هادی عرب

جمعیت همواره یکی از راهبردی ترین مؤلفه ها در سرنوشت جوامع بوده است. این مسئله افزون بر تأثیرپذیری از متغیرهای متعدد اقتصادی، امنیتی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی و... در داخل کشورها، به دلیل درهم تنیدگی نظام مسائل و موضوعات در عصر حاضر، از متغیرها و اسناد بین المللی نیز متأثر بوده است. یکی از مهم ترین اسناد بین المللی تأثیرگذار در نیم قرن اخیر در تحولات جمعیتی کشورها، سند مطالعات امنیت ملی امریکا (پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برون مرزی ایالات متحده) است که با هدف مدیریت جمعیت جهان در راستای منافع این کشور طراحی و در کشورهای گونگون اجرا شده است. در این نوشتار برآنیم تا با روشی تحلیلی توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، نقش آفرینی این سند در روند کاهش جمعیت ج.ا.ایران و تبدیل این کشور به الگوی کاهش جمعیت در سطح جهانی را واکاوی نماییم. یافته های پژوهش بیانگر آن است که کاربست الگوی این سند در ساختارها و بافتارهای ج.ا.ایران، با تأثیرگذاری در سیاست گذاری ها و برنامه ریزی های علمی، اقتصادی، آموزشی، بهداشتی، فرهنگی و...، یکی از اصلی ترین عوامل در کاهش شدید رشد جمعیت ایران بوده است.

چالش نظام دولت ملت با نظام امامت امت در جمهوری اسلامی ایران شکل گیری جوامع سیاسی متأثر از شرایط متعدد حاکم بر آن بوده است. ازاین رو، عناصر تعین بخش جامعه سیاسی در جوامع مختلف متفاوت است. پس از دوران وستفالیا و بروز هژمونی غالب مکاتب سیاسی، دول غربی مدل دولت ملت را به عنوان الگوی مطلوب ساختار سیاسی کشورها ارائه دادند. با پیدایش انقلاب اسلامی ایران مبتنی بر بنیادهای اندیشه ای برخاسته از آموزه های وحیانی (مغایر با ایدئولوژی های رایج دنیای مدرن)، مدلی جدید از نظام های سیاسی به منصه ظهور رسید که در پیوند با هنجارهای عمومی جامعه از یک سو و با ارزش های فطری و مورد پذیرش انسان ها از سوی دیگر همراه بود. مدل «امامت امت» با مؤلفه های جدید وحیانی و عقلانی و در پیوند عمیق با توده های مردمی، غایت خود را از یک سو انسان سازی اجتماعی و از سوی دیگر شکل گیری تمدن نوین اسلامی بر می شمارد. به دلیل تفاوت های این دو مدل، در این نوشتار برآنیم تا با روش تحلیلی توصیفی برخی چالش های این دو نظام در عرصه عمل را واکاوی نماییم.