فهیمه جفرسته

تأخیر در اجابت دعا، اگرچه در قرآن کریم وعده ای قطعی برای استجابت دعا مطرح شده است، همواره یکی از چالش های معرفتی و کلامی در رابطه انسان با خداوند محسوب می شود. این پژوهش با هدف تحلیل کلامیِ پدیده تأخیر در اجابت دعا در قرآن، با تمرکز بر داستان های پیامبران و با نگاهی به تفاوت ذاتی میان زمان الهی و زمان انسانی انجام شده است. اهمیت این پژوهش در آن است که ضمن پاسخ به شبهه ناسازگاری تأخیر با صفات الهی (مانند صدق، قدرت و رحمت)، زمینه ساز بازتعریفِ «اجابت» به مثابه پاسخی حکیمانه و تربیتی، نه صرفاً تحقق فوری خواسته انسانی، می شود. پرسش اصلی پژوهش این است: چگونه می توان تأخیر در اجابت دعا را در چارچوب تفاوت زمان الهی (غیرخطی، مطلق و فراتاریخی) و زمان انسانی (خطی، نسبی و تجربی) تبیین کرد؟ روش پژوهش، تحلیلی-تفسیری با رویکرد کلامی-فلسفی است و داده ها از طریق بررسی آیات مرتبط با دعاهای پیامبران (مانند ایوب، زکریا و نوح) و استناد به آثار متکلمان و فلاسفه اسلامی (مانند خواجه نصیرالدین طوسی، فخر رازی و علامه طباطبایی) گردآوری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که تأخیر در اجابت، نه نقض وعده، بلکه جلوه ای از حکمت الهی و بستری برای رشد روحی، تقویت ایمان و آمادگی وجودی انسان است. این تأخیر، در پرتو تفاوت بنیادین میان دو سوی زمان، از یک «خلأ پاسخ» به «پاسخ معنادارِ غیرزمان مند» تبدیل می شود.

مطالعه تطبیقی دیدگاه تئودور نولدکه و آلویس اشپرنگر درباره نقش حافظان قرآن در انتقال متن، تلاشی برای واکاوی یکی از ابعاد کمتر بررسی شده در مطالعات استشراقی قرآن است. در حالی که بیشتر پژوهش های غربی بر تدوین مکتوب قرآن و ترتیب نزول سوره ها تمرکز داشته اند، نقش حافظان قرآن به عنوان حاملان روایت شفاهی در دوران نزول و پس از آن در نگاه این دو مستشرق کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نولدکه در اثر برجسته خود تاریخ قرآن، بیشتر به ساختار تاریخی و سبک شناختی قرآن پرداخته و نقش حافظان را در چارچوب تدوین رسمی توسط خلفای نخستین تحلیل کرده است. در مقابل، اشپرنگر با رویکردی روان شناختی و تاریخی، به حافظه پیامبر و صحابه توجه ویژه ای داشته و انتقال شفاهی قرآن را بخشی از فرآیند شکل گیری متن مقدس دانسته است . این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع اصلی و ثانویه، به مقایسه دیدگاه های این دو مستشرق در زمینه اعتبار روایت شفاهی، نقش حافظان در حفظ و انتقال متن و تأثیر این دیدگاه ها بر نظریه های آنان درباره تدوین نهایی قرآن می پردازد. یافته ها نشان می دهد که نولدکه با نگاهی ساختارمند و تاریخی، روایت شفاهی را مرحله ای گذرا می داند؛ در حالی که اشپرنگر آن را بخشی بنیادین از فرآیند انتقال وحی تلقی می کند. این تفاوت رویکرد، نه تنها در تحلیل های قرآنی آنان، بلکه در نوع مواجهه شان با منابع اسلامی نیز بازتاب یافته است. پژوهش حاضر با برجسته سازی این تفاوت ها، زمینه ای نو برای بازاندیشی در مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی فراهم می آورد.

