الهیات عملی

تحولات اجتماعی، فرهنگی و معرفتی در جهان معاصر، چالش های مهمی را پیش روی چارچوب های سنتی الهیات قرار داده که اغلب توانایی تحلیل پیچیدگی تجربه زیسته دینی را ندارند. این مقاله با رویکرد الهیات نوخاسته تلاش می کند نشان دهد که ایمان و عمل دینی، پدیده هایی پویا، زمینه مند و نوخاسته هستند که تنها از طریق تعامل پیچیده میان فرد، جامعه، سنت و زمینه های فرهنگی و تاریخی قابل درک اند. بر اساس اصول فلسفی و علمی نوخاستگی، باورها، مناسک، کنش های اخلاقی و تجربه معنوی، قابل تحلیل صرف از اجزای منفرد نیستند؛ بلکه ویژگی های تازه، غیرخطی و نوظهور در سطح کل نظام دینی پدیدار می شوند. الهیات نوخاسته به عنوان یک چارچوب نظری و برنامه عملیاتی، امکان تحلیل دین در زندگی واقعی انسان ها را فراهم می کند. این رویکرد، الهیات را از محدودیت های تحلیل نظری صرف رها ساخته و امکان فهم مشارکتی و زیسته دین و معنویت را فراهم می آورد. همچنین، نقش زمینه های اجتماعی و فرهنگی در ظهور معنا و عمل دینی مورد توجه قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که الهیات عملی مبتنی بر نوخاستگی نه تنها می تواند تعامل میان ایمان و عمل را بازتعریف کند، بلکه چارچوبی روش شناختی و مفهومی برای تحلیل ابعاد پویا و تحول پذیر زندگی دینی انسان معاصر ارائه می دهد. این رویکرد مسیر نویی برای بازاندیشی در معنویت، تجربه زیسته و کنش های دینی در جهان مدرن فراهم می آورد.

باور برخی الهیدانان طرفدار محیط زیست این است که الهیات ادیان ابراهیمی، یهودیت و مسیحیت به شدت انسان محور هستند و این بستری برای تخریب محیط زیست توسط انسان ایجاد نموده است. رویکرد «انسان محور» در الهیات اسلامی نیز وجود دارد و برای بهبود رفتار مسلمانان در نگهداری از محیط زیست تا جای ممکن باید به نقد و بازبینی آن پرداخت تا بتواند به الهیات محیط زیست نزدیک شود. برای درک جایگاه نوع انسان در الهیات اسلامی، ابتدا باید به قرآن کریم مراجعه کرد و بررسی نمود که درباره «انسان» چگونه سخن گفته است. این تحقیق برای نخستین بار واژه «انسان» را در قرآن کریم با رویکرد توصیفی بررسی کرده است و رویکرد تحلیلی آن در نقد آموره انسان محوری نیز متمایز و جدید است. رویکرد قرآن هنگام به کار بردن واژه «انسان» نه ستایش او، بلکه سرزنش او و یادآوری نقاط ضعف، کمبودها و ویژگی های ناپسند اوست. واژه های به کار رفته برای انسان شامل: ظلوم، جهول، ضعیف، یئوس، کفور، فرح، فخور، قنوط، قتور، هلوع، جزوع، منوع، خسر، کنود، کبد، جدل، طاغی، عجول، غرور، کدح، اسفل السافلین، خلق شده از صلصال و حمأ مسنون و منکر الحشر می باشد. از این ویژگی هایی که قرآن در مورد نوع انسان به کار برده است، می توان چنین نتیجه گرفت که خداوند به این روش انسان را با فروتنی مأنوس می کند، و از تکبّر و خودبزرگ بینی دور می کند و در نتیجه، دینداران می بایست در اخلاق عملی و مواجهه ی خود با دیگر آفریده های طبیعت از خوی خودپرستی، سلطه گری و برتری جوئی پرهیز کنند.

درک حضور خداوند نقش بنیادینی در شکل گیری هویت فردی و تربیت معنوی انسان دارد. انگاره ها به عنوان ابزارهای شناختی، مسیرهایی برای تجربه و فهم خداوند فراهم می آورند که در قالب روایت های شخصی و فرهنگی نمود می یابند. این روایت ها بازتاب انگاره های ذهنی دانش آموزان دختر درباره خداوند هستند و می توانند به شناخت عمیق تر فرآیندهای تربیتی و اجتماعی نسل آینده کمک کنند. هدف این پژوهش، تحلیل تربیتی انگاره های عاطفی طربناک و خوفناک از خداوند در روایت های دانش آموزان دختر پایه یازدهم در دو نیمه شمالی و جنوبی شهر تهران است. مطالعه حاضر با رویکرد روایت پژوهی و روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده ها از طریق نمونه گیری تصادفی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که دانش آموزان اغلب خداوند را با مؤلفه های طربناکی تصور می کنند؛ به طوری که انگاره طربناکی با بسامد ۷۴ بیش از انگاره خوفناکی با بسامد ۴۹ در روایت ها مشاهده شده است. این نتایج بر نقش مهم تجربه های عاطفی و تربیتی در شکل گیری تصویر ذهنی دانش آموزان از خداوند در فضای مدرسه تأکید دارد و نشان می دهد تأکید بر جنبه های طربناک انگاره ها می تواند در فهم و پذیرش حضور الهی مؤثرتر باشد.

با توجه به تحولات دو سده اخیر در عرصه های اجتماعی، سیاسی، دینی و اعتقادی، بحث از جایگاه متون مقدس بویژه در تعریف نقش زنان و مباحث اخلاقی مرتبط با ایشان اهمیتی خاص یافته است. در این حوزه، هم مطالعات متعدد و مهمی انجام شده و هم فعالیت ها و جنبش هایی گسترده در سطح جوامع مختلف پدید آمده است. عهدین در مقام کتاب مقدس مسیحیان، راهنمایی برای حیات اخلاقی زنان بوده و چه از جهت نظری و عملی در تعریف این اخلاق جنسیتی معیار و صاحب حجیت به شمار می آید. در این پژوهش تلاش شده تا با بررسی نظام اخلاقی عهد قدیم و عهد جدید و جایگاه زنان در این دو متن به تفکیک، به طرح و بررسی مفاهیم مهم از جمله تفاوت بارز در تعریف شریعت و قوانین و اصول اخلاقی در هر یک پرداخته شود. همچنین به نحوه همبستگی که مفسران مسیحی در پیوند دادن اصول این دو متن به کار گرفته اند توجه شده تا ضمن تدقیق در سیر نقد کتاب مقدس، به دیدگاه های مهم و اصلی مفسران فمینسیت پرداخته شود. اینان با بازخوانی نظام اخلاقی درکتاب مقدس و نقد جدی آن، صورت بندی نوینی را از حیات اخلاقی زنان بدست داده اند؛ در عین تاکید بر ویژگی های جسمی و عاطفی زنان در عرصه حیات فردی قائل اند زنان با آگاهی از این که بر بدن خویش اختیار دارند، می توانند در فعالیت های اجتماعی حضور موثر داشته باشند. همچنین، در بُعد خانوادگی با ارزش گذاری بر ویژگی های خاص زنان مثل مراقبت، همدلی، مسئولیت پذیری، درک نوینی از حیات اخلاقی زنان را طرح و بسط داده اند.

این پژوهش با هدف سنجش سرمایه روان شناختی در طلاب و بررسی پایایی و روایی یک مقیاس عمومی سرمایه روان شناختی در نمونه ای از طلاب انجام شد. بدین منظور 314 طلبه به «مقیاس تجدیدنظرشده کوتاه سرمایه روان شناختی»، مقیاس شادی فاعلی، مقیاس رضایت از زندگی، و مقیاس حرمت خود روزنبرگ پاسخ دادند. نتایج نشان دادند که پایایی درونی مقیاس سرمایه روان شناختی با روش آلفای کرونباخ برابر با 89/0 به دست آمد. همبستگی مقیاس سرمایه روان شناختی با شادی، رضایت از زندگی، و حرمت خود متوسط تا قوی بود که گویای روایی همگرای آن مقیاس است. تفاوت معناداری بین دو جنس در سرمایه روان شناختی به دست نیامد. اما افراد متأهل در سرمایه روان شناختی نمره های بالاتری از افراد مجرد به دست آوردند. ضمناً سطح سرمایه روان شناختی طلاب در مقایسه با سه نمونه خارجی بالا قلمداد می شود. این پژوهش، ضمن معرفی یک مقیاس روا و پایای سرمایه روان شناختی به پژوهشگران ایرانی، وضعیت سرمایه روان شناختی گروهی از طلاب ایرانی را تعیین کرد.

این مقاله درصدد بررسی اصناف و مراتب عشق انسان به انسان از نظر ترزا آویلایی با هدف آشناسازی اهل علم با نظرات این عارف است با این فرض که اگر عشق انسانی به آگاپه (عشق دهنده) منتهی شود، می توان عشق متعالی الاهی را هم تجربه کرد. موضوع این مقاله ازآن جهت اهمیت و ضرورت دارد که این عارف در ایران کمتر شناخته شده و آثار کمی درباره وی به زبان فارسی وجود دارد درحالی که از عارفان کلاسیک و مادر عرفان اسپانیا به شمار می آید و دارای نظرات دقیقی مانند نیایش های چهارگانه و عمارت های هفت گانه است که در عرفان از اهمیت بالایی برخوردارند. یافته های این پژوهش نشان داد که ترزا عشق را مساوی اشک ریختن و نیز برخورداری از تسلیات و الطاف الاهی نمی داند بلکه آن را خدمت صادقانه به خدا، بردباری و تواضع در نظر می گیرد. وی بی آنکه به صورت منطقی همه اصناف عشق را بیان کند در آثار خود از همه آنها یاد و نظر خود را بیان کرده است. وی عشق های اروتیک، گیرنده و خونی را قابل قبول نمی داند و درباره عشق زن و مرد نظر نمی دهد ولی عشق هایی از قبیل عشق فیلیایی، آرمانی و عشق ساری در طبیعت را می پذیرد و هیچ عشقی را مانند عشق آگاپه ای مهم و قابل قبول نمی داند و در همه آثارش دختران راهبش را به آن دعوت می کند. عاشق می تواند به عشق خود واقف شود و به شرط گذشت مدت کوتاهی از تجربه عشق درباره آن ارزشیداوری کند. هم راستا نبودن عشق انسانی با عشق الاهی و بی تقوایی از آسیب های جدی عشق انسانی اند.

الهیات معنای زندگی در شکل بسط یافته ی خود تلاشی منسجم برای تفسیر معنای زندگی از طریق پیوند دادن تجربه ی فردی، ساختارهای اخلاقی و غایتمندی کیهانی است. این رویکرد، که ریشه در سنت های فلسفی و دینی دارد و در بستر فلسفه ی دین معاصر تکامل یافته است، مدل های متنوعی همچون رویکرد روایی، الهیات تکاملی غایت باور و حکمت خالده را در خود ادغام می کند. هدف این مدل ها ارائه ی چارچوبی است که بتواند معنای زندگی را هم در سطح اگزیستانسیال و هم در افق متافیزیکی و فرجام شناختی توضیح دهد. بررسی توانمندی های این رویکرد نشان می دهد که انسجام مفهومی، توان گفت وگوی بین رشته ای با علوم طبیعی و انسانی، انعطاف پذیری بین فرهنگی و قابلیت ارائه ی پاسخی منسجم به مسئله ی شر از نقاط قوت آن به شمار می آید. با این حال، چالش هایی نظیر انتزاع بیش از حد، دشواری اثبات غایت کیهانی خیر، خطر انحصارگرایی در مواجهه با تکثر دینی، اتکای سنگین بر مفاهیم متافیزیکی محل مناقشه و محدودیت های آزمون پذیری تجربی همچنان اعتبار و دامنه ی تأثیر آن را محدود می سازند. پژوهش های اخیر حاکی از آن است که با رویکردهایی چون بهره گیری از روایت ها و تجربه های زیسته، استفاده از الگوی شواهد انباشته، گشودگی شمول گرایانه به تنوع دینی، بازاندیشی در مبانی متافیزیکی و تعامل با علوم اجتماعی و روان شناسی دین، می توان بسیاری از این موانع را کاهش داد. ارزیابی نهایی بیانگر آن است که الهیات معنای زندگی، با وجود محدودیت های جدی، دارای قابلیت بالایی برای اصلاح خود و انطباق با نیازها و حساسیت های فکری و فرهنگی معاصر است و می تواند چارچوبی معتبر برای پیوند میان ساحت فردی و کیهانی معنا فراهم آورد.

افسردگی از جمله اختلالات روان شناختی است که می تواند تحت تاثیر تصور فرد از خود به عنوان یک انسان قرار بگیرد. هدف پژوهش حاضر، بررسی دیدگاه انسان شناسی دختران دارای افسردگی بود. بدین منظور، از بین زنان مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر رشت در سال 1401 که بر اساس تشخیص دی اس ام سابقه افسردگی داشتند، به طور هدفمند نمونه گیری آغاز و تا اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع 16 دختر با سابقه افسردگی انتخاب و به شیوه نیمه ساختارمند مصاحبه انجام و نهایتاً با روش تحلیل محتوای کیفی جهتمند، تحلیل شد. یافته ها نشان داد که دیدگاه انسان شناسی حول 6 مقوله اصلی ماهیت انسان (با مقوله های فرعی موجودی لذت گرا، سرگردان و بی هدف، موجودی منفی، موجودی فانی)، هدف زندگی (با مقوله های فرعی زندگی در لحظه، بی معنایی، پوچی)، غایت زندگی (با مقوله های فرعی مرگ، رسیدن به هدف و سیاهی)، منشا ارزشمندی انسان (با مقوله های فرعی جلب توجه دیگران، ظاهر زیبا، احساس شخصی، فاقد ارزشمندی)، ملاک عمل (با مقوله های فرعی سودمندی در عمل، تایید دیگران، حس رضایت شخصی، همنوایی) و منشا وجود (آغاز) انسان (با مقوله های فرعی خدا، تکامل (داروین)، ازدواج) قرار داشت. توجه ویژه به مقوله های کشف شده، مانند منشأ ارزشمندی و هدف زندگی، به متخصصان بالینی این امکان را می دهد تا به لایه های زیرین افکار خودآیند منفی راه یابند و درمان را به قلمرو معنا و هویت بکشانند. بر این اساس، پیشنهاد می شود "بازسازی روایت انسان شناختی" به عنوان یک مولفه مکمل و قدرتمند در بسته های مداخله ای برای افسردگی جدی گرفته شود. چنین رویکردی، درمان افسردگی را از سطح اصلاح شناخت، به سطح تغییر پارادایم وجودی ارتقا می دهد.

نظریه ی اخلاق لیندا زگزبسکی، در قالب دو نظریه ی مکمل، نظریه ی انگیزش الهی و نظریه ی اخلاق الگوگرایانه، تلاشی نظام مند برای بازاندیشی در اخلاق دینی از منظر فضیلت محور و منش بنیاد است. در نظریه ی نخست منش الهی، به منزله ی خاستگاه انگیزش های خیرخواهانه، عقلانی و محبت آمیز، بنیان ارزش اخلاقی و غایت سرمشق گیری اخلاقی در نظر گرفته می شود. زگزبسکی بر آن است که اراده ی الهی نه منشأ ارزش بلکه تابع ساختار انگیزشی منش خدا است و همین امر تمایز بنیادین نظریه ی او با اراده گرایی الهیاتی را رقم می زند. در نظریه ی الگوگرایانه مفاهیم اخلاقی نه از طریق تحلیل مفهومی بلکه از راه ارجاع مستقیم به اشخاص فضیلتمند و تجربه ی تحسین نسبت به آن ها فهمیده می شوند. تحسین، در این چارچوب، واکنشی شناختی- عاطفی است که با اتکا بر ساختار انگیزشی فاعل، راهی به سوی ادراک فضیلت، سرمشق گیری و رشد منش فراهم می آورد. این نظریه، ضمن حفظ امکان گفت وگو با مخاطبان دیندار و غیردیندار، ساختاری باز، تربیت پذیر و اصلاح پذیر دارد. در این مقاله، ضمن تحلیل ساختاری این دو نظریه و نشان دادن پیوستگی مفهومی آن ها، به بررسی نقادانه ی نقاط قوت و چالش های آن ها، از جمله اتکای معرفتی به تحسین، نسبت بین منش الهی و الگوهای انسانی، امکان نسبی گرایی و گشودگی نظریه به نظام های غیردینی می پردازیم. در پایان، نشان داده می شود که نظریه ی زگزبسکی، با تأکید بر منش، انگیزش و تحسین، الگویی بدیل برای اخلاق دینی در افق عقلانی معاصر فراهم می آورد.

بیماری سرطان فراتر از درگیری های جسمانی کودکان بیمار عمل کرده و ابعاد دیگر سلامت و زیست آن ها، به ویژه سلامت معنوی، را تحت تأثیر قرار داده و در این مسیر، چالش های معنوی منحصربه فردی را به وجود می آورد. ماهیت مفهوم «خدا» و شیوه ی برقراری ارتباط با او، یکی از دغدغه های اصلی معنوی این دسته از کودکان محسوب می شود و عاملی تعیین کننده در شکل گیری روند سلامت معنوی و فرآیند رشد پس از سانحه در آن هاست. بر همین اساس، این پژوهش با تکیه بر روش پدیدارشناسی ون منن، پس از تشریح چارچوب زیست جهان معنوی کودکان و تجربه ی زیسته ی آنان، به بررسی مفاهیم خداشناسانه ی 20 کودک سرطانی بستری در بیمارستان شهید سیدالشهدا استان اصفهان می پردازد. یافته ها حاکی از آن است که درک آنان از مفهوم خدا را می توان در پنج دسته بندی اصلی طبقه بندی کرد: خدای جادویی، خدای معامله گر، خدای رخنه پوش، خدای کنترلگر و خدای معنابخش. نحوه ی درک هر یک از این مدل های خداشناسانه، تأثیر عمیقی بر ساختار زیست جهان معنوی این بیماران دارد؛ به طوری که می تواند هم به عنوان عاملی برای تسهیل رشد و تعالی معنوی و ارتقای بهزیستی روحی عمل کند و هم آنان را در معرض تعارضات و آسیب های روحی جدی قرار دهد.

به شکل سنتی، مسئله شر در انواع مختلفی که دارد، یکی از جدّی ترین اشکالات به خداباوری بوده است. بخش گسترده ای از پاسخ های داده شده به مساله شرور، عمدتاً با محور قرار دادنِ شکوفایی انسان در دنیایی که محل تعارض ماده و وقوع انواع مختلف شر است قرار گرفته است. در چند دهه اخیر توجه بیشتری به درد و رنج حیوانات و مشکلات فلسفی ای که چنین رنجی بعنوان یکی از مصادیق شرور ادراکی ایجاد می کند معطوف شده است. خداباوران در ادیان ابراهیمی، سعی می کنند با ترسیم یک تئودیسه الهیاتی، میان درد و رنج حیوانات و خداوندی که اوصاف مطلقِ علم، قدرت و خیرخواهی دارد سازگاری برقرار کنند، در مقابلِ این راه کار، که تلاش دارد وحدانیت و اوصاف کمالی و مطلق خداوند را حفظ کند، راه کارهای دیگری توسط ادیان غیر توحیدی مانند تئودیسه هندوئی هم وجود دارد که بی توجه به حفظِ وحدانیت خداوند، سعی می کند این مساله را با راهکاری اخلاقی توجیه نماید. تئودیسه هندوئی با ارائه یک ساختارِ سیستماتیک از نظام آفرینش، دلالیلی را که خداوند اجازه می دهد حیوانات رنج بکشند به اختیار و آزادیِ اعطا شده به موجودات و چرخه کرمه که بنوعی بازگوکننده هر چه کِشت شود در زندگی بعدی برداشته می شود گِره می زند. در این پژوهش نشان می دهیم که چگونه یک خداباور هندو می تواند با توجه به آموزه های دینیِ خود به مشکل رنج حیوانات پاسخ دهد.

اگر کسی به وحدت شخصی وجود به عنوان یکی از کلیدی ترین باورهای مورد تأکید صدرالمتالهین معتقد باشد ، به این معنا که در جهان هم یگانگی موجودات وهم موجود یگانه را ادراک نماید ، این باور ذهن وی را متأثر خواهد نمود. از آن رو که ذهن آدمی دارای سه ساحت ، شناختی ، عاطفی و ارادی است ، می توان گفت چنین فردی در ساحت شناختی، خود را با دیگر انسانها و موجودات برابر می داند و جهان برای او راز آمیز و سرشار از آگاهی خواهد بود ؛ اما برابر دیدن خود با دیگر موجودات در ساحت عاطفی ذهن انسان حس شفقت و همدلی ، عشقی فراگیر و آرامشی مطلق پدید می آورد و در ساحت ارادی چنین فردی میل به استکمال در درجه نخست و در درجه دوم میل به رایگان بخشی پیدا می کند، در این مقاله با رویکردی درمانگرانه و با استفاده از روش تحلیلی و استنتاجی به بررسی آثار و نتایج روانشناختی وحدت وجود پرداخته ایم ،ملاصدرا خود نیز به برخی از این تأثیرات در ذهن آدمی بر اثر باور به وحدت وجود اشاره داشته است، این تأثیرات روانشناختی می تواند به عنوان مبنایی برای افزایش سلامت روانی ،گسترش صلح و اخلاق محیط زیست در جامعه بشری قرار گیرد.