عصر نزول، توجه به نزول تدریجی آیات قتال امری ضروری به نظر می رسد که مورد غفلت واقع شده و روش خلفا در فتوحات مستندی برای عملکرد آینده گان قلمداد شد. در حالی که نیل به یکسری مصالح و زجر از بعضی مفاسد که شارع آن را به عنوان ملاک حکم، اعتبار کرده به دلیل اهمیت موضوع و یا عمومیت در ابتلا در مرحله اثباتی، نیاز به تدریج دارد، چنانچه در جریان حکم شرب خمر و حد زانی و زانیه نظر برخی فقها بر تدریج است. روش من در اثبات مدعا توجه به نزول تدریجی و طایفه بندی آیات با نظر به معروف بودن اسلام و منکریت کفر است. نوشتار حاضر با استفاده از منابع کتابخانه ای با رویکردی تحلیلی و انتقادی است و ورود به مباحث تاریخی عمدتا استطرادی است. از منظر نویسنده، ادله های موجود مبیّن این واقعیت است که نه تنها جهاد معنای اعم از قتال دارد بلکه دفاع نیز اعم از دفاع در برابر تهاجم است و اصل رویارویی نظام اسلامی با نظام کفر بکارگیری همه توان در اعتلای کلمه الله، تبلیغ و ترویج مکتب اسلام و برچیده شدن طاغوت محارب با ابزارهای اثرگذار در هر عصراست و ابزار نظامی آخرین وسیله مبارزه با منکر کفر و طاغوت است.  

اجماع یکی از چالش برانگیزترین دلایل فقهی است که ماهیت و کارایی آن در فقه و قانون گذاری، میان مذاهب اسلامی موضوع اختلافات فراوانی قرار دارد. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است: رویکردهای جدید اجماع معاصر چه نقشی در تشریع و قانون گذاری ایفا می کنند؟ بررسی اندیشمندان متقدم و معاصر اسلامی در تبیین ماهیت اجماع و تأثیر آن بر قانون گذاری از مباحث ضروری روز به شمار می رود. دستیابی به نتایج مطلوب در این زمینه می تواند به حل مسائل جدید فقهی کمک کرده و راهگشای امور مربوط به جعل قانون باشد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که تعریف فقهای متقدم از اجماع مطابق با رویکرد اندیشمندان معاصر، ناتمام و غیرممکن بوده و توان پاسخ گویی به مسائل نوظهور را ندارد. متفکران معاصر با توجه به نیازهای نوظهور جامعه، تفسیر تازه ای از اجماع ارائه داده اند؛ به گونه ای که آن را به معنای دستیابی به توافق مشترک در مقام قانون گذاری می دانند. این توافق لازم است در راستای اتخاذ سیاست کلان در سطوح مختلف و نوین و تغییر قوانین مورد استفاده قرار گیرد. ایشان تصریح می کنند که بیشتر نظام های حاکم در جهان اسلام، با الگوهای جمهوری و پارلمانی، بر اساس علوم روز شکل گرفته اند. همچنین، رویکرد نمایندگان در مجالس قانون گذاری، به عنوان یک اجماع ملی معتبر، در پاسخ به مسائل مستحدثه ای که فاقد نص هستند، تلقی می شود.

در این پژوهش، با تکیه بر منابع تاریخی، مطالعات میدانی و تحلیل ویژگی های فرهنگی و اجتماعی استان گیلان، روند ورود و گسترش اسلام در این منطقه مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاکی از آن است که اسلام پذیری در گیلان، برخلاف بسیاری از مناطق ایران، با تأخیر و از مسیرهای متنوعی به وقوع پیوسته است. این تفاوت زمانی و شیوه ای موجب شکل گیری گرایش های مذهبی متفاوت در میان گروه های اجتماعی مختلف در بخش های گوناگون گیلان گردیده است. به ویژه از قرن هفتم هجری به بعد، حضور سادات علوی زمینه ساز تقویت تشیع در برخی نواحی شد؛ در حالی که در دیگر مناطق، فعالیت مبلغان دینی و ارتباطات اجتماعی موجب تثبیت گرایش به مذهب اهل سنت گردید. بر اساس یافته های تحقیق، در یک قرن اخیر، چهار جریان اصلی میان اهل سنت استان گیلان قابل شناسایی است: جریان سنتی، مکتب قرآن (قرآنیون)، جریان سلفی و جریان اخوانی (جماعت دعوت و اصلاح). هر یک از این جریانات با مبانی کلامی و اجتماعی خاص خود، نقش مهمی در شکل دهی به هویت دینی اهل سنت ایفا کرده اند. بررسی این جریانات نشان می دهد که ساختار مذهبی اهل سنت در گیلان پویا، چندلایه و در حال تحول است. تعامل این جریانات با بستر فرهنگی منطقه به بازتعریف هویت مذهبی آنان در دوره معاصر انجامیده است.

