درخت حوزه‌های تخصصی

آیه یازده سوره غافر، با اشاره به دو مرحله «اماته» و «احیاء»، از جمله آیات کلیدی قرآن در تبیین مسائل معاد است که تفسیرهای متعدد را میان مفسران فریقین برانگیخته است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و تطبیقی، به بررسی دیدگاه بانو مجتهده امین به عنوان یکی از مفسران برجسته زن معاصر امامیّه در تفسیر این آیه می پردازد. نوآوری اساسی این تحقیق در آن است که برای نخستین بار، دیدگاه تفسیری یک بانوی شیعه را در چهارچوبی نظام مند و با رویکردی سه بُعدی تحلیل می کند.1. تبیین مبانی فلسفی-عرفانی دیدگاه بانو امین در مسئله مراحل حیات و ممات. ۲. مقایسه تطبیقی این دیدگاه با آرای مفسران امامیه و اهل سنت. ۳. نقد و ارزیابی ادله تفاسیر رقیب بر اساس شواهد قرآنی، روایی، زبانی و عقلی. یافته ها نشان می دهد که یکی از دیدگاهای بانو امین که با محوریت اثبات «حیات برزخی» است با اصول ادبیات و باورهای شیعه و ایات دیگر قران و دیدگاه مفسران همخوانی و همراهی دارد. اما تفسیر دیگری از او که با عبارت «قیل» از ان یاد می کند بیشتر با تفاسیر اهل سنت همراهی می کند و با چالش های جدی از جمله انکار اموزهای شیعه نظیر حیات برزخی و رجعت مواجه است. از دیگر یافته ای این پژوهش این است که بر حسب تفسیر بانو امین باورهای نظیر حیات قبل از تولد، حیات برزخی، رجعت، انکار تناسخ، تعدد نفخ صور، سوال و عذاب قبر ...از ایه برداشت می شود.

برخورد با دشمنان یکی از موضوعات محوری در آموزه های قرآن کریم است که در بستر تاریخی بعثت پیامبر اعظم(ص) شکل گرفته و به تدریج سامان یافته است. در این دوره، گروه هایی چون کفار، مشرکان، یهودیان و منافقان به عنوان تهدیدهای اصلی در برابر دعوت اسلامی مطرح بوده اند. مقاله حاضر با هدف بررسی شیوه های مواجهه قرآن کریم با این گروه ها در دوره نبوی نگاشته شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که قرآن کریم چه روش ها و راهکارهایی را برای مقابله با دشمنان در این دوره به کار گرفته است؟ نوع تحقیق کیفی است و با روش اسنادی و تحلیل مضمون داده های جمع آوری و تجزیه و تحلیل شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که قرآن کریم در برخورد با دشمنان اسلام، رویکردی مرحله ای و ترکیبی اتخاذ کرده است؛ به گونه ای که ابتدا بر شیوه های نرم مانند مدارا، تبیین، تربیت و تبلیغ تأکید دارد و در صورت ناکارآمدی این روش ها، به مبارزه سخت و جهاد روی می آورد. همچنین، قرآن با توجه به ماهیت هر گروه دشمن، شیوه ای خاص برای مقابله با آن ها ارائه داده و در برابر هر نوع تهدید، راهکاری متناسب توصیه کرده است.

سیاست خارجی کارآمد یکی از ابزارهای دولت ها برای رفع نیازها و دستیابی به اهداف خود است. در این میان سفرا و نمایندگان خارجی با توجه به زندگی در کشور میزبان و آشنایی با دیپلماسی و فنون آن می توانند نقش مهمی ایفا کنند. در پژوهش های موجود در تبیین وظایف نمایندگان خارجی، به وظایف اخلاقی آنان - علی رغم اهمیت آن- توجهی نشده است. گردآوری داده های پژوهش پیشِ رو پس از مطالعات کتابخانه ای بیانات و مکتوبات موجود از آیت الله خامنه ای، به دست آمده و برای تحلیل آن از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون استفاده شده است. نتایج این پژوهش با توجه به اصولی همچون کرامت و برابری انسانی که در منابع دینی به آن اشاره شده است، وظایف اخلاقی مختلفی برای سفرا در نظر گرفته است. این وظایف در ساحت های مختلف «فردی»، «خانوادگی»، «اداری» و «بین المللی» است که به دنبال آن سفیر باید نسبت به خود، خانواده، افراد نمایندگی و مردم محل مأموریت با دیدی وسیع و دلسوزانه در راستای هدایت، رشد و رفع موانع هدایتی آنان احساس مسئولیت داشته و تلاش کند.

