منیر السادات موسی کاظمی

در بسیاری از تفاسیر فریقین، مفسران برای تبیین معنای آیه و یا تایید تفسیر خود، روایاتی را از صحابیان پیامبر و اهل بیت علیهم السلام نقل نموده اند. علامه امین الاسلام طبرسی نیز در مجمع البیان، از روایات تفسیری فراوانی بهره برده است؛ یکی از شخصیت هایی که علامه طبرسی از ایشان به نقل روایات تفسیری پرداخته، عایشه همسر پیامبر است. با توجه به اینکه علامه طبرسی در تفسیر خود منابعی را که از آنها این روایات را نقل نموده، بیان نکرده است، بررسی و دقت در تفاسیر و منابع روایی و رسیدن به برخی از این منابع و نقد و نظر پیرامون آن ها، می تواند برای محققان و اندیشمندان حوزه تفسیر و روایات تفسیری، مفید باشد. در این نوشتار، تلاش شده است با روش تحلیلی- توصیفی برخی از روایاتی که از عایشه در مجمع البیان نقل شده، گونه شناسی و اعتبارسنجی گردد. علامه طبرسی در تفسیر خود، از حدود 50 روایت از عایشه در جایگاه های مختلف بهره برده است؛ در برخی موارد برای تفسیر، در برخی برای بیان شان نزول، و در مواردی برای بیان مقصود آیه و در مواردی اندک، برای بیان معنی لغات و اختلاف قرائات استفاده کرده و نیز برای اعتبارسنجی و قبول یا رد روایات عایشه در بیان این روایات و منابع آنها و رد یا قبول آنها، شیوه های مختلفی به کار برده است؛ در برخی موارد، علامه روایت را از منابع اهل سنت نقل نموده، در مواردی نیز این روایات را با روایاتی از ائمه علیهم السلام تایید کرده، در مواردی نیز نظر مخالف را پذیرفته است.

قرآن کریم، درون مایه بلند و ژرف وحی الهی است که در قالب الفاظ بشری از سوی پیامبر اسلام به دست ما رسیده است . روشن است که پیام های پروردگار در قالب الفاظ، طی بیست و سه سال و در بستر رخدادهای گوناگون بر پیامبر انازل گردیده و اصحاب ایشان با داشتن حافظه های قوی که بدان نامبردار بوده اند ، الفاظ را بدون کم و کاست حفظ می کردند. اما آنچه که امروزه از این متن الهی در دست ماست، نگاشته ای است که روش گردآوری آن مورد بحث اندیشمندان علوم قرآنی قرار گرفته است. شمار بسیاری به گردآوری سور و چینش آیات آن در زمان رسول و به دستور ایشان با امر الهی و به اصطلاح توقیفی بودن آن باور دارند. شماری هم برآنند که چینش آیات پاره ای از سوره ها به اجتهاد صحابه صورت گرفته است. در این پژوهش، که داده ها به روش کتابخانه ای و به روش تحلیلی گردآوری شده است، توقیفی بودن چینش سوره های قرآن و چینش آیات در سوره ها و نظرات دانشمندان قرآنی در این زمینه، بررسی شده است؛ پس از واکاوی و سنجش دلایل و منطق هریک سرانجام، درستی نگرش توقیفی بودن در هر دو زمینه، پذیرفته و با استدلال های نو، باز نموده شده است. همچنین پیامدهای توقیفی نبودن ترتیب آیات و سوره ها برشمرده شده که از آن میان: سست شدن تحدی، گسست سیاق آیات و ساختارمندی قرآن، گسیختگی پیوند قرآن با رخداد ها و نفی کمترین پیوند میان سوره ها که نشانگر نادیده انگاری خواست خداوند برای فرستادن کتابی درهم پیوسته و همچنین نادیده انگاری پیوستگی آیات الاحکام، به هم ریختگی نظم آهنگ قرآن، و بی پایگی اجتهاد صحابه است. چنان که پذیرش چینش کنونی سوره ها از سوی امامان معصوم و اجماع مسلمانان بر ساختار کنونی مصحف و سرانجام توجه پیامبر به نظم فرجامین قرآن و دستاوردهای آن هم، نشانه ساختارمندی قرآن کریم به شمار آمده است.

آفریننده نظام هستی در آفرینش بشر از دو جنس اهدافی داشته است، چنان که در تشریع احکام و تعیین خط مشی زندگی زن و مرد نیز اهدافی را دنبال نموده است که در راستای غایت خلقت، هدایت و سعادت آنها می باشد. مقاله حاضر به روش توصیفی تحلیلی به دنبال تبیین عدل الهی در تشریع احکام حقوقی جنسیتی از دیدگاه مفسران فریقین است. در میان احکام الهی، که برای نیل بشر به هدایت مطلوب او تشریع شده، برخی از احکام نظیر: شهادت، ارث، دیه و ... دارای اختلاف جنسیتی است. در دوره های مختلف، برخی مغرضانه یا از سر نادانی، این اختلاف در میان احکام جنسیتی را مورد نقد قرار داده اند و آن را با عدل تشریعی در احکام، متناقض ارزیابی نموده اند. در این نوشتار، با بررسی دلایل تشریع این احکام، عدل الهی در وضع آنها بررسی گردیده و تناقض آن با عدل تشریعی، مردود دانسته شده است.