درخت حوزه‌های تخصصی

رجعت به مثابه بازگشت برخی انسان ها پس از مرگ به زندگی دنیوی، یکی از باورهای خاص در منظومه مهدویت است. این باور، افزون بر پشتوانه های روایی، نیازمند تحلیل فلسفی در بستر هستی شناسی نفس است. حکمت متعالیه به عنوان یکی از غنی ترین نظام های فلسفی اسلامی، با مباحث عمیق درباره حقیقت نفس، تجرد و اتحاد آن با بدن و بقاء پس از مرگ، می تواند زمینه ای برای تبیین عقلانی رجعت فراهم سازد. این رویکرد با ترکیب مبانی وجودشناسی تشکیکی، حرکت جوهری و معرفت شناسی صدرایی، الگویی بدیع در تبیین نسبت مراتب نفس و رجعت ارائه میدهد که هم از حیث روش شناسی و هم در نتایج، نوآوری محسوب میشود. این مقاله با رویکرد توصیفی_تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی امکان رجعت بر اساس مبانی فلسفه نفس در حکمت متعالیه می پردازد. در فلسفه صدرایی، نفس انسانی موجودی زنده و متحرک است که به تدریج از مرتبه جسمانی به سوی کمالات معنوی و تجرد حرکت می کند. ملاصدرا با تبیین تجرد و فاعلیت وجودی نفس و تفکیک مراتب تجرد، مبنایی فلسفی برای تحلیل معقول رجعت ارائه می دهد؛ به گونه ای که بازگشت برخی نفوس به بدن های پیشین، با توجه به تعلق تدبیری و فاعلی نفس به بدن، نه تنها ممکن بلکه معقول نیز خواهد بود. بر اساس این دیدگاه، نفس می تواند بدن جدیدی را به عنوان مظهر وجودی خود ایجاد کند. این تحلیل، امکان رجعت را به عنوان پدیده ای عقل پذیر و متفاوت با تناسخ ونظریه های پیشین تفسیر می کند.

این شماره از «آینه های شکسته» به لحاظ محتوا در ادامه شماره نهم از این مجموعه قرار دارد که بر ترجمه هزاره نو متمرکزاند. بخش اول این مقاله به بررسی پنج مثال می پردازد که عبارت اند از: خروج 10: 26؛ دوم سموئیل 23: 20؛ اول پادشاهان 7: 23؛ ارمیا 9: 4؛ امثال 22: 11؛ در پرتو مقایسه با دیگر ترجمه ها از یک سو و مباحث زبان شناختی در متن مبدأ از سوی دیگر، به نظر می رسد هر اندازه که در ترجمه قدیم وفاداری به متن اصلی اهمیت دارد، هزاره نو به سمت یک ترجمه مفهومی و روان متمایل است. در بخش دوم، معادل گذاری برای یک کنایه در مزامیر 147: 10 بررسی می شود. چنین می نماید که با وجود تحولات در ترجمه های فارسی، جای خالی قاموس های فنی (مانند گزنیوس) همچنان مشهود است.

با توجه به تحولات دو سده اخیر در عرصه های اجتماعی، سیاسی، دینی و اعتقادی، بحث از جایگاه متون مقدس بویژه در تعریف نقش زنان و مباحث اخلاقی مرتبط با ایشان اهمیتی خاص یافته است. در این حوزه، هم مطالعات متعدد و مهمی انجام شده و هم فعالیت ها و جنبش هایی گسترده در سطح جوامع مختلف پدید آمده است. عهدین در مقام کتاب مقدس مسیحیان، راهنمایی برای حیات اخلاقی زنان بوده و چه از جهت نظری و عملی در تعریف این اخلاق جنسیتی معیار و صاحب حجیت به شمار می آید. در این پژوهش تلاش شده تا با بررسی نظام اخلاقی عهد قدیم و عهد جدید و جایگاه زنان در این دو متن به تفکیک، به طرح و بررسی مفاهیم مهم از جمله تفاوت بارز در تعریف شریعت و قوانین و اصول اخلاقی در هر یک پرداخته شود. همچنین به نحوه همبستگی که مفسران مسیحی در پیوند دادن اصول این دو متن به کار گرفته اند توجه شده تا ضمن تدقیق در سیر نقد کتاب مقدس، به دیدگاه های مهم و اصلی مفسران فمینسیت پرداخته شود. اینان با بازخوانی نظام اخلاقی درکتاب مقدس و نقد جدی آن، صورت بندی نوینی را از حیات اخلاقی زنان بدست داده اند؛ در عین تاکید بر ویژگی های جسمی و عاطفی زنان در عرصه حیات فردی قائل اند زنان با آگاهی از این که بر بدن خویش اختیار دارند، می توانند در فعالیت های اجتماعی حضور موثر داشته باشند. همچنین، در بُعد خانوادگی با ارزش گذاری بر ویژگی های خاص زنان مثل مراقبت، همدلی، مسئولیت پذیری، درک نوینی از حیات اخلاقی زنان را طرح و بسط داده اند.