آموزه های قرآنی برجسته ترین و مطمئن ترین راهنمای انسان در مسیر هدایت و کمال اند. قرآن کریم به عنوان کلام الهی، انسان را به تدبر، تفکر و بصیرت دعوت می کند تا با تمسک به این ریسمان الهی از تاریکی جهل و سردرگمی رهایی یافته و به سوی نور معرفت و آگاهی گام بردارد. عقل بشری، هرچند موهبتی عظیم است، در پاسخ به همه ی نیازهای فکری و معنوی انسان ناتوان بوده و در مسیر شناخت حقایق هستی با موانع ساختاری و ادراکی متعددی روبه روست؛ ازاین رو آموزه های قرآنی می توانند با ارائه ی راهکارهای الهی، مسیر درست فهم و ادراک و تعالی عقل را برای انسان روشن سازند. هدف از این پژوهش، تبیین نقش آموزه های قرآنی در شکل دهی و رشد فهم و ادراک انسان است. رویکرد پژوهش بر پایه ی روش توصیفی تحلیلی و با نگاهی توسعه ای صورت گرفته و تلاش دارد با آسیب شناسی موانع شناخت، نظام فهم در قرآن را تبیین کند. یافته های پژوهش نشان می دهند که قرآن کریم، موانع گوناگونی را بر سر راه فهم حقیقی انسان معرفی کرده است؛ از جمله شرور نفسانی، غفلت از یاد خدا، فراموشی تعالیم انبیاء، کفران نعمت پس از ایمان، لجاجت در برابر حق، نفاق و ترس. هر یک از این عوامل، حجاب هایی در مسیر شناخت و مانع درک حقیقت اند. در مقابل، قرآن برای رفع این موانع دستورالعمل هایی چون شرح صدر، صبر و پایداری، ادراک علم الهی، شناخت انبیاء و اولیای الهی، و تفکر در آیات آفاق و انفس را توصیه می کند. بهره گیری از این راهکارهای قرآنی، موجب ارتقای معرفت، بهبود فرآیند ادراک، و هدایت انسان به سوی شناخت هدفمند و معنوی می شود. بدین ترتیب، آموزه های قرآنی نه تنها عقل و فهم انسان را پرورش می دهند، بلکه مسیر رشد، هدایت و سعادت او را نیز هموار می سازند.

چالش نظام دولت ملت با نظام امامت امت در جمهوری اسلامی ایران شکل گیری جوامع سیاسی متأثر از شرایط متعدد حاکم بر آن بوده است. ازاین رو، عناصر تعین بخش جامعه سیاسی در جوامع مختلف متفاوت است. پس از دوران وستفالیا و بروز هژمونی غالب مکاتب سیاسی، دول غربی مدل دولت ملت را به عنوان الگوی مطلوب ساختار سیاسی کشورها ارائه دادند. با پیدایش انقلاب اسلامی ایران مبتنی بر بنیادهای اندیشه ای برخاسته از آموزه های وحیانی (مغایر با ایدئولوژی های رایج دنیای مدرن)، مدلی جدید از نظام های سیاسی به منصه ظهور رسید که در پیوند با هنجارهای عمومی جامعه از یک سو و با ارزش های فطری و مورد پذیرش انسان ها از سوی دیگر همراه بود. مدل «امامت امت» با مؤلفه های جدید وحیانی و عقلانی و در پیوند عمیق با توده های مردمی، غایت خود را از یک سو انسان سازی اجتماعی و از سوی دیگر شکل گیری تمدن نوین اسلامی بر می شمارد. به دلیل تفاوت های این دو مدل، در این نوشتار برآنیم تا با روش تحلیلی توصیفی برخی چالش های این دو نظام در عرصه عمل را واکاوی نماییم.