هدف این پژوهش، بازخوانی مفهوم «بداء» در الهیات شیعه با بهره گیری از منطق دیالکتیکی هگل و تبیین آن در چارچوب الگوی سه سطحی اراده هاست؛ الگویی که شامل اراده ازلی الهی(تکوینی)، اراده تشریعی الهی و اراده انسانی است. بداء، به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در کلام امامیه، همواره محل مناقشه میان جبرگرایی و اختیار بوده است. این مقاله می کوشد با رویکردی فلسفی، بداء را نه به مثابه نفی علم الهی، بلکه به عنوان سنتز دیالکتیکی میان علم مطلق و اراده انسانی معرفی کند. روش تحقیق، تحلیلی تطبیقی است و با استفاده از منابع اصیل کلامی و فلسفی شیعه نظیر نهج البلاغه، اصول کافی، مجمع البیان، و آثار ملاصدرا به ویژه الأسفار الأربعه، به استخراج مؤلفه های سه گانه اراده و نسبت آن ها با مفهوم بداء پرداخته شده است. همچنین، ساختار دیالکتیکی هگل به عنوان چارچوب نظری برای تحلیل تضاد و فراروی مفهومی میان علم ازلی و اختیار انسان به کار گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که بداء، در مقام سنتز، نه تنها تضاد میان علم پیشینی الهی و اختیار انسان را رفع می کند، بلکه در قالب «علم فعلی الهی» و نظریه «امر بین المللی»، نظامی پویا از تعامل اراده ها را شکل می دهد. نتیجه پژوهش آن است که بداء، برخلاف تصور رایج، نه نشانه جهل یا تغییر در علم الهی، بلکه نشانه ظهور اراده الهی در مقام تحقق و پاسخ به اراده انسانی است؛ و از این منظر، می توان آن را سنتز دیالکتیکی در معماری اراده ها دانست. در نهایت، مقاله با ارائه مصادیق قرآنی و پیامدهای فلسفی این تبیین، نشان می دهد که بداء تجلیِ حکمت سیال الهی است که اختیار انسان را از حالت اسمی به کنش واقعی ارتقاء می بخشد. 

ازشناسی مبانی قرآن پژوهان از جمله مباحث ضروری در مطالعات قرآنی است که دربردارنده نگرش ها، روش ها و اختصاصات ویژه ای است که قرآن پژوهان در تبیین آیات وحی به کار بسته اند. قرآن کریم، به عنوان منبع اصلی شریعت اسلامی، مورد توجه و اهتمام خاص خاورشناسان بوده است، در این بین می توان به آلفورد تی ولچ (Alfored T Welch) خاورشناس آمریکایی تبار اشاره کرد که به عنوان استاد زبان عربی و مطالعات اسلامی شروع به تدریس در «دین تطبیقی» کرد و از سال 1965م. مطالعات خود را به طور ویژه بر روی قرآن متمرکز نمود و مقاله هایی در «دایره المعارف اسلام» و «دایره المعارف اسلام معاصر آکسفورد» درباره قرآن و تاریخ زندگانی پیامبر اسلام  به چاپ رسانده است. برخی از نکات ذکر شده در اثار وی، حاکی از عدم شناخت و اطلاع کافی، نسبت به دین اسلام و قرآن است  در واقع او درباره قرآن،  دارای پیش فرضی خاص است. به علت آنکه دیدگاه و نحوه نگرش او نسبت به قرآن، که اساساً غیراعتقادی بوده است، نظریات او اغلب، سطحی و دور از ژرف نگری لازم است زیرا وی قرآن را به عنوان یک پدیده مورد بررسی قرار داده و به جای کاوش در حقانیت و درک نورانیت و بهره مندی از آن، تنها در حوزه مصادر قرآن ورود کرده و وارد حوزه محتوایی نشده است. با عنایت به رویکرد کلی مستشرقان در وحیانی نبودن قرآن و تأثیرپذیری آن از فرهنگ زمانه و تحریف قرآن، این موارد از جمله مبانی مشترک بین ولچ و سایر مستشرقان بوده است و برخی از مبانی مختص خود او هم وجود دارد مانند تطور متن و مفاهیم در قرآن و نسخ پذیری آیات قرآن و اقتباس قرآن از کتب آسمانی یهودیان و مسیحیان. 