یهدف هذا المقال إلى إعاده قراءه الفکر السیاسی لأحمد بن حنبل وعلاقته بمفهوم الدیمقراطیه الدینیه. فأحمد بن حنبل، أحد أبرز شخصیات أهل الحدیث، من خلال تأکیده على ثلاثه عناصر أساسیه هی: شرعیه الخلافه، الصمت السیاسی، وسلطه العلماء وهیمنتهم، لم یکن له تأثیر بالغ فی تحویل المواقف السیاسیه إلى تعالیم رسمیه لدى أهل السنه فحسب، بل أسّس أیضًا لاهوتًا سیاسیًا خاصًا داخل البنیه السیاسیه السنیه. ومن جهه أخرى، فإن الدیمقراطیه الدینیه – بوصفها نظریه سیاسیه حدیثه- تسعى فی مواجهه الاتجاهات التقلیدیه إلى إضفاء الشرعیه والمشروعیه على الحکم عبر تقدیم قراءتین: منهجیه وقیمیه. وفی هذا السیاق یطرح البحث سؤالًا محوریًا: ما هی طبیعه العلاقه بین الفکر السیاسی لأحمد بن حنبل ممثلًا للتیار التقلیدی السنی، وبین منظومه الدیمقراطیه الدینیه؟ تعتمد هذه الدراسه على المنهج الوصفی التحلیلی، وإلى جانب تحلیلها الدقیق لأفکار أحمد بن حنبل السیاسیه ونظام الدیمقراطیه الدینیه، تعمل على المقارنه بین فکر أحمد وأصول الدیمقراطیه الدینیه فی الأدبیات المعاصره. تشیر النتائج إلى أنّ إعاده القراءه الدقیقه للفکر السیاسی لأحمد بن حنبل وتحلیل مفاهیمه المتعلقه بفکره الجماعه، والشرعیه، وضروره وجود الحاکم، ووجوب أصل الحکومه، وهی المفاهیم التی شکّلت أضلاع البنیه الهندسیه للاهوت السیاسی لدیه، تهیّئ ظروفًا یمکن أن تفضی إلى تحقیق الدیمقراطیه الدینیه بوصفها شکلًا للحکم ومنهجًا فی إداره السلطه. وهذا الأمر یدل بوضوح على ما ینطوی علیه فکر أحمد بن حنبل من طاقات فکریه یمکن أن تستجیب لحاجات المجتمعات الإسلامیه المعاصره، بما فی ذلک مبادئ الدیمقراطیه الدینیه. وتخلص الدراسه إلى أنّ بحث هذین النسقین الفکریین فی إطار ثنائیه التقلید والحداثه لا یساهم فقط فی إثراء الأدبیات السیاسیه الإسلامیه، بل یمکن أن یُقدّم أیضًا نموذجًا نظریًا لنمو الفکر السیاسی فی الدول الإسلامیه الحدیثه، بما یحقق التوازن بین المبادئ والتعالیم الدینیه وبین الحاجات الأساسیه للإنسان المعاصر.