انسان با خودشناسی خود  به تدبر درباره ماهیت وجودی اش در جهان می پردازد و این بایدها و نبایدها باعث می شود که انسان از اباحه گری و چیستی انگاری مصون بماند. نهج البلاغه به عنوان یک اثر معتبر در اسلام، با توجه به رویکرد انسان شناسی که در آن به کار رفته است، به عنوان یک اثر انسان شناسی نیز شناخته می شود. پژوهش حاضر طرح آن توصیفی بوده با هدفی کاربردی و به روش اطلاعات اسناد کتابخانه ای انجام شده است، با هدف  بررسی راهکارهای ظرفیت وجودی انسان براساس نهج البلاغه  تشکیل می دهد که مباحث اصلی از آنها نهج البلاغه استخراج شده است، نتایج نشان داد که شناخت خدا، توجه به رابطه متقابل علم و عقل، بیداری از غفلت، راه معرفت و شناخت خود، عمل به دستورات دین راهکارهای افزایش سطح ظرفیت وجودی انسان است. بنابراین این راهکارها انسان را از یک حالت غفلت و محدودیت به یک حالت آگاهی و پتانسیل کامل نزدیک تر می کند. این وضعیت جدید، در ابتدای امر سعادت فرد و در افقی بلندتر سعادت جامعه و بشریت را تضمین می نماید.

این مقاله به تحلیل معنای زندگی و رابطه آن با رستگاری از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری، یکی از برجسته ترین فیلسوفان و متفکران اسلامی می پردازد. هدف پژوهش، تبیین و بررسی ارتباط عمیق میان این دو مفهوم بنیادی در اندیشه اوست که زندگی را فراتر از حیات مادی و در راستای کمال و سعادت ابدی تعریف می کند. روش شناسی این مطالعه، تحلیلی بوده و مبتنی بر بررسی آثار مکتوب و آرای فلسفی است که در آن ها به مفاهیمی چون هدفمندی زندگی، اختیار انسان و پیوند آن با رستگاری پرداخته شده است. یافته های کلیدی پژوهش نشان می دهد، معنای زندگی در حرکت آگاهانه انسان به سوی تکامل و قرب الهی نهفته است و رستگاری به عنوان مقصد نهایی این مسیر، نتیجه انتخاب های آزادانه و مسئولانه انسان در هماهنگی با فطرت الهی است. همچنین، تأکید بر عقلانیت و خودآگاهی به عنوان ابزارهای دستیابی به این هدف، از ویژگی های بارز دیدگاه اوست. در نهایت، نتیجه گیری اصلی مقاله این است که در اندیشه علامه، معنای زندگی و رستگاری دو مفهوم جدایی ناپذیرند که در یک فرایند دوسویه قرار دارند؛ به گونه ای که جست وجوی معنا، انسان را به رستگاری رهنمون می شود و رستگاری، غایت و تحقق معنای حقیقی زندگی است. این دیدگاه، انسان را به تأمل در هویت وجودی و مسئولیت هایش دعوت می کند.