اصول دین از مباحث بنیادین در علم کلام اسلامی است که در بستر منازعات اعتقادی سده های نخستین هجری و در پاسخ به ضرورت تعیین مرز میان ایمان و کفر شکل گرفت. متکلمان امامیه با اتخاذ رویکردی موسّع در تعریف دایره اسلام، نظریه ای متمایز با عنوان «اصول اسلام در برابر اصول مذهب» ارائه کردند که نقش مهمی در تحدید تکفیر ایفا کرده است. این نوشتار با هدف تبیین سیر تطور نظریه «اصول اسلام و اصول مذهب» در اندیشه کلامی امامیه و تحلیل تأثیر آن در تعیین مرزهای کفر و ایمان سامان یافته است. همچنین این پژوهش ناظر به نیاز جوامع اسلامی برای ارائه چارچوبی نظری در جهت تقریب مذاهب، تحدید دایره تکفیر و فراهم ساختن مبنایی مشترک مبتنی بر قرآن کریم است. روش این تحقیق توصیفی تحلیلی با رویکرد تاریخی است و در آن دیدگاه های متکلمانی چون شیخ صدوق، خواجه نصیرالدین طوسی، وحید بهبهانی، میرزای قمی و برخی از عالمان معاصر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که این نظریه با تفکیک «اصول اسلام» (توحید، نبوت و معاد) به عنوان مشترکات میان همه مذاهب اسلامی از «اصول مذهب» (عدل و امامت) به عنوان مختصات فرقه ای، گامی سنجیده در جهت گسترش دایره اسلام، کاهش برچسب زنی های تکفیری و تقویت وحدت در عین کثرت مذهبی به شمار می آید. نوآوری این پژوهش در آن است که این نظریه به منزله پارادایمی کاربردی برای گفت وگوی بین مذهبی و تقویت همزیستی مسالمت آمیز در جهان اسلام معرفی می شود.

موقعیت گذرگاهی تولید کننده قدرت است .به تبع تولید قدرت در عرصه های مختلف،امنیت شکل می گیرد .موقعیت ؤئوپلیتیکی به وضعیتی اطلاق می گرددکه رقابت قدرتی در ارتباط با فضای جغرافیایی بین بازیگران ژئوپلیتیکی در جریان باشدچنانچه بازیگران ژئوپلیتیکی در رقابت با یکدیگر بتوانند مزیت مورد نظر خود را جذب نمایند از برتری ژئوپلیتیکی نسبت به دیگر بازیگران برخوردار شده و بر امنیت ملی خود خواهند افزود. در این پؤوهش به نقش موقعیت ژئوپلیتیکی ایران از نوع گذرگاهی در ارتباط با خطوط هوایی پرداخته است. موقعیت جغرافیایی ایران می تواند به عنوان کوریدورهای هوایی جهانی نقش افرینی نماید ولی تاکنون این مزیت فراوری نشده و رقبای منطقه ای ان را نصیب خود کرده اند . پژوهش حاضر با موقعیت کنونی حمل و نقل هوایی و کوریدورهای فعال، به ظرفیت های کنونی سرزمین ایران پرداخته است. در این مقاله روش تحقیق داده ها توصیفی تحلیلی است و شیوه گرداوری داده ها اسنادی کتابخانه ای است. نتایج تحقیق نشان می دهد که موقعیت ژئوپلیتیکی ایران تا کنون نتوانسته است موجب تولید قدرت وبه تبع ان امنیت ملی گردد. چنانچه این موقعیت با توجه به ظرفیت های جغرافیایی ایران فراوری گردد می تواند در تولید قدرت و امنیت ملی تاثیر گذار گردد .  

The majority of legal systems have established appeals processes as a safeguard against judicial errors, allowing for a second look at factual and legal mistakes that may have arisen due to unintentional biases or inconsistencies in the initial proceedings. The purpose of establishing two levels of adjudication, in lower and higher courts, was to ensure that cases, in addition to being heard in the first instance court, would also be re-heared by a court of higher jurisdiction. This was done to guarantee the accuracy and correctness of judgments and to prevent judicial errors. Alongside the concept of re-hearing, the review of issued judgments and the reconsideration of the proceedings of the first-instance courts are concepts that define the appellate procedure of higher courts.This research compares the procedures of higher courts in Iran and England. Through a descriptive and analytical approach, the study clarifies the distinct meanings of "re-hearing", "review of proceedings", and "review of judgment" in these two legal systems. We have concluded that the appellate system in Iranian law, after the enactment of the Code of Civil Procedure in 1990, no longer constitutes a "re-hearing" in the full sense of the term. This type of adjudication, similar to the English legal system, has in fact been reduced to a more limited stage where the appellate court can only "review" or "revise" the original judgment and proceedings. The appellate court in this system has a limited scope of review. It cannot freely reverse the trial court's decision but can only correct errors or irregularities in the proceedings within the confines of the law.

این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی سیاست های حمایتی و مقابله ای خلفای اموی و عباسی در مواجهه با علما و پیروان مذاهب اسلامی و جریان های فکری می پردازد. هدف اصلی، تحلیل سازوکارهای قدرت در قبال جریان های علمی و اعتقادی و تأثیر آن بر شکل گیری و تحول مذاهب در جهان اسلام است. در دوره اموی، سیاست عموماً مبتنی بر کنترل سیاسی و امنیتی بر مخالفان اعتقادی، به ویژه شیعیان و گروه های منتقد مشروعیت خلافت بود؛ در حالی که از اهل سنت و عالمانی که در جهت تثبیت قدرت خلفا عمل می کردند، حمایت های محدودی مشاهده می شد. در دوره عباسی، اگرچه در ابتدای حکومت، سیاست نزدیکی به علویان و اهل علم برای مشروعیت بخشی دنبال شد، اما به تدریج با تقویت ساختار خلافت، رویکردهای سخت گیرانه نسبت به جریان های مخالف و نیز مداخله در منازعات کلامی، نظیر ماجرای محنه و حمایت از معتزله، به کار گرفته شد. نتایج پژوهش نشان می دهد که تعامل یا تقابل خلفا با علما، نه از منظر اعتقادی بلکه بیشتر براساس ملاحظات سیاسی و به دلیل نیازشان به مشروعیت و حفظ اقتدار و انسجام قدرت مرکزی صورت می گرفت. به طور کلی، سیاست های مذهبی این دو حکومت، زمینه ساز نهادینه شدن مذاهب فقهی- کلامی و شکل گیری شکاف های پایدار در تاریخ اسلام شد.

محمد اقبال لاهوری از برجسته ترین شاعران و اندیشمندان مسلمان سده بیستم است که شعر را وسیله ای برای بیدارسازی انسان و احیای حیات معنوی و اجتماعی جوامع اسلامی می دانست. سیر تحول اندیشه شعری او از مرحله تجربه های رمانتیک و تغزلی آغاز می شود و به تدریج در قالب سروده هایی با مضامین معرفتی، اخلاقی و اجتماعی تجلی می یابد. پژوهش حاضر با تکیه بر تحلیل آثار اصلی اقبال به بررسی چگونگی دگرگونی عناصر فکری و هنری در شعر او می پردازد و نشان می دهد که اقبال در گذار از دوره جوانی به پختگی، زبان، تصویرپردازی و جهان بینی شعری خود را در پیوند با تحولات فکری و تاریخی زمانه بازسازی کرده است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که شعر اقبال در مرحله نخست بر شور معنوی، تغزل شرقی و نوعی خوش بینی انسانی استوار است؛ اما با افزایش تأملات فلسفی و مواجهه او با بحران های جهان مدرن، شعر وی به ابزاری برای نقد وضع موجود و ارائه چشم اندازی تازه نسبت به انسان و جامعه بدل می شود. سروده هایی چون «پارلمان ابلیس» نشان می دهد که اقبال با بهره گیری از زبان نمادین، تمثیل و طنز فلسفی، به نقد فروپاشی اخلاقی و هویتی بشر معاصر پرداخته و از ضرورت بازگشت به ارزش های معنوی و اخلاقی سخن گفته است.

محمدعلی میرزا دولتشاه، فرزند ارشد فتحعلی شاه قاجار، از چهره های برجسته سیاسی و نظامی این دوره به ویژه در کرمانشاه به شمار می آید. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، در پی بررسی کارکرد مذهب و گرایش های مذهبی در سیاست ورزی، ساختار حکمرانی و اقدامات اجتماعی و فرهنگی دولتشاه می باشد. پرسش اصلی تحقیق آن است که باورهای مذهبی و روابط این شخصیت با روحانیت شیعه تا چه اندازه بر رفتار سیاسی و حکمرانی وی تأثیر گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد  که محمد علی میرزا با بهره گیری از موقعیت مذهبی و جغرافیایی کرمانشاه در مجاورت عتبات عالیات، توانست روابط مستحکمی با عالمان شیعه برقرار کند و از این طریق مشروعیت مذهبی برای حکومت خود کسب نماید. پس از سقوط صفویه و دوره ای از فترت سیاسی در ایران، حکومت قاجار در پی احیای نظم و تثبیت اقتدار خود، به بهره گیری از ظرفیت های مذهب شیعه پرداخت. پیوند ساختاری با روحانیت و تقویت گفتمان اصولی، به ویژه در دوران فتحعلی شاه، زمینه ساز شکل گیری نوعی مشروعیت مذهبی برای سلطنت قاجار شد؛ مشروعیتی که با میراث صفوی تفاوت ماهوی داشت و بیش از آنکه بر شالوده ای الهی عرفانی استوار باشد، به تعاملات سیاسی با مرجعیت دینی متکی بود. این تعاملات نه تنها در امنیت مسیر زائران و رونق اقتصادی کرمانشاه مؤثر بود، بلکه در رقابت سیاسی با ولیعهد رسمی نیز برای دولتشاه ابزاری مشروعیت بخش فراهم آورد.

همزمان با مبارزات مشروطه خواهی در ایران، شهر سنندج صحنه مجادله دو گروه شد. گروهی از طرفداران سلطنت قاجار و گروهی نیز خواستار استقرار مشروطه. با امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه در مرداد ۱۲۸۵ ش دروازه های مجلس شورای ملی به روی نمایندگان مردمی از ولایات مختلف باز شد. پس از گشایش مجلس اول، در سنندج مرکز ولایت کردستان تکاپو هایی برای انتخاب نمایندگان مجلس شکل گرفت. اعضای انجمن های رسمیِ حامی مشروطه همچون صداقت، صلاحیت، کارگران و اخوت توانستند خود را به مرور با تغییرات جامعه وفق داده و نمایندگانی از طبقات مالکان بزرگ و تجار شهیر برگزینند. در پژوهش حاضر که مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه ای است، تلاش شده تا انتخابات مجلس شورای ملی در سنندج (1304-1285ش) از دوره اول مجلس تا پایان دوره پنجم، مورد واکاوی و مطالعه قرار گیرد. هدف از این پژوهش آن است که خاستگاه اجتماعی و سیاسی نمایندگان ادوار مختلف سنندج در مجلس شورای ملی، نحوه برگزاری انتخابات و عملکرد دوره نمایندگی آنان بررسی شود. یافته های تحقیق بیانگر آن است که اکثر نمایندگان مجلس شورای ملی در سنندج از طبقه مالکان زمیندار با نفوذ بودند.

طاعون یا مرگ سیاه یکی از بیماری های واگیردار و مرگباری است که بشر در طول حیات خود با آن مواجه بوده؛ به طوری که اخبار شیوع و مرگ و میرهای ناشی از آن توسط مورخان و سیاحان ثبت شده است. ایران در سده سیزدهم هجری به دفعات با این بیماری مواجه بود، اما به واسطه نبود قوانین بهداشتی نوین و درمانده بودن اطباء در برابر مهار این بیماری، میزان مرگ و میر آن در مقایسه با سایر بیماری ها افزایش پیدا می کرد. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده و منابع کتابخانه ای به دنبال پاسخ دادن به این پرسش است که عوامل شیوع طاعون و راهکارهای مقابله با آن در ایالت های کرمانشاهان و کردستان در دوره قاجار کدامند؟ نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد عواملی همچون، مراودات خارجی؛ تجار و زائران، حیوانات موذی و جونده چون موش، فقر و ضعف بهداشت عمومی و فردی در شیوع بیماری نقش داشته است. مهمترین راهکارهای مقابله با این بیماری، ترک مناطق آلوده به بیماری ، ایجاد قرنطینه، استمداد از بارندگی برای کاهش بیماری، ضد عفونی کردن محل بیماری با آهک و سوزاندن لباس های آلوده به بیماری بوده است. از طرفی شیوع این بیماری می توانست به افزایش مرگ و میر و کاهش جمعیت، اختلال در روابط اجتماعی، تعطیلی بازار و فعالیت های تجاری و مسدود شدن مرزها منجر شود.

عبدالله بن جعفر بن ابی طالب از شخصیت های برجسته صدر اسلام است که به واسطه پیوند خانوادگی با اهل بیت علیهم السلام و حضور در دوره خلافت امام علی علیه السلام، در منابع تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و با در نظر گرفتن ساختار اجتماعی قبیله محور عرب در قرن نخست هجری تلاش دارد جایگاه عبدالله را در فرآیندهای تصمیم سازی سیاسی و نظامی خلافت علوی و مواضع سیاسی او تا زمان قیام عاشورا بررسی کند. اگرچه عبدالله در برخی موارد نقش مؤثری در حمایت از امام علی ایفا کرد، اما نقاط ابهام و تردیدهایی درباره میزان استقلال رأی، کیفیت مشارکت نظامی و نزدیکی او با ساختار قدرت پس از امام علی علیه السلام وجود دارد. ارزیابی متوازن روایت ها از او، می تواند به فهم دقیق تری از جایگاه خواص در تاریخ سیاسی اسلام یاری رساند. یافته ها حاکی از آن است که مشارکت عبدالله در عرصه های سیاسی و نظامی خلافت علوی، به ویژه در نبردهای جمل و صفین، نه تنها از باورهای دینی، بلکه به صورت مهم تری از وظایف و پیوندهای قبیله ای او در چارچوب خاندان بنی هاشم بوده است. همچنین، سکوت نسبی او در برابر خلافت اموی و رفتار محتاطانه اش پس از شهادت امام علی علیه السلام و حمایت غیرمستقیم از اهل بیت علیهم السلام در نهضت کربلا می تواند به عنوان استراتژی بقا در ساختار قدرت و تلاش برای حفظ جایگاه قبیله ای تحلیل شود.

امکان تحقق بداء در پیش گویی انبیا یکی از مباحث چالش برانگیز در روایات امامیه است که پیرامون این موضوع، دو طائفه از روایات دیده می شود. طائفه اول، امکان وقوع بداء را در علم انبیا تأیید می کند، درحالی که طائفه دوم آن را نفی می نماید. در مواجهه با این تعارض، نظریات متعددی از سوی محدثان و اصولیان شیعی مطرح شده است، از جمله حمل بر غالب موارد، تفکیک میان علم وحیانی و الهامی، و مقید کردن بداء به اخبار غیرحتمی. با این حال، این دیدگاه ها اغلب با چالش و تعارض با سیاق متون مواجه اند. این پژوهش به روش کتابخانه ای و با بررسی سندی و دلالی روایات، راهکار جمع میان این دو طائفه را تکمیل می کند. بر این اساس، معلوم پیامبر همواره با حفظ ساختار شرطی درک می شود و عدم تحقق جزاء در یک قضیه، لزوماً به معنای وقوع بداء در معلومات پیامبر نیست. افزون بر این، در اخباری که پیامبران به صورت مطلق بیان کرده اند، قرینه های منفصله نشان می دهند که این اخبار درواقع مشروط بوده و مستلزم تکذیب الهی نیستند، مشروط بر آنکه حکمت آن روشن شود.

حدیث سلسله الذهب از برجسته ترین و استوارترین روایات منسوب به امام رضا (ع) است؛ روایتی که اهمیت کلامی آن در صورت بندی ویژه ای از نسبت میان توحید و امامت جلوه گر می شود، به گونه ای که پذیرش ولایت اهل بیت (ع) به مثابه شرط ورود به حصن توحید معرفی می گردد. این حدیث نه صرفاً گزارشی فضیلتی، بلکه متنی هویت ساز در ساختار معرفتی تشیّع است؛ که حقیقت توحید را در افق هدایت ولایی تفسیر می کند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و بر پایه تتبّع در منابع تاریخی و حدیثی فریقین، ضمن بازخوانی گزارش های مربوط به سفر امام رضا (ع) به نیشابور و زمینه های اجتماعی علمی آن، به واکاوی نحوه بازتاب و بازنمایی حدیث سلسله الذهب در آثار مورخان و محدّثان اهل سنت پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که اصل ورود امام رضا (ع) به نیشابور و استقبال گسترده اقشار مختلف، اعم از شیعه و سنی، در منابع معتبر اهل سنت منعکس شده و از شهرت تاریخی قابل اعتنایی برخوردار است. نقل این حدیث در منابع یادشده در سه الگوی متمایز قابل طبقه بندی است: بازتاب آن در قالب «حدیث ایمان»، روایت «حدیث حصن» بدون ذکر قید تفسیری، و نقل «حدیث حصن» همراه با توضیح امام رضا (ع)؛ که گونه اخیر تنها در معدودی از منابع حدیثی اهل سنت مشاهده می شود. عنوان رایج «حدیث الحصن» در این آثار برگرفته از ساختار لفظی روایت و ناظر به تأکید بر مضمون امنیت بخش توحید است. نکته بنیادین و حاصل تحلیل تطبیقی منابع آن است که با توجه به گستره کم نظیر حاضران، کاتبان و ناقلان در مجلس نیشابور، غفلت از بخش تفسیری حدیث با عبارت «بشروطها و أنا من شروطها» را نمی توان با تبیینی تاریخی توجیه کرد. ازاین رو، عدم انعکاس فراگیر این بخش را باید در پرتو ملاحظات کلامی و پیش فرض های اعتقادی اهل سنت فهم کرد؛ پیش فرض هایی که پذیرش شرطیت امامت برای تحقق توحید را برنمی تابید و در نتیجه، در فرآیند نقل، موجب گزینش، تقلیل یا تعدیل دلالت های ولایی این روایت شده است.

هدف این پژوهش، بازخوانی مفهوم «بداء» در الهیات شیعه با بهره گیری از منطق دیالکتیکی هگل و تبیین آن در چارچوب الگوی سه سطحی اراده هاست؛ الگویی که شامل اراده ازلی الهی(تکوینی)، اراده تشریعی الهی و اراده انسانی است. بداء، به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در کلام امامیه، همواره محل مناقشه میان جبرگرایی و اختیار بوده است. این مقاله می کوشد با رویکردی فلسفی، بداء را نه به مثابه نفی علم الهی، بلکه به عنوان سنتز دیالکتیکی میان علم مطلق و اراده انسانی معرفی کند. روش تحقیق، تحلیلی تطبیقی است و با استفاده از منابع اصیل کلامی و فلسفی شیعه نظیر نهج البلاغه، اصول کافی، مجمع البیان، و آثار ملاصدرا به ویژه الأسفار الأربعه، به استخراج مؤلفه های سه گانه اراده و نسبت آن ها با مفهوم بداء پرداخته شده است. همچنین، ساختار دیالکتیکی هگل به عنوان چارچوب نظری برای تحلیل تضاد و فراروی مفهومی میان علم ازلی و اختیار انسان به کار گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که بداء، در مقام سنتز، نه تنها تضاد میان علم پیشینی الهی و اختیار انسان را رفع می کند، بلکه در قالب «علم فعلی الهی» و نظریه «امر بین المللی»، نظامی پویا از تعامل اراده ها را شکل می دهد. نتیجه پژوهش آن است که بداء، برخلاف تصور رایج، نه نشانه جهل یا تغییر در علم الهی، بلکه نشانه ظهور اراده الهی در مقام تحقق و پاسخ به اراده انسانی است؛ و از این منظر، می توان آن را سنتز دیالکتیکی در معماری اراده ها دانست. در نهایت، مقاله با ارائه مصادیق قرآنی و پیامدهای فلسفی این تبیین، نشان می دهد که بداء تجلیِ حکمت سیال الهی است که اختیار انسان را از حالت اسمی به کنش واقعی ارتقاء می بخشد. 