در علوم حدیث، روش های مختلفی برای اثبات صحت استناد به روایات قابل استفاده هستند. از جمله روش های متداول، بررسی رجال سند روایات برای پی بردن به صحت، حسن و ضعف آنها است. اما به نظر می رسد می توان بدون تصحیح سند نیز مسیر استناد به روایت را هموار ساخت. این نوشتار به هدف شناسایی چنین روش هایی و اجرای آنها در سایر احادیث صورت گرفت. با مطالعه توصیفی_تحلیلیِ حدیث طیر در کتاب عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار دریافت شد که میرحامد حسین بدون اینکه نیاز به بررسی آحاد راویان حدیث طیر از منظر علمای رجال داشته باشد، استناد به روایت را موجه ساخته و از آن در جدال با اهل سنت بهره برده است. نتیجه این است که او با اثبات تواتر و شهرت حدیث و بررسی اعتبار کتب و قواعدی از خود اهل سنت، در باب امامت استناد به حدیث طیر نموده است و حاصل مهم این روش، شکست انحصار قطعیت صدور حدیث در تصحیح رجالی سند خواهد بود.

در این جستار کوشش شده تا توصیفی عینی از محمد علی شاه به روایت هم عصرانش به تصویر کشیده شود. این توصیفات را باید در بستر زمان خود سنجید یعنی در دورانی که تضاد و تقابل میان «درد دین داران حکومت مشروعه» و «درد ملت داران حکومت مشروطه» به منتهی درجه خود رسیده بود و هر یک از طرفین در نهایت مردی و نامردی در تخریب دیگری در تلاش بود. شاه در تاریخ ایران همواره به نماد نگهبان دین و دولت و پدر ملت ایران بوده است و نا صوابی، سوگند شکنی، بد عهدی، دروغ، و دشمنی و کژ رفتاری با مردم از فردی در آن جایگاه نه تنها ناپسند بلکه دور انتظار نیز بود. اما محمد علی شاه، آنچنان که در ادامه می آید، تماماً کوشش کرد که خود را منفورترین شاه تاریخ ایران کند. سوگندش را نقض کرد، دست در خون مردم شست، ملک را به بیگانه سپرد، پناهنده بیرق بیگانگان شد، سرمایه ملی را به تاراج برد، و برای خوشایند طرفدارانش دست به سرکوب و کشتار شدید منتقدان و مخالفانش زد.

مفهوم «برکت» به عنوان نشانه ای از لطف الهی در ادیان ابراهیمی، در فهم رابطه انسان با خدا و نعمت های الهی نقش ایفا می کند. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی مفهوم برکت در قرآن و عهد عتیق، به بررسی تعاریف، کارکردها و دلالت های الهیاتی و فرهنگی این مفهوم می پردازد تا اشتراکات و تفاوت های آن در اسلام و یهودیت را روشن کند. روش تحقیق، تحلیل تطبیقی کیفی با استفاده از تحلیل لغوی، متنی و بررسی زمینه های اسلامی و یهودی در متون اصلی و تفاسیر معتبر است. یافته ها نشان می دهند که برکت در هر دو متن، نعمتی الهی با ابعاد مادی و معنوی است که از خدا سرچشمه می گیرد و به ایمان، تقوا یا اطاعت از احکام مشروط است. شباهت ها شامل منشأ الهی، جامعیت مادی و معنوی و نقش برکت در انسجام اجتماعی است. با این حال، برکت در قرآن جهانی تر و اخلاق محور است، در حالی که در عهد عتیق این مفهوم غالباً قوم محور و قانون محور است و تمرکز بیشتری بر نعمت های دنیوی دارد. از منظر اخلاق و حقوق بشر، رویکرد قوم محور عهد عتیق چالش های حقوق بشری، مانند انحصارگرایی و نابرابری ایجاد می کند، در حالی که قرآن بر کرامت انسانی تأکید دارد.

پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه های هویت ساز طلبه تراز انقلاب اسلامی در منظومه فکری مقام معظم رهبری و تحلیل تعامل پویای این مؤلفه ها انجام شده است. با توجه به جایگاه ممتاز نهاد روحانیت در تحقق آرمان های تمدن نوین اسلامی و ضرورت بازتعریف هویت طلبگی در مواجهه با چالش های جهان معاصر، این تحقیق می کوشد با تحلیل نظام مند بیانات رهبری از سال ۱۳۶۸ تا 1404، الگویی یکپارچه از هندسه هویتی طلاب ارائه دهد. پرسش اصلی پژوهش این است: مؤلفه های کلیدی شکل دهنده هویت طلبه انقلابی در اندیشه مقام معظم رهبری کدامند و چگونه در قالب یک منظومه به هم پیوسته تعامل می کنند؟ پژوهش حاضر با روش تحلیل مضمون (تماتیک)، داده ها را از بیانات عمومی، دیدارها با طلاب، و نشست های حوزوی مقام معظم رهبری گردآوری شده است. پس از کدگذاری باز و هدفمند فیش ها،پنج مضمون فراگیر شناسایی شد که عبارتند از: ۱. هویت علمی و فکری، ۲. هویت اخلاقی و معنوی،۳. هویت سیاسی و بصیرتی، ۴. هویت تشکیلاتی و سازمانی، ۵. هویت اجتماعی و فرهنگی.یافته ها نشان می دهد این مؤلفه ها در تعاملی تکاملی، «هویت ترکیبی» طلبه تراز انقلاب اسلامی را شکل می دهند، به گونه ای که تقویت هر بُعد، زمینه ساز ارتقای سایر ابعاد است. این الگو، افزون بر عرضه چارچوبی برای بازمهندسی برنامه های تربیتی حوزه های علمیه، معیاری برای سنجش عملکرد طلاب در تراز انتظارات نظام اسلامی فراهم می آورد.

کاربست واژگان ترکیبی با حروف جارّه، از جمله کاربردهایی است که بی دقتی در آن می تواند سبب رهیافت خطاهای تفسیری گردد. یکی از آن ها ترکیب«ضرب ب » است که در ماجرای حضرت ایوب، آیه 44 سوره «ص» نیز به کار رفته است. مفسران با تأثیر از تهواره های ذهنی خود و نقل مشهور داستان از منابع روائی، بدون بررسی دقیق واژه و ترکیب، آن را در معنای تازیانه زدن همسر ایوب برگزیدند. این پژوهش با پرداختن به اصل تحول معنایی و تأثیرگذاری حروف جارّه در معنادهی به افعال، و تکیه بر نقد تفاسیر پیرامون آیه؛ به کندوکاو در معنای ترکیب مورد نظر پرداخته و ضمن بررسی همه آیات متضمن این ترکیب، به این دستاورد دست یافته است که«ضرب ب » در آیه 44 سوره ص و دیگر آیات به معنای کشاندن سطحی بر سطح دیگر و قرار دادن چیزی بر روی چیز دیگر به صورت دفعی است. در این خوانش، خداوند پس از شفای پاهای ایوب و دیگر جوارح داخلی ایشان، برای شفای دستان ایوب به او دستور می دهد تایک گیاه مخصوص و نه صد رشته گیاه را به عنوان یک ضماد و دارو بردستانش بزند. در این تحلیل، حنث نیز در همان معنای معهود و مرسوم قرآنی خود یعنی گناه و هر آنچه که سبب ضرر و خسران شود، اخذ شده و دلیلی برای حصر آن در عهدشکنی وجود ندارد.