در اواخر حکومت امویان، به دلیل نزاع با نیروهای مخالف به ویژه عباسیان و تمرکز بر سرکوب آن ها، امام محمد باقر و امام جعفر صادق (علیهماالسلام) فرصت پیدا کردند تا معارف دینی فراموش شده دوره پیامبر اسلام را برای مردم ارائه دهند. این دوره از حیات شیعیان دوره بسیار حساسی بود؛ چرا که نقطه آغاز بسیاری از قیام ها در این زمان زده شد و باعث به وجود آمدن قیام های شیعی در سال های بعد گردید. شناخت وضعیت شیعیان، نیازمند بررسی جنبه های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای یافته های خود در قالب چهار الگوی محیطی: قوت (شکل گیری مکتب علمی، جغرافیای تشیع، وجود رهبر واحد و وضعیت فرهنگی جامعه شیعی) و ضعف (وضعیت اقتصادی شیعیان، وضعیت سیاسی و اجتماعی شیعیان، انشعاب شیعیان، مشاغل شیعیان، اختلاف در مصداق امام و قیام های نابهنگام) به لحاظ درونی و فرصت (اختلاف بین امویان، درگیری امویان و عباسیان، قیام برعلیه حکومت وقت، مبارزه عباسیان بر علیه امویان و رفع ممنوعیت حدیث) و تهدید (جریان های فکری سیاسی عصر امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام)، عملکرد حکومت های وقت، ممنوعیت کتابت حدیث و احادیث ساختگی) به لحاظ بیرونی را مورد بررسی قرار می دهد.  

این مقاله با روشی تحلیلی به واکاوی سیر تطور «فقه اجتماعی» در دوران معاصر، از تکوین مفهومی تا تمایز رویکردی آن می پردازد. فقه اجتماعی، به مثابه پارادایمی نوین در اندیشه اسلامی، بر اثر چالش های سیاسی و اجتماعی، از «فقه فردمحور» که محصول انزوای تاریخی بود، به سمت نگاهی نظام مند و ساختاری حرکت کرده است. یافته های پژوهش نشان می دهد این تطور در چند مرحله تاریخی قابل ردیابی است: دوره تأسیس در عصر صفویه با نظریه پردازی برای حضور فقه در قدرت؛ دوره تحول با نهضت مشروطه و مواجهه با مدرنیته؛ و دوره تثبیت و تکامل با پیروزی انقلاب اسلامی و طرح نظریه «فقه حکومتی» توسط امام خمینی که فقه را به مثابه «تئوری اداره جامعه» بازتعریف کرد. این تحول، به شکل گیری رویکردهای کلان و متمایزی در دوران معاصر انجامیده است که از «فقه مسائل اجتماعی» تا «فقه نظامات» (با محوریت اندیشه شهید صدر)، «فقه حکومتی» و «فقه تمدنی» را دربر می گیرد. مقاله حاضر ضمن تبیین این رویکردها، به عنوان نقطه نوآوری خود، به نسبت سنجی تحلیلی آنها پرداخته و نشان می دهد که این چهار رویکرد، نه دیدگاه هایی در عرض یکدیگر، بلکه لایه های تحلیلی متکاملی هستند که یکدیگر را تکمیل می کنند. این مقاله نتیجه می گیرد که گذار به فقه اجتماعی، یک تحول راهبردی برای اثبات کارآمدی دین در عرصه نظام سازی است و تحقق کامل آن، در گرو فهم و به کارگیری تلفیقی این رویکردهای چندلایه و تعمیق نگاه بین رشته ای است.

یمن به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص، همسایگی با حجاز، وجود قبایل تاثیر گذار در تمامی رخدادهای صدر اسلام و محفل اندیشه های مختلف اسلامی اهمیت ویژه ای دارد. از جمله مهم ترین نقاط تاریخی یمن که در تحولات آینده آن اثر مستقیم نهاد، قیام یحیی بن الحسین الهادی الی الحق موسس حکومت زیدیان در یمن است. این قیام و حرکت از جانب الهادی سبب گشت تا حکومتی هزار ساله در یمن شکل گیرد که از جانب آن اندیشه شیعی زیدی در عالم اسلام ترویج و ماندگاری داشته باشد. مقاله حاضر در پی پاسخ به این پرسش برآمده است که ویژگی ها و کنش های قیام الهادی چگونه توانست به موفقیت برسد؟ برای پاسخ به این پرسش از نظریه بسیج چارلز تیلی استفاده شده تا تحلیلی دقیق در این مسئله به دست آید. فرضیه های مطرحی که وجود دارد، استفاده الهادی و یارانش از گونه های مختلف و بسیج منابع برای انجام کنش در برابر دشمنان و مخالفانشان برای دستیابی به آرمان های قیام است.