قرآن کریم، درون مایه بلند و ژرف وحی الهی است که در قالب الفاظ بشری از سوی پیامبر اسلام به دست ما رسیده است . روشن است که پیام های پروردگار در قالب الفاظ، طی بیست و سه سال و در بستر رخدادهای گوناگون بر پیامبر انازل گردیده و اصحاب ایشان با داشتن حافظه های قوی که بدان نامبردار بوده اند ، الفاظ را بدون کم و کاست حفظ می کردند. اما آنچه که امروزه از این متن الهی در دست ماست، نگاشته ای است که روش گردآوری آن مورد بحث اندیشمندان علوم قرآنی قرار گرفته است. شمار بسیاری به گردآوری سور و چینش آیات آن در زمان رسول و به دستور ایشان با امر الهی و به اصطلاح توقیفی بودن آن باور دارند. شماری هم برآنند که چینش آیات پاره ای از سوره ها به اجتهاد صحابه صورت گرفته است. در این پژوهش، که داده ها به روش کتابخانه ای و به روش تحلیلی گردآوری شده است، توقیفی بودن چینش سوره های قرآن و چینش آیات در سوره ها و نظرات دانشمندان قرآنی در این زمینه، بررسی شده است؛ پس از واکاوی و سنجش دلایل و منطق هریک سرانجام، درستی نگرش توقیفی بودن در هر دو زمینه، پذیرفته و با استدلال های نو، باز نموده شده است. همچنین پیامدهای توقیفی نبودن ترتیب آیات و سوره ها برشمرده شده که از آن میان: سست شدن تحدی، گسست سیاق آیات و ساختارمندی قرآن، گسیختگی پیوند قرآن با رخداد ها و نفی کمترین پیوند میان سوره ها که نشانگر نادیده انگاری خواست خداوند برای فرستادن کتابی درهم پیوسته و همچنین نادیده انگاری پیوستگی آیات الاحکام، به هم ریختگی نظم آهنگ قرآن، و بی پایگی اجتهاد صحابه است. چنان که پذیرش چینش کنونی سوره ها از سوی امامان معصوم و اجماع مسلمانان بر ساختار کنونی مصحف و سرانجام توجه پیامبر به نظم فرجامین قرآن و دستاوردهای آن هم، نشانه ساختارمندی قرآن کریم به شمار آمده است.

قرآن کریم در ارائه گزارشات گاهی کم و کیف ماجرا را با جزئیات بیان کرده و گاهی نکاتی کلی را اشاره نموده که نیازمند تبیین است؛ از جمله این موارد «أَصْحَابَ السَّفِینَهِ» در آیه 15 سوره عنکبوت است. که دلالت و مصداق آن مبهم و در بین مفسرین اختلاف نظر است. این مقاله با هدف تبیین این گزاره به روش تحلیلی- توصیفی سامان یافته و به این نتیجه رسیده است که: الف) اندیشمندان «السَّفِینَهِ» در آیه 15 سوره عنکبوت را به کشتی حضرت نوح(ع) نسبت داده اند در حالی که برای داستان حضرت نوح(ع) از لفظ فُلک استفاده شده است و سفینه با مُعرفّه های فلک سازگاری ندارد. ب) سفینه کشتی مساکین در داستان حضرت موسی(ع) است. و «أَصْحَابَ السَّفِینَهِ» یاران حضرت نوح(ع) نیستند. بلکه بی نوایانی بودند که با سفینه خود ارتزاق می نمودند. ج) نجات معجزه است اما سازه فلکِ نوح و سفینه مساکین معجزه نیست بلکه آیت است زیرا در بعضی آیات، کارکرد اَنعام که حملِ انسان و بار است با کارکرد فُلک که حمل انسان و حیوان و بار است یکسان بیان شده است. د) در آیات فُلک به دلیل حرکت کشتی برروی آب، فعل «تَجری» آمده است. پس آب قرینه ای برای نشان دادن عظمت کشتی است. ضمن اینکه استهزاء حضرت نوح(ع) توسط مردم، به دلیل عدم آب بود. ه) عظمت بعضی مخلوقات خداوند همچون پهنه آب ها و ارسال بادها برتر از عظمت سازه کشتی است. اگر بادها طوفان به پا نمی کرد تا امواج به اندازه کوه ها شود صرفِ وجود کشتی و آب کفایت نمی کرد.