انسان کامل و ولایت اعطایی به وی از طرف الله، نه تنها در حوزه اعتقادی، بلکه در عرصه عمل و تأثیرگذاری در جهان مادی نیز نمود می یابد، از جمله نمودهای این ولایت، داستان زنده شدن چهار پرنده توسط حضرت ابراهیم (ع) در آیه ۲۶۰ سوره بقره و درخواست حضرت ابراهیم (ع) از خداوند برای نشان دادن کیفیت احیای مردگان است؛ دیدگاه های مفسران در تبیین انگیزه ی این درخواست متفاوت است، برخی از این احتمالات با تدبر در آیات قرآن و بررسی نکات صرفی و نحوی به دست آمده اند و برخی حاصل بررسی روایات ناظر به آیات می باشد؛ با مقایسه و ارزیابی این دیدگاه ها، پژوهش به این نتیجه دست یافته است که نزدیک ترین تحلیل به بافت قرآنی و شأن حضرت ابراهیم (ع)، انگیزه ی وی برای اطمینان قلبی از برگزیده شدن به عنوان خلیل الله در کسوت خلیفه اللهی است که از روایات اهل بیت(ع) استخراج شده است؛ مقامی که در آن عبد، در مسیر ولایت تکوینی الهی، به مراتبی از شهود و علم حضوری دست می یابد.

در این نوشتار تلاش شده است به این سوال که آیا تشخیص حسن و قبح افعال شرعی است یا عقلی از منظر فخر رازی پاسخ داده شود. لذا دیدگاه وی در این بحث تبیین و نقد گردید. فخر رازی در آثار خود دو نظر دارد؛ در یک نظر حسن و قبح شرعی را برمی گزیند که در آثار دیگران معمولا این نظر مطرح بوده و نظر دوم نادیده گرفته می شود. در نظر دوم در رابطه با افعال انسان، با عدلیه هم رأی بوده و حسن و قبح عقلی را می پسندد و بر اثبات آن دلیل اقامه می کند. بنابراین با روش تحلیلی – توصیفی و کتابخانه ای به بررسی آثار فخر رازی می پردازیم و ابتدا معنای حسن و قبح و نظرات او را استخراج کرده، سپس ادله وی بر آن نظرات را تبیین و سپس نقد خواهیم کرد و در نهایت اثبات خواهیم کرد که نظر دوم صحیح است و فرق گذاشتن بین خالق و مخلوق در این بحث نادرست بوده و تمام ادله وی مخدوش است

از مسائل بنیادین و تاثیر گذار در فهم و تفسیر متون دینی به ویژه تفسیر قرآن، مسئله تعین معنا است. در رویکرد مفسر محوری، جایگاه مفسر را فراتر از فهم کننده دانسته و مفسر را در ساخت معنای متن دخیل میدانند لذا قائل به تعین معنا نیستند. هدف این نوشتار تبیین دیدگاه مفسرمحوری و پرسش اصلی آن است که رویکرد عدم تعین معنا دارای چه پیامدهایی در فهم متن است. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی وبا استفاده از داده های کتابخانه ای صورت گرفته است. بر اساس یافته ها مهم ترین چالش های این دیدگاه ، نفی حقیقی بودن معنا، انکار حکایتگری آن، استقالل متن و نادیده گرفتن نقش مؤلف و عدم باور بر عینیت معنا است. نتایج حاصل از یافته ها حاکی از آن است که این دیدگاه فهم متن وتفسیر قرآن را با پیامدهای نادرست زیادی روبرو نموده و از هدف اصلی آن که هدایت است دور مینماید.