تفکیک عمومی از خصوصی یکی از روش های بحث پیرامون دایره دخالت دولت است. در چارچوب این مبحث، حوزه خصوصی که عرصه دنبال کردن آزادانه مصالح شخصی است، دور از دسترس دولت قرار می گیرد. این مقاله با تدبر در قانون اساسی و مبانی آن، به روش تحلیلی توصیفی، در راستای پاسخ به این پرسش نگاشته شده که آیا چنین تفکیکی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران قابل مشاهده است و آیا می توان هسته سختی از امور خصوصی را نشان داد که دولت حق مداخله در آن را نداشته باشد؟ در این صورت، مرز شناور حوزه عمومی و حوزه خصوصی در نظر و در عمل چگونه ترسیم می شود؟ مستند به اصول 9، 23 و 38 قانون اساسی با نشان دادن این هسته سخت می توان اصالت تفکیک عمومی از خصوصی را اثبات کرد. ورای این هسته نیز تفکیک عمومی از خصوصی مبتنی بر نظریه ولایت فقیه با ملاک «مصالح عمومی» انجام می شود و از طریق فرآیند قانون گذاری عینیت می یابد.

محمدتقی خان کُنورسی در زمان فتحعلی شاه قاجار به قدرت رسید. اگرچه در اوایل، قدرتش تنها محدود به طوایف چهارلنگ بختیاری بود، ولی به تدریج طوایف هفت لنگ نیز به قلمرو حکومتش افزوده شد. پس از محمدتقی خان، حسین قلی خان دورَکی دومین خان سرشناس بختیاری بود. وی که از طرف ناصرالدین شاه قاجار لقب ایلخانی گرفت، موفق شد طوایف چهار لنگ و هفت لنگ را مطیع خودش کند. این پژوهش با شیوه توصیفی-تحلیلی درصدد پاسخگویی به این پرسش است که «عملکرد محمدتقی خان و حسین قلی خان در سطح ایل بختیاری و کشور ایران چگونه ارزیابی می شود؟». یافته های پژوهش نشان می دهد که محمدتقی خان با وجود ویژگی هایی مانند شمشیرزنی ماهر، رزمنده ای بی باک، تیراندازی ممتاز، سوارکاری بی همتا، باهوش، باشهامت، کاردان، پرهیزکار و خوش رفتار توانست با مدیریت صحیح به امورات عشایر بپردازد. او تمایل داشت زندگی عشایری را به دهقانی تبدیل کرده و راه تجارت با انگلیسی ها را باز کند و به اختلافات طوایف چهارلنگ و هفت لنگ پایان دهد. حسین قلی خان نیز علاوه بر حفظ نظم و امنیت توانست سرکشان و راهزنان را سرکوب نماید. قدرت طلبی حسین قلی خان اما باعث رنجش ناصرالدین شاه و فرزندش ظل السلطان شد. سرانجام، ظل السلطان طی برپایی یک مهمانی در اصفهان به زندگی حسین قلی خان ایلخانی پایان داد. 

با آغاز سده چهاردهم خورشیدی، اسکان ایلات و عشایر از جمله ایل بختیاری در دستور کار دولت مرکزی قرار گرفت. این امر با رئیس الوزرایی رضاخان، به یکی از اقدامات مهم دولت تبدیل شد. اگرچه عشایر مقاومت هایی در مقابل عمل مأمورین دولتی از خود نشان دهند، ولی سرانجام پیروزی نهایی با آنان بود؛ زیرا دولت به هر شیوه ای موفق شد عشایر را یکجانشین کند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به دنبال پاسخ به این پرسش است: «اهداف و انگیزه های دولت مرکزی از اسکان عشایر بختیاری و واکنش بختیاری ها در قبال این اقدام چه بود؟». یافته های پژوهش نشان می دهد که دولت مرکزی، انگیزه های مختلفی از این اقدام داشت. از شرارت های ایلی گرفته تا ناامنی برای کشور، تبدیل به دغدغه های پایتخت نشینان شده بود. به همین دلیل، دولت تصمیم گرفت عشایر را از خانه به دوشی به یکجانشینی مبدل کند. اسکان بختیاری اگرچه از سال 1310 تا پایان حکومت رضاشاه انجام گرفت، ولی اوج این اقدام در طی سال های 1312 تا 1316 رخ داد. دولت برای این کار، نظامنامه اسکان عشایر را نگاشت و برای آن اعتبارات عمرانی در نظر گرفت و حتی خوانین بختیاری مانند مرتضی قلی خان صمصام در کنار مأمورین دولت برای یکجانشین کردن عشایر بختیاری کوشش فراوانی نمود. خان بختیاری توانست تعداد زیادی از عشایر را در سال 1313 در سردسیر و در سال 1315 در گرمسیر بختیاری اسکان دهد. صمصام حدود چهار هزار نفر را به نقاط مختلف خوزستان انتقال داد و ضمن ساختن خانه، شرایط کشاورزی را برای آن ها فراهم نمود.  

باور کلامی برائت یکی از باورهای کلامی شیعه است که همواره در طول تاریخ، از سوی مخالفان تشیع اتهاماتی به آن وارد شده است، ازجمله این اتهامات، انقطاع تاریخی این اندیشه در قرن نخست و نوپدید بودن آن در دوره های متأخر یا عدم اصالت این باور کلامی و عاریه ای بودن آن از اندیشه های بیرون از اسلام است. این نوشتار پس از نشان دادن اهمیت و خاص بودن این باور کلامی در آثار حدیثی و کلامی امامیه، درصدد پاسخ به این اتهامات برآمده و با روش کتابخانه ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، ابتدا نشان داده شده که اصل باور کلامی برائت (برائت عام) ریشه در قرآن و احادیث نبوی دارد و سپس با بررسی روایات اهل بیت علیهم السلام و هم چنین گزارش های تاریخی مربوط به سده نخست هجری، نشان داده شده که اندیشه برائت از دشمنان و مخالفان اهل بیت علیهم السلام (برائت خاص) در سده نخستین هجری، علاوه براین که در جامعه اسلامی بر محوریت اهل بیت علیهم السلام ظهور و بروز داشته، در میان اصحاب و پیروان آن ها نیز باورمندانی داشته است. درنتیجه به این مهم دست یافته شد که علاوه بر اصل باور کلامی برائت که ریشه در منابع اسلامی سده نخست دارد، برائت به معنای خاص نیز در سده نخستین هجری از اصالت تاریخی برخوردار است.

امام صادق (ع) به عنوان قرآن ناطق و یکی از بزرگ ترین معلمان تربیت اسلامی، الگویی جامع و بی بدیل در عرصه تربیت اجتماعی، اخلاقی و علمی ارائه داده اند که ریشه در آموزه های اصیل قرآنی دارد. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل محتوایی و تطبیقی، به واکاوی ابعاد اختصاصی و نوآورانه آموزه های تربیتی امام صادق (ع) در پرتو کلام الهی می پردازد. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که مؤلفه های اختصاصی و نوآورانه آموزه های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو است، دارای نوآوری های متمایز است؟ در این راستا، با بررسی روایات و سیره عملی امام صادق (ع) و تطبیق آن با آیات قرآن کریم، سه محور اصلی تربیت اجتماعی (مانند تربیت نخبگان و مدیریت تعاملات اجتماعی)، تربیت اخلاقی (مانند تأکید بر حسن خلق و بیداری وجدان) و تربیت علمی (مانند ترویج تفکر انتقادی و پرورش استعدادها) مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد آموزه های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو بوده و درعین حال، دارای نوآوری هایی هستند که آن را از سایر مکاتب تربیتی متمایز می سازد و قابلیت پاسخگویی به نیازهای تربیتی جوامع معاصر را نیز دارد. این مقاله با ارائه مدلی مفهومی از نظام تربیتی امام صادق (ع)، زمینه را برای پژوهش های نوین در حوزه تربیت اسلامی فراهم می سازد.

