قباد رده

محمدعلی میرزا دولتشاه، فرزند ارشد فتحعلی شاه قاجار، از چهره های برجسته سیاسی و نظامی این دوره به ویژه در کرمانشاه به شمار می آید. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، در پی بررسی کارکرد مذهب و گرایش های مذهبی در سیاست ورزی، ساختار حکمرانی و اقدامات اجتماعی و فرهنگی دولتشاه می باشد. پرسش اصلی تحقیق آن است که باورهای مذهبی و روابط این شخصیت با روحانیت شیعه تا چه اندازه بر رفتار سیاسی و حکمرانی وی تأثیر گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد  که محمد علی میرزا با بهره گیری از موقعیت مذهبی و جغرافیایی کرمانشاه در مجاورت عتبات عالیات، توانست روابط مستحکمی با عالمان شیعه برقرار کند و از این طریق مشروعیت مذهبی برای حکومت خود کسب نماید. پس از سقوط صفویه و دوره ای از فترت سیاسی در ایران، حکومت قاجار در پی احیای نظم و تثبیت اقتدار خود، به بهره گیری از ظرفیت های مذهب شیعه پرداخت. پیوند ساختاری با روحانیت و تقویت گفتمان اصولی، به ویژه در دوران فتحعلی شاه، زمینه ساز شکل گیری نوعی مشروعیت مذهبی برای سلطنت قاجار شد؛ مشروعیتی که با میراث صفوی تفاوت ماهوی داشت و بیش از آنکه بر شالوده ای الهی عرفانی استوار باشد، به تعاملات سیاسی با مرجعیت دینی متکی بود. این تعاملات نه تنها در امنیت مسیر زائران و رونق اقتصادی کرمانشاه مؤثر بود، بلکه در رقابت سیاسی با ولیعهد رسمی نیز برای دولتشاه ابزاری مشروعیت بخش فراهم آورد.

بازسازی شهر کرمانشاه پس از ویرانی کامل آن به دست مغولان مرهون خاندان زنگنه به ویژه شیخعلی خان زنگنه حاکم کرمانشاه  است که مدتی پس از آن به مقام صدراعظمی صفویان رسید،اما هویت جدید و ساختار نوین اجتماعی، دینی و شهری کرمانشاهان وام دارحاکمیت دولتشاه و فرزندانش در دوره قاجاریه است.اقدامات دولتشاه صرفاً به معماری و ساخت ابنیه محدود نبود،حضور تاثیرگذار روحانیت، تغییرات فرهنگی، حضور تجار، شاعران پارسی زبان از سایر شهرهای ایران و هم گرایی مردم کرمانشاه در قیاس با سایر مناطق کردنشین با دولت مرکزی از نتایج حاکمیت مقتدرانه دولتشاه بود. با مرگ دولتشاه و عداوت محمدشاه با فرزندان وی،کرمانشاه دوباره در سراشیبی رکود و انحطاط افتاد تا  اینکه در دوره ناصرالدین شاه و در سایه اقدامات عمادالدوله از فرزندان دولتشاه، توانست دوباره سر برآورد. این سوال مطرح می شود که اقدامات فرهنگی و اقتصادی این دو حاکم در کرمانشاه چگونه بوده است و وجوه تشابه و تمایز مهم وضعیت کرمانشاه در این زمینه در دوران دو شخصیت ذکر شده شامل چه موارد مهمی است؟ در این مقاله با روش تحلیلی و توصیفی و به کمک داده های تاریخی به این مهم پرداخته می شود.

انقلاب مشروطه ایران مرهون رجال و شخصیت های برجسته ای چون ستارخان، باقرخان و سردار اسعد است که در شهرهای تبریز و گیلان مردم را به حرکت درآوردند و اسباب پیروزی مشروطه خواهان را فراهم کردند. در این میان، شهرکرمانشاه به عنوان شهری پرجمعیت با ویژگی های مدنیت خاص آن زمان و داشتن طبقات مختلف روحانی و تجار و دیوانسالاری، نقشی فعال و تاثیرگذار در انقلاب مشروطه بر جای گذاشت. در کرمانشاه رهبری مشروطه خواهان را سردار یارمحمدخان کرمانشاهی برعهده گرفت. وی در حوادث مرتبط با مشروطه همچون شورش سالارالدوله به همراهی عشایر کرمانشاهان نقشی مهم ایفا کرد. بنابراین او به عنوان یکی از سرداران مهم مشروطه در پیوند با تحولات کرمانشاه جایگاه والایی دارد. جستار حاضر درصدد بررسی نقش و جایگاه یارمحمدخان در حوادث مشروطیت در کرمانشاه می باشد. این پژوهش به روش تاریخی با رویکرد توصیفی و با تکیه بر داده ها و منابع تاریخی صورت گرفته است. براساس یافته های پژوهش یارمحمد خان در جریان مقاومت مشروطه خواهان در تبریز همردیف ستارخان، در دسته بندی های احزاب سیاسی مشروطه و در مقابله با شاهزاده سالارالدوله در کرمانشاه حضور تاثیرگذاری داشت و از منتقدان اوضاع کشور و شیوه مدیریتی مشروطه خواهان در مجالس دوم و سوم و نیز حاکم منصوب مشروطه خواهان در کرمانشاه بود.

با روی کار آمدن قاجاریه و با توجه به گرایشات مذهبی آنها، عتبات عالیات و مسائل مرتبط با آن از جمله زائران جایگاه ویژه ای پیدا کرد. بر این اساس حاکمان کرمانشاه نیز با تبعیت از سیاستهای دولت مرکزی در تهران، بخش مهمی از اقدامات حکومت داری خود در این ولایت را به راه عتبات عالیات و زائران و مسائل مرتبط با آن اختصاص دادند. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از روش تحقیق تاریخی که مبتنی بر توصیف و تحلیل است به این پرسش پاسخ دهد که راه عتبات عالیات چه نقش و جایگاهی در تحولات اجتماعی و دینی کرمانشاه دارد؟ و چگونه منجر به تغییرات مهمی در اوضاع اجتماعی و دینی این شهر گشت؟ یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که با توجه به اهتمام شاهان قاجار قاجار و حاکمان کرمانشاه در زمینه ایجاد امنیت در راه عتبات و تمهیداتی همچون ایجاد مساجد و تکایا و کاروانسراها جهت رفاه حال زائران موجبات گسترش زائران در این جغرافیا گشت و با توجه به اینکه عالمان دینی، تاجران و شاهزادگان در کنار مردم عادی از افراد مهم از زائران بودند، تعاملات و مراودات حسنه میان آنها و حاکمان و مردم کرمانشاه موجب سکونت دائمی برخی از آنها شد و شکل گیری طبقه متنفذ روحانیت و تجار از همان زمان صورت گرفت و پیامدهای این اتفاق موجب تحولات اجتماعی و دینی مهمی در کرمانشاه گشت که می توان به تقویت گفتمان و مذهب شیعه در تقابل با سایر ادیان و اقلیتهای دینی و نیز گرایشات مشروطه خواهی در آن اشاره کرد.