پیدایش و تکوین زمین همواره سوالی بنیادی بوده و تبیین علمی آن نیازمند بررسی دقیق شواهد ژئولوژیک است. این پژوهش، با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و داده های ژئوکاسمولوژی، پترولوژی، ژئوشیمی ایزوتوپی و دیرینه شناسی، به بازسازی مراحل اولیه شکل گیری زمین پرداخته و آن را با اشارات آیات قرآن کریم به ویژه سوره فصلت مقایسه می کند. نتایج نشان می دهد که "یومین" قرآنی با دو دوره کلان در تکوین زمین همخوانی دارد: 1. یوم اول (حدود 4.567 تا 4.45 میلیارد سال پیش): این دوره شامل برافزایش سیارکی، تشکیل اقیانوس ماگما، ذوب گسترده و تفریق عناصر برای تشکیل هسته زمین است. شواهد ایزوتوپی Hf-W ، سرعت بالای این تفریق را تأیید می کند. 2. یوم دوم (حدود 4.45 تا 3.8 میلیارد سال پیش): این مرحله شامل سرد شدن جهانی، تشکیل پوسته جامد اولیه (اثبات شده توسط زیرکن های 4.4 میلیارد ساله)، و پیدایش اتمسفر و اقیانوس های اولیه است. ایزوتوپ های اکسیژن در این زیرکن ها، وجود آب مایع را نشان می دهند. علاوه بر این، شواهد زمین شناسی، این دو دوره کلان را به چهار مرحله متمایز تقسیم می کنند که انطباق شگرفی با مفهوم "اربعه ایام" در قرآن دارد و به تدبیر حیات و پایداری زمین اشاره می کند: · مرحله اول: بنیادگذاری مواد و انرژی: جمع آوری عناصر اولیه از طریق برافزایش. · مرحله دوم: تفریق و پویایی درونی: تشکیل هسته و آغاز همرفت گوشته. · مرحله سوم: شکل دهی به سطح و ذخیره اقوات: پیدایش پوسته، اقیانوس ها و آغاز هوازدگی. · مرحله چهارم: تنظیم اتمسفر و تکمیل اقوات: توسعه اتمسفر و آغاز تکتونیک صفحات برای حفظ چرخه های بیوژئوشیمیایی. این پژوهش نه تنها دیدگاهی یکپارچه از خلقت زمین ارائه می دهد، بلکه رویکردی نوین در تبیین علمی متون دینی و افزایش درک متقابل علم و دین ارائه می نماید و نشان می دهد که اشارات قرآنی با پیچیدگی ها و زمان بندی دقیق فرآیندهای ژئوکاسمولوژیک همخوانی معناداری دارند.

مسئله «تحریف ناپذیری قرآن» یکی از مباحث ریشه دار در متون دینی است که اندیشمندان قرآن پژوه، بر اساس مبانی و روش های تفسیری خود، به آن پرداخته اند. این مقاله با جستجو در منابع کتابخانه ای و به روش توصیفی – تحلیلی به صورت تطبیقی، دیدگاه علامه حسن زاده آملی و آیت الله معرفت را در باب تحریف قرآن بررسی می کند. این پژوهش با بررسی دیدگاه هر دو اندیشه مند، به این نتیجه می رسد که هر دو عالم، قائل به عدم تحریف کلام خداوند هستند و برای تبیین چگونگی حفظ و صیانت قرآن از شبهه تحریف، آثاری را نگاشته اند. با این حال، تفاوت هایی در آراء این دو اندیشمند مشاهده می شود، هرچند در اصل مطلب اختلافی ندارند. علامه حسن زاده، در تبیین عدم تحریف، به کیفیت جمع آوری قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اشاره کرده و معتقد است که ترتیب آیات و سور «توقیفی» بوده و به دستور پیامبر (ص) انجام شده است. وی این امر را نشانه ای بر عدم وقوع تحریف می داند. همچنین، اختلاف قرائاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) پدید آمد را دال بر تحریف ندانسته و قرائات هفتگانه را جز در موارد شاذ، پذیرفتنی می شمارد. در مقابل، آیت الله معرفت، با وجود اینکه جمع آوری قرآن را پس از رحلت پیامبر (ص) می داند، اما به توقیفی بودن ترتیب آیات رأی داده و معتقد است ترتیب سور با اجتهاد صحابه صورت گرفته است. ایشان تنها قرائت متداول میان مردم (قرائت عاصم به روایت حفص) را متواتر دانسته و تواتر قرائات دیگر را رد می کند. بدین ترتیب، ایشان تواتر قرائت عاصم را یکی از دلایل ابطال شبهه تحریف قرآن برمی شمارد.