برخی از مخالفان فلسفه اسلامی، فلاسفه اسلامی را صرفاً مقلدان، مفسران و حاشیه نویسان فلسفه های یونانی می دانند. این پژوهش در پی بررسی این ادعا است و با تمرکز بر آراء میرداماد، به عنوان یکی از برجسته ترین چهره های حکمت اسلامی، نسبت میان دیدگاه های فلسفی او و دین اسلام را می سنجد. تحقیق حاضر با استفاده از روش های اسنادی، تحلیل منطقی و قیاسی به دنبال پاسخ به این مسئله است که آیا عقل فلسفی میرداماد علاوه بر فلسفه های یونانی از دین اسلام نیز استفاده نموده و حکمت یمانی او متمایز از فلسفه های یونانی است و دارای هویت دینی نیز هست یا خیر؟ نتیجه تحقیق این است که حکمت یمانی دارای هویت دینی بوده و از فلسفه های یونانی عبور کرده است. نقش دین اسلام در زایش های فلسفی از منظر میرداماد عبارتند از: وارد نمودن اصطلاحات دینی به فلسفه یمانی؛ ارائه استشهاد و تأییدیه دینی بر روش برهانی؛ مسئله سازی دین اسلام برای عقل فلسفی میرداماد؛ و نظریه پردازیِ متأثر از معارف دینی در حکمت یمانی. همچنین الگوی عقلی-دینی حکمت یمانی تبیین شده که محور آن «نظام سازی یک فلسفه عقلی-شیعی» است. این الگو دارای پنج مؤلفه: استفاده از منبع معرفتی دین (مؤلفه زمینه ای)؛ باروری زبان فلسفه اسلامی؛ استفاده از رویکرد دینی در قالب روش عقلی؛ مسئله سازی دین؛ و نظریه پردازیِ فلسفی-دینی است.

تفسیر «مواهب الرحمن» اثر آیت الله سبزواری و «المیزان» تألیف علامه طباطبایی، از برجسته ترین تفاسیر شیعه معاصر هستند که هر یک رویکرد ویژه ای در بهره گیری از حدیث اتخاذ کرده اند. هدف این مقاله، بررسی علمی و تطبیقی اختلاف دیدگاه این دو مفسر درباره اعتبار و کارآمدی روایات در تفسیر قرآن است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به واکاوی نحوه استناد، معیارهای پذیرش و جایگاه روایات در هر دو تفسیر پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که علامه طباطبایی تنها روایاتی را معتبر می داند که متواتر باشند یا با قرائن قطعی صدق همراه باشند و اخبار آحاد را جز با پشتوانه یقین و قرائن معتبر، واجد اعتبار تفسیری نمی شمارد؛ در مقابل، آیت الله سبزواری حجیت خبر واحد را در تفسیر قرآن تأکید کرده و سنت را منبعی اساسی برای فهم معانی مختلف قرآن می داند. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که نحوه اعتبارسنجی حدیث می تواند کیفیت و جهت گیری تفسیر قرآن را به طور بنیادی دگرگون کند.

عبدالله بن جعفر بن ابی طالب از شخصیت های برجسته صدر اسلام است که به واسطه پیوند خانوادگی با اهل بیت علیهم السلام و حضور در دوره خلافت امام علی علیه السلام، در منابع تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و با در نظر گرفتن ساختار اجتماعی قبیله محور عرب در قرن نخست هجری تلاش دارد جایگاه عبدالله را در فرآیندهای تصمیم سازی سیاسی و نظامی خلافت علوی و مواضع سیاسی او تا زمان قیام عاشورا بررسی کند. اگرچه عبدالله در برخی موارد نقش مؤثری در حمایت از امام علی ایفا کرد، اما نقاط ابهام و تردیدهایی درباره میزان استقلال رأی، کیفیت مشارکت نظامی و نزدیکی او با ساختار قدرت پس از امام علی علیه السلام وجود دارد. ارزیابی متوازن روایت ها از او، می تواند به فهم دقیق تری از جایگاه خواص در تاریخ سیاسی اسلام یاری رساند. یافته ها حاکی از آن است که مشارکت عبدالله در عرصه های سیاسی و نظامی خلافت علوی، به ویژه در نبردهای جمل و صفین، نه تنها از باورهای دینی، بلکه به صورت مهم تری از وظایف و پیوندهای قبیله ای او در چارچوب خاندان بنی هاشم بوده است. همچنین، سکوت نسبی او در برابر خلافت اموی و رفتار محتاطانه اش پس از شهادت امام علی علیه السلام و حمایت غیرمستقیم از اهل بیت علیهم السلام در نهضت کربلا می تواند به عنوان استراتژی بقا در ساختار قدرت و تلاش برای حفظ جایگاه قبیله ای تحلیل شود.

بی تردید اعتقاد به مهدویت یکی از بنیادی ترین باورها در راستای تحقق حیات متعالی انسان است و آیه صادقین یکی از آیاتی است که به استناد احادیث در بحث مهدویت مورد استدلال قرار می گیرد. در پژوهش حاضر که به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده با اجرای قاعده «جری و تطبیق» در آیه صادقین لزوم اعتقاد به مهدویت اثبات می گردد. آنچه از اجرای قاعده جری و تطبیق در آیه صادقین حاصل می شود آن است که حکم همراهی با صادقین حکمی عمو می است و قرینه ای دال بر انحصار و اختصاص حکم به مؤمنان مخاطب در عصر نزول ندارد؛ مؤمنان همه اعصار، در دارا بودن شاخصه ایمان، ماهیت یکسان دارند و چنین تطبیقی با کتاب و سنت و عقل و عرف مخالفتی ندارد. ازآنجاکه اکثر مفسران شیعی و حتی برخی مفسران اهل سنت برای صادقین در آیه مذکور مقام عصمت قائل هستند، می توان نتیجه گرفت که در هر عصر مصداق صادقین امام معصوم همان عصر است که مؤمنان متقی به همراهی مطلق با ایشان توصیه شده اند و با عنایت به اینکه مقام عصمت در عصر حاضر بر وجود امام عصر (عج الله تعالی فرجه الشریف) تطبیق می کند، مشخص می شود مصداق صادقین در عصر حاضر امام زمان (عج) است.

عمل، به آن دسته از کنش های آگاهانه و ارادی انسان اطلاق می شود که با قصد و نیت همراه است. این قصد و اراده تحت تأثیر عوامل متعددی شکل می گیرد که یکی از مهم ترین آنها نظام ارزشی فرد است. انسان از طریق منابع شناختی مختلفی همچون عقل، وحی، آداب و رسوم اجتماعی و فطرت الهی به این ارزش ها آگاهی می یابد. رابطه میان عمل و ارزش، رابطه ای دوسویه و پویا توصیف می شود؛ از یک سو، ارزش ها به عنوان محرک های بنیادین، انگیزه و جهت لازم برای انجام اعمال را فراهم می کنند؛ از سوی دیگر، اعمال انسان تنها بازتابی از ارزش ها نیستند، بلکه در فرآیندی فعال، به حفظ، تقویت و تداوم ارزش ها کمک می کنند. این تعامل پویا باعث می شود که ارزش ها در بستر عمل استحکام یافته و نهادینه شوند و در مقابل، اعمال نیز از پشتوانه معنایی و اخلاقی عمیق تری برخوردار گردند. این مقاله با هدف واکاوی دقیق این رابطه متقابل و با به کارگیری روش تحلیلی توصیفی نگاشته شده است.