یُوظَّفُ الرمزُ بمستویاته المختلفه فی البیان، لأغراض بلاغیه ودلالیه، ویعتبر أداه مفیده للتعبیر عن المواقف الفکریه والمشاعر والأحاسیس وتصویر ما یرنو إلیه الشاعر من مقاصد تعبیریه، وقد یساهم هذا الفن التعبیری فی ﺧﺼﻮﺑه ﺍﻟﻨﺺ ﻭﺇﺛﺮﺍﺋﻪ، عندئذ یلجأ الشاعر الملتزم إلی توظیف الرموز فی أشعاره لبیان الزوایا المتعدده فی الأشخاص المحبَبِین عنده، استشعاراً بعظمتهم، وتذکریاً لمناقبهم وما حَلَّ بهم. من هذا المنطلق، وظَّفَ الشاعرُ السید عبدالمطلب الحلی العدید من الرموز الدینیه، معبراً من خلالها عن شخصیه الإمام الحسین علیه السلام وأهل بیته الأطهار، والشخصیات الدینیه فی عصره،کذلک الأماکن المقدسهکالمدینه المنوره وکربلاء والطف، فقد جاءت فی هذا المجال إشارات مباشره وتاره إشارات غیر مباشره أتت علی شکل الکنایه والرمز من خلال توظیف الکنی والألقاب والصفات والنعوت. من خلال البحث والتحری فی قصائد الشاعر وجدنا فی معجمه الشعری أهمَّ و أبرزَ الرموزِ الدینیه وهی: بَنی الهدُی، سِبط محمد، کربلاء، الطف، الرضیع، حَرَمُ اللهِ، بَناتُ المُصطَفى، أسَدَ اللهِ، حُلُمُ النَّبلِ، رَبَّهِ خِدرٍ، رَبَّهَ کورٍ، أعضاءَ النبوَّهِ، حَامِی الحقیقهِ، کشَّافَ الملماتِ، بسَّامَ العَشیات، أبا صالحٍ، رُکنُ الدّینِ، کافِلُ الأیتامِ. هذه المفردات والعبارات الرمزیه بما تحمله من دلالات وإشارات، تنمّی القدره الإیحائیه للقصیده؛ لأن الشخصیات المستدعاه والأماکن المقدسه، غالبا ما یکون لها فی الذهن والوجدان إیحاءات دلالیه وعاطفیه تفرض علی القارئ نوعاً من التماهی مَعها. یتناول هذا المقال، الکشف عن الرموز الدینیه الوارده فی أشعار عبدالمطلب من شخصیات وأماکن مقدسه. وقد اعتمدنا فی دراستنا على المنهج الوصفی والتحلیلی، وقمنا باستقراء الأبیات التی تدلُّ علی الرموز الدینیه، ذاکرین حقولها الدلالیه. بعض النتائج تشیر إلی أن الشاعر عبدالمطلب الحلی فی ترمیزه الدینی وخاصه أهل البیت علیهم السلام ورجال الدین وجد طاقات إیحائیه خصبه وغنیه للتعبیر عن مشاعره وأفکاره. والشخصیات الدینیه والأماکن المقدسه التی رمز إلیها الشاعر تَدلُّ فی ذاتها علی الرفض والصمود والتحدی والنضال ومکافحه الظلم والطغیان.

«جامعیت قرآن»یکی از مباحث مهم در ارتباط با قرآن است که اندیشمندان اسلامی از همان آغاز درباره آن دیدگاه های مختلفی را ارائه کرده اند؛ جامعیت مطلق، جامعیت در امور هدایتی و جامعیت حداقلی از مهم ترین دیدگاه های مطرح شده دراین باره هستند. آیات و روایات درباره جامعیت قرآن این مطلب را بیان می دارند که قرآن از جامعیت مطلق در امور هدایتی و دینی برخوردار است و هیچ مطلب و مسئله ای در امور دینی و هدایتی نیست مگر اینکه در قرآن بیان شده است؛ اما با بررسی ساختار ظاهری قرآن، مشهود می شود که قرآن حتی در مباحث دینی هم جامعیت ندارد. به عبارتی دیگر، به طور تام نمی توان از ظاهر قرآن همه احکام و مباحث دینی را استخراج نمود. این در حالی است که آیات و به خصوص روایات متعدد، جامعیت مطلق قرآن را بیان می دارند. پژوهش فرارو، با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن نقد و بررسی دیدگاه های مفسران فریقین دراین باره، جامعیت مطلق قرآن در امور هدایتی ویژه معصومانD را پذیرفته و ضمن تفکیک میان جامعیت قرآن و جامعیت اسلام، برای غیر از معصومان(ع) جامعیت اسلام را بیان می نماید. نتیجه آنکه: اولاً: قرآن مستقلاً از جامعیت مطلق در امور هدایتی و دینی برخوردار است که معارف آن در ظهر و بطن آیات متجلّی است؛ اما این جامعیت مطلق، اختصاص به معصومان(ع) دارد که می توانند از ظهر و بطن قرآن معارف آن را استخراج نمایند. ثانیاً: برای غیر معصومین(ع) جامعیت اسلام مطرح می شود که قرآن کریم در کنار سنت معصومین(ع)موجبات جامعیت اسلام را فراهم می نمایند؛ ثالثاً: مراد از جامعیت اسلام، جامعیت مطلق در امور هدایتی است که تا قیامت پاسخگوی نیازهای هدایتی انسان هاست.

