قرآن و عترت

انسان با خودشناسی خود  به تدبر درباره ماهیت وجودی اش در جهان می پردازد و این بایدها و نبایدها باعث می شود که انسان از اباحه گری و چیستی انگاری مصون بماند. نهج البلاغه به عنوان یک اثر معتبر در اسلام، با توجه به رویکرد انسان شناسی که در آن به کار رفته است، به عنوان یک اثر انسان شناسی نیز شناخته می شود. پژوهش حاضر طرح آن توصیفی بوده با هدفی کاربردی و به روش اطلاعات اسناد کتابخانه ای انجام شده است، با هدف  بررسی راهکارهای ظرفیت وجودی انسان براساس نهج البلاغه  تشکیل می دهد که مباحث اصلی از آنها نهج البلاغه استخراج شده است، نتایج نشان داد که شناخت خدا، توجه به رابطه متقابل علم و عقل، بیداری از غفلت، راه معرفت و شناخت خود، عمل به دستورات دین راهکارهای افزایش سطح ظرفیت وجودی انسان است. بنابراین این راهکارها انسان را از یک حالت غفلت و محدودیت به یک حالت آگاهی و پتانسیل کامل نزدیک تر می کند. این وضعیت جدید، در ابتدای امر سعادت فرد و در افقی بلندتر سعادت جامعه و بشریت را تضمین می نماید.

این پژوهش نقش مادر در تعمیق ارزش های دینی و شکل گیری هویت مذهبی فرزند را با تکیه بر آیات قرآن، روایات اسلامی و تحلیل های جامعه شناختی مبتنی بر نظریه های چارلز هورتون کولی (خودآینه ای و گروه نخستین) و پی یر بوردیو (سرمایه فرهنگی و عادت واره) مطالعه می کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده ها از طریق تحلیل آیات، روایات و منابع نظری گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که مادر به عنوان اولین مربی دینی و اجتماعی، از طریق تعاملات اولیه، گفتار نیکو، رفتارهای الگومدار، ارزیابی مستمر و تقویت روابط خانوادگی مبتنی بر محبت، هویت دینی فرزند را شکل می دهد. همچنین، مادر با ایجاد محیط دینی و آموزش اصول اخلاقی نظیر صداقت، صبر، پاکدامنی و ذکر خدا، ارزش های دینی را در فرزند درونی می کند. او با تشویق به عبادت خالصانه، اجتناب از کارهای بیهوده و رعایت تقوا و نیکوکاری، سرمایه فرهنگی و نمادین فرزند را ارتقا می دهد. در نهایت، نتایج حاکی از آن است که مادر با انتقال باورهای دینی و تقویت هویت مذهبی، رشد اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی فرزند را به صورت همدلانه تسهیل می کند.  

تربیت هنری از دستاوردهای ارزشمند تمدن بشری است. در تمدن اسلامی، به عنوان یکی از بزرگ ترین و اثرگذارترین تمدن های تاریخ، پیوندی عمیق میان هنر، زیبایی و تربیت هنری برقرار است. هنر و زیبایی در این سنت فکری افزون بر کارکرد زیبایی شناختی، ابزار انتقال ارزش ها، ایده ها و اخلاقیات اسلامی و نیز تجلی جلالت الهی در زندگی انسان به شمار می آیند. تمدن اسلامی با گنجینه ای غنی از هنر، ادبیات، معماری، موسیقی و زیبایی شناسی، این ارزش ها را در جوامع اسلامی و حتی در ساحت فرهنگ های جهانی گسترش داده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی استنباطی، نسبت میان هنر و زیبایی در تمدن اسلامی را با تأکید بر «ساحت تعلیم و تربیت زیبایی شناسی و هنری» در سند تحول بنیادین آموزش وپرورش و بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی بررسی می کند و مبانی تربیت هنری را در این اسناد تحلیل می نماید. یافته ها نشان می دهند تقویت آموزش و تربیت هنریِ منطبق با اصول و ارزش های اسلامی، علاوه بر ارتقای شایستگی های شناختی، عاطفی و مهارتی نسل جوان، به تبیین جایگاه هنر در جامعه اسلامی و تحقق آرمان های متعالی انقلاب اسلامی یاری می رساند. بر این اساس، توسعه فرهنگ هنری و تعمیق ارزش های دینی می تواند به تعالی جامعه ایران معاصر و شکوفایی ظرفیت های تمدن اسلامی کمک کند.

هدف از پژوهش حاضر، ارائه راهکارهای نهادینه سازی و تعمیق فرهنگ حیا، حجاب و عفاف در میان دانش آموزان با محوریت تولید محتوای درسی است. جامعه پژوهشی این تحقیق، کتب درسی مقطع متوسطه دوم -اعم از سه پایه تحصیلی- است. یافته های تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی (کیفی) و با کمک ابزار کتابخانه ای انجام پذیرفته، نشان داد محتوای موجود در زمینه حجاب و عفاف، کفایت از نیاز فعلی جامعه را ندارد. تبیین مبانی و ارائه اصول حجاب و بیان کارکردهای عملیاتی آن در کتاب های درسی "دین و زندگی" مقطع متوسطه دوم، به عنوان یک متغیّر مهم در پذیرش فرهنگ عفاف در میان دانش آموزان می تواند باشد. این اصول، شامل فطری بودن حجاب، ابتنای حجاب بر وحی و ارائه کارکردهای آن در ساحت های متعدد انسانی است. گنجاندن موارد یادشده در کتب درسی، افزون بر این که سبب نهادینه سازی و تعمیق فرهنگ حیا، عفاف و حجاب در میان دانش آموزان می گردد؛ عامل مهمی جهت تقویت هویت ملی-دینی و اسلامی-انقلابی ایشان خواهد بود. نتایج پژوهش، حاکی از آن بود که توجه به اهمیت نهادینه سازی فرهنگ حیا، حجاب و عفاف در گام دوم انقلاب در میان نسل جوان کشور، تکمیل کیفی و کمی محتوای درسی موجود در این زمینه را می طلبد.

لیبرالیسم یکی از مهمترین جنبش های جهان غرب در قرن 19 میلادی است که بواسطه ویژگی ها و تحولات جامعه قرون وسطی، به وقوع پیوست. مهمترین مبانی این نهضت عبارت است از: فردگرایی، آزادی، عقل گرایی و سکولاریسم، اما به دلیل افراط در این مبانی پیامدهای منفی فراوانی در حوزه های فردی، اجتماعی، اقتصادی و ... بوجود آمد. علاوه بر این که گسترش تحولات غرب در کشورهای جهان موجب گردید تا نظام لیبرالیسم و پیامدهای منفی آن در سراسر دنیا گسترش یابد. این امر یکی از چالش های جهان امروز است، لذا در این تحقیق با هدف نقد مبانی لیبرالیسم به شیوه کاربردی و روش توصیفی و تحلیلی به نقد این مبانی بر اساس آراء بانو امین پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که بانو امین آرائی را مطرح فرموده اند که بواسطه بررسی و تحلیل آن می توان مبانی لیبرالیسم را نقد نمود، از جمله: محور جهان خداوند است و ملاک اخلاق و ارزش ها دین و ایمان است، حتی عقل نیز به وجود آفریدگار و حقیقت اسلام اعتراف می کند و آزادی انسان ها در چهارچوب عقل و شرع معنا پیدا می کند. عقل به کمک ایمان می تواند به قانون عدل دست یابد، زیرا دین اسلام در رابطه با تمام مسایل حکومتی، سیاسی و ... حکم دارد و منبع اصلی این امور است.

امام صادق (ع) به عنوان قرآن ناطق و یکی از بزرگ ترین معلمان تربیت اسلامی، الگویی جامع و بی بدیل در عرصه تربیت اجتماعی، اخلاقی و علمی ارائه داده اند که ریشه در آموزه های اصیل قرآنی دارد. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل محتوایی و تطبیقی، به واکاوی ابعاد اختصاصی و نوآورانه آموزه های تربیتی امام صادق (ع) در پرتو کلام الهی می پردازد. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که مؤلفه های اختصاصی و نوآورانه آموزه های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو است، دارای نوآوری های متمایز است؟ در این راستا، با بررسی روایات و سیره عملی امام صادق (ع) و تطبیق آن با آیات قرآن کریم، سه محور اصلی تربیت اجتماعی (مانند تربیت نخبگان و مدیریت تعاملات اجتماعی)، تربیت اخلاقی (مانند تأکید بر حسن خلق و بیداری وجدان) و تربیت علمی (مانند ترویج تفکر انتقادی و پرورش استعدادها) مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد آموزه های تربیتی امام صادق (ع) با قرآن کریم همسو بوده و درعین حال، دارای نوآوری هایی هستند که آن را از سایر مکاتب تربیتی متمایز می سازد و قابلیت پاسخگویی به نیازهای تربیتی جوامع معاصر را نیز دارد. این مقاله با ارائه مدلی مفهومی از نظام تربیتی امام صادق (ع)، زمینه را برای پژوهش های نوین در حوزه تربیت اسلامی فراهم می سازد.