دیدگاه اسلام در تبیین تعامل اخلاقی انسان با محیط زیست موضوعی است که مورد توجه جدی عالمان و اندیشمندان دینی قرار گرفته است و به عبارت دیگر، از آنجایی که همه اجزای عالم هستی دارای ارزش می باشند و به سوی غایت مشخصی در حرکت می باشند، برای بهره گیری انسان از محیط زیست سالم در آیات بسیاری، الگو ارائه شده است که بیانگر اصول و احکام اخلاقی تعامل انسان با محیط زیست و چگونگی حفاظت از آن می باشند و در تحقیق حاضر نیز دیدگاه اسلام درباره تعامل انسان با محیط زیست و وظیفه او در ارتباط با اجزاء مختلف محیط زیست با تأکید و محوریت آیات و تفاسیر مختلف تبیین شده است و بیان شده است که انسان از آن جهت که در دامن محیط زیست زندگی می نماید، حق دارد که برای سلامتی و رشد مناسب خویش از آن بهره مندباشد و در مقابل انسان موحد و بهره مند از هدایت تکوینی و تشریعی به عنوان موجودی خردمند، می بایست دارای رفتاری اصولی و ضابطه مند با محیط زیست(رفتار مسئولانه با محیط زیست و امانت دار بودن، رعایت عدل و انصاف در برخورد با محیط زیست،نهی از فسادانگیزی در محیط زیست و آبادانی آن و پرهیز از اسراف و تبذیر) باشد و احکامی چون(پرهیز از آزار و اذیت حیوانات و حفاظت از آن ها، نهی از تخریب محیط زیست، استفاده بهینه از نعمت های الهی و مدارا و شفقت با محیط زیست و...) را  در عمل رعایت نموده که در نتیجه موجب سامان یافتن زندگی بشر و احیای حس مسئولیت و تلاش برای حفظ و حراست از محیط زیست و ایجاد زمینه و بستر لازم برای رشد و به کمال رسیدن انسان می شود.

تعامل انسان با محیط زیست همواره از دغدغه های اصلی بشر، ادیان و مذاهب در دوره های مختلف بوده است. از دیدگاه قرآن کریم و روایات، همه اجزای عالم هستی دارای ارزش می باشند و به سوی غایت مشخصی در حرکت می باشند. لذا برای بهره گیری انسان از محیط زیست سالم و پاک و عاری از آلودگی ها در آیات و روایات بسیاری، الگو ارائه شده است که بیانگر اصول اخلاقی و کلامی تعامل انسان با محیط زیست و چگونگی حفاظت از آن می باشند و در تحقیق حاضر نیز دیدگاه اسلام درباره تعامل انسان با محیط زیست و وظیفه او در ارتباط با اجزاء مختلف محیط زیست با تأکید و محوریت آیات و روایات تبیین شده است و بیان شده است که انسان از آن جهت که در دامن محیط زیست زندگی می نماید، حق دارد که برای سلامتی و رشد مناسب خویش از آن بهره مند باشد و در مقابل انسان موحد و بهره مند از هدایت تکوینی و تشریعی به عنوان موجودی خردمند، عاقل، مسئول می بایست دارای رفتاری اصولی و ضابطه مند با محیط زیست(رفتار مسئولانه با محیط زیست و امانت دار بودن، نهی از فسادانگیزی در محیط زیست و مدارا و شفقت با محیط زیست، بهداشت و پاکیزگی و آبادانی محیط زیست و...) باشد و در عمل، اصول اخلاقی را رعایت نموده که در نتیجه موجب سامان یافتن زندگی بشر و احیای حس مسئولیت و تلاش برای حفظ و حراست از محیط زیست و ایجاد زمینه و بستر لازم برای رشد و به کمال رسیدن انسان می شود.

خداوند حکیم، آیات قرآن را در نهایت انسجام و هماهنگی سامان داده است تا به خوبی حکایتگر مقاصدش باشند. پیوستگی و پیوند معنایی آیات قرآن، انسجام آیات در چینش کلمات را بر ملا می سازد و از اعجاز قرآن پرده بر می دارد. باور به وجود ارتباط معنایی میان کلمات و آیات قرآن از پیش زمینه های مهم علم معناشناسی و تفسیر قرآن به قرآن محسوب می شود. علامه طباطبایی معتقد است معارف قرآن همچون حقایق هستی، پیوسته مصدق و مفسر یکدیگرند و در هدفی واحد با هم پیوند دارند و این پیوند معنایی نه تنها در آیات بلکه میان واژگان قرآن نیز وجود دارد و هر واژه معنای دقیق خود را در ارتباط با واژگان دیگر باز می یابد. ارتباط و پیوند معنایی میان واژگان قرآن مورد توجه برخی از زبان شناسان از جمله ایزوتسو زبان شناس معروف ژاپنی قرارگرفته است. ایشان نیز معتقد است که زبان قرآن دارای نظام ارتباطی قاعده مندی است که در آن جایگاه هر واژه در شبکه به هم پیوسته مفاهیم قرآن قابل بازیابی است. مقاله حاضر با بررسی مبانی علامه طباطبایی(استقلال قرآن، پیوند معنایی آیات قرآن، توجه به سیاق آیات و...) و ایزوتسو(قرآن کریم به مثابه دستگاه معنایی مستقل، وجود پیکره های مفهومی، کاربست های واژگانی منسجم و...) نظرات آنها در مورد انسجام و پیوستگی قرآن را استخراج و بیان کرده است که معناشناسی زبانی با وجود اختلافاتی در کمیت و کیفیت ولی از جهاتی با تفسیر قرآن به قرآن شباهت دارد، چرا که هر دو ضمن تاکید بر نظام واره بودن زبان قرآن از بافت درونی سخن و روابط بینامتنی در کشف مراد خداوند بهره می گیرند و انسجام و پیوستگی قرآن را اثبات می کنند.

قرآن کریم، به عنوان منبع اصلی شریعت اسلامی، مورد توجه و اهتمام خاص خاورشناسان بوده است. سرعت انتقال اطلاعات در عصر حاضر و گستره وسیع مطالعات مستشرقان پیرامون قرآن از سوی دیگر ضرورت تبیین دقیق آراء و نظرات آنان را دو چندان می سازد. در این بین می توان به آلفورد تی ولچ خاورشناس آمریکایی تبار اشاره کرد. در پژوهش حاضر تلاش شده با روش توصیفی-تحلیلی و تمرکز بر موضوع جمع و تدوین قرآن و نیز مصدر وحی، به بازخوانی و بررسی نظرات آلفورد ولچ پرداخته شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که از دیدگاه ولچ، جمع و تدوین قرآن در زمان پیامبر(ص) آغاز شده و پس از حیات ایشان ادامه یافته است. او معتقد است مشخص نبودن گوینده و منبع وحی در سور مکی قرآن، عدم وجود نشانه ای برای اثبات الهی بودن پیام و تنوّع در نزول وحی، دلایلی هستند که وجود عامل انسانی (پیام رسان) در شکل گیری قرآن را تقویت می کند، رویکردی که سبب تمایز رهیافت غربی در مطالعات قرآنی می شود، رویکردی که به دنبال شناخت تاریخ اسلام به مثابه پدیده ای فرهنگی بوده اند و قرآن یکی از نقاط عطف این پدیده فرهنگی است.

توجه به سطح زبانی گفتمان قرآن و تبیین دقیق آیات، از مباحث ضروری در حوزه مطالعات قرآنی است. در زبان شناسی معاصر، شناخت رابطه واژگان و عبارات و نیز ارزیابی انسجام و نگریستن به کلّ آن چیزی که نتیجه این روابط است، اصلی مهم در فهم گفتمان متن تلّقی می شود؛ لذا تحلیل های ادبی قرآن به عنوان متنی منسجم، خارج از این اصل زبان شناختی نخواهد بود؛ زیرا قرآن محوری و معناشناسی مبتنی بر وحدت شبکه معنایی قرآن، نقش مؤثری در کشف مفاد و مراد الهی در آیات قرآن دارد؛ از این رو، واکاوی رویکردهای زبان شناسانه ای که قرآن پژوهان در تبیین آیات وحی به کار بسته اند، ضرورتی غیر قابل انکار است و از آنجا که دغدغه مشترک علامه طباطبایی و ایزوتسو در  تبیین و معناشناسی واژگان قرآن، فهم مراد و کشف معنا از درون متن است، این پژوهش در صدد است با روش توصیفی تحلیلی، نقاط اشتراک و هم گرایی رویکردهای ادبی وزبان شناختی ایزوتسو و علامه را در خوانش آیات الهی و فهم گفتمان قرآن، واکاوی نماید. نتایج پژوهش حاضر بیانگر تأکید علامه طباطبایی و ایزتسو بر نظام واره بودن زبان قرآن و تبیین استقلال معناشناختی قرآن و پیوند معنایی میان آیات است. به طوری که فهم آیات قرآن را بیش از همه به خود متن قرآن و شواهد درون متنی وابسته می دانند و معتقد به تأثیر محوری پارادیم توحیدی در فهم گفتمان قرآن و ارتباط اندراجی معانی واژگان در متن هستند؛ گرچه کمیت و کیفیت بهره گیری از این مبانی مشترک نزد آنان متفاوت است. ایشان در حوزه ادبی وزبان شناسی نیز ضمن تأکید بر اعجاز بلاغی قرآن، از بافت درونیِ سخن و روابط بینامتنی در کشف مراد خداوند بهره می گیرند و به صورت ضمنی انسجام و جهان بینی زبانی قرآن را اثبات می کنند.

این تحقیق به بررسی نظم در معانی افعال و مشتقات قرآنی با فاء الفعل (حرف فاء ) مشترک می پردازد. هدف اصلی کشف نظم در معانی لغات قرآنی است و این که گفته شود نظم علاوه بر این که در افعال و مشتقات قرآنی که در فاء الفعل مشترک هستند وجود دارد، در معانی آنها نیز وجود دارد و در صد قابل توجه ای از آنها دارای معنای یکسان (گشودن و جدا کردن) می باشند. به عبارت دیگر به بررسی این نکته می پردازد که چه میزان از افعال و مشتقات قرآن که با حرف فاء آغاز می شوند به معنای گشودن و جدا کردن است و این گونه حکایت گر نظم قرآن می باشند. برای یافتن پاسخ کتب لغت متعددی مورد مطالعه قرار گرفت. لذا تمام افعال و مشتقاتی که در قرآن با حرف فاء آغاز می شدند، به همراه معانی آن ها، استخراج شد و در تک تک آن ها معانی مورد نظر بررسی شد. در این راستا تمام افعال و مشتقات بدون تکرار و با تکرار از طریق میانگین موزون لحاظ شدند. در انتها این نتیجه به دست آمد که 38 درصد افعال بدون تکرار و 57 درصد آنها با تکرار دارای معنای گشودن می باشند. 6/54 درصد مشتقات قرآن نیز که ریشه آن ها با حرف فاء آغاز می شود دارای معنای فوق است. این تحقیق نشان داد که نظم قرآن علاوه بر اینکه در بین آیات و لغات قرآن موجود است، در بین معانی آنها نیز وجود دارد.