با وجود جایگاه بی بدیل حضرت خدیجه (س) در آغاز رسالت پیامبر اکرم (ص)، بازنمایی شخصیت او در حافظه تاریخی مسلمانان همواره تحت تأثیر روایت های مذهبی و زمینه های گفتمانی گوناگون قرار گرفته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاوی چگونگی شکل گیری تصویر حضرت خدیجه (س) در حافظه جمعی مسلمانان و بررسی تأثیر جریان های مذهبی، فرهنگی و تاریخی بر این بازنمایی است. پرسش محوری آن است که چگونه سنت های روایی شیعه و اهل سنت به بازآفرینی متفاوتی از شخصیت حضرت خدیجه (س) دست زده اند و این تفاوت ها چه نسبتی با حافظه جمعی مسلمانان دارد. مدعای مقاله آن است که بازنمایی حضرت خدیجه (س) فراتر از گزارش های تاریخی بوده و بازتابی از تحولات گفتمانی، سیاسی و آیینی دوره های مختلف اسلامی محسوب می شود. این پژوهش با رویکرد تحلیلی انتقادی و بر پایه منابع سده های نخست هجری، ضمن بهره گیری از نظریه حافظه جمعی موریس هالبواکس، به مقایسه تطبیقی حافظه شیعی و سنی پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که در حافظه اهل سنت، خدیجه (س) به عنوان زنی وفادار، حامی و انسانی نزدیک به پیامبر اکرم (ص) معرفی شده، حال آنکه در حافظه شیعی، او سیمایی قدسی و محوری در استمرار امامت یافته است. علاوه بر این، نگاه مستشرقان نیز در برخی موارد همسو با حافظه مسلمانان، تصویری مثبت و عقلانی از وی ارائه کرده اند. این نتایج امکان گسترش مطالعات تطبیقی درباره جایگاه زنان در تاریخ اسلام را فراهم می سازد.

وحدت و وفاق از اصول بنیادین در اسلام است که تأثیر عمیقی بر حیات فردی و اجتماعی مسلمانان دارد. لذا با توجه به لزوم جلوگیری از وقوع اختلاف و تشتت در جامعه اسلامی، ضرورت دارد به بررسی اهمیت وحدت و وفاق در قرآن کریم و روایات معصومین (ع) و اسباب اتحاد جمعی و آثار آن پرداخته شود. بدین منظور این تحقیق با روشی توصیفی به تبیین مفهوم وحدت و وفاق؛ اسباب وحدت و اتحاد و آثار آن در ساحت آموزهای قرآن کریم و روایات معصومان (ع) پرداخته و یافته ها حاکی از آن است که تحقق وحدت و وفاق نه تنها سبب تحکیم امنیت، حل نزاع ها و اتحاد در جامعه اسلامی می شود بلکه زمینه ساز دستیابی به اهداف عالی انسانی نیز خواهد بود و آثاری همچون ارتقای عزت؛ خیر و رشد فردی و اجتماعی و تحقق تمدن اسلامی را نیز دارا می باشد.

یکی از مهم‌ترین ابهامات در دیه، مربوط به فرضی است که شخصی مرتکب قتل نفس انسان محقون‌الدمی می‌شود، اما این شخص، پیش از آنکه ولی‌دم بتواند حق خود را نسبت به قتل ارتکاب یافته اعمال کند، توسط فرد ثالثی به قتل می‌رسد. در چنین فرضی، انتقال حق دریافت دیه توسط ولی‌دم مقتول اول، هنگامی‌که جانی اول اموالی، جهت استیفای دیه نداشته باشد، چگونه خواهد بود؟ این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و نشان می‌دهد، ولی‌دم مقتول اول با توجه به نظریه «انتقال حق بر قصاص و دیه» که مبتنی بر تعیین مجاری مختلف برای پرداخت دیه است، و نظریه «غصب نمودن حق اعمال قصاص و دیه» که مبتنی بر قاعده اتلاف قابل‌تبیین می‌باشد، و همچنین براساس نظریه «تقدم زمانی در استحقاق دیه» و نیز مبتنی بر ماده 452 ق.م.ا، در حق شخصی بودن دیه و با توجه دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای بر ترکه بودن دیه، نسبت به دریافت دیه از ولی‌دم مقتول ثانی، اولویت دارد. نتیجه اینکه چنانچه ولی‌دم مقتول ثانی پیش از احقاق حق ‌ولی‌دم مقتول اول بخواهد، جانی را قصاص کند، باید دیه را از اموال خود به ولی‌دم مقتول اول بپردازد و اگر بخواهد دیه از جانی دریافت نماید، آن ‌را باید به ولی‌دم مقتول اول بپردازد؛ زیرا حق وی بر دریافت دیه عارضی محسوب می‌شود. به‌ویژه آنکه دیه دریافتی، ترکه جانی اول بوده و پرداخت دیون، مقدم بر حق وراث است.

مذهب تشیع امامیه برای اولین بار در زمان حکومت صفویه رسمیت یافت. روش صفویان در تغییر مذهب، در مناطق مختلف به تناسب میزان پذیرش مردم آن سرزمین، متفاوت بود. در این میان ساوه، یکی از مراکز سنّی نشین بود که با تدابیر حکومت صفویه به مذهب تشیع گرایش یافت. مردم ساوه، زمینه پذیرش مذهب تشیع را داشتند و شافعی مذهب بودن آنان و نیز هم جواری آنها با دو شهر شیعه نشین، همراه با تدابیر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت صفویه، باعث تغییر مذهب آنان بدون اجبار شد. اطلاعات مرتبط با این موضوع، از طریق منابع مکتوب دوران صفویه و قاجار جمع آوری گردید و با روش تاریخی- توصیفی و تحلیلی، مورد بررسی قرار گرفت. با بررسی تلاش حکومت صفویه در تغییر مذهب مردم ساوه، این نتیجه به دست می آید که غالب روش هایی که صفویه در این مسیر از آن بهره بردند، بدون تحمیل و اجبار بوده است. آنها با رونق اقتصادی، فعالیت های فرهنگی و مذهبی و با به کارگیری عالمان شیعه در اداره امور کشوری و اقتصادی، باعث گرایش مردم ساوه به مذهب شیعه امامیه شدند.

اصول فقه با رویکرد حکومتی، نمایان گر مرحله ای تکاملی در این علم است که علاوه بر توجه به نیازهای زمانه، ناظر به اداره مطلوب نظام شرعی جامعه در سطح کلان اجتماعی است. این علم مولود تحول و تکامل علم اصول فقه است که بر پایه اقتضائات جدید، نیازهای زمانه و موضوعات برآمده از ظرف حکومت شکل گرفته است. شناخت رویکردهای اصولی، در فهم چرایی و نحوه پیدایش کارکردهای حداقلی یا حداکثری علم اصول فقه از اهمیت بسزایی برخوردار است که از طریق تحلیل چنین رویکردی، امکان ریشه یابی خلأهای موجود و پی بردن به ظرفیت های اصول فقه کلان فراهم می شود. به همین جهت، در این اثر با روشی توصیفی تحلیلی به تبیین رویکردهای اصولی و ویژگی های حاکم بر اصول فقه حکومتی پرداخته شده است. در نهایت، می توان گفت تحقق چنین رویکردی در علم اصول، وابسته به عواملی؛ نظیر اولویت دهی به مصالح کلان نظام و جامعه بر منافع فردی، ایجاد تفکر نظام مند و هماهنگ در عرصه فقه و اصول، افزایش قابلیت ها و کارآمدی فقه در پاسخ به مسائل اجتماعی و تبدیل آن به یک نظام عملی و اجرایی در سطح مدیریت و اداره جامعه اسلامی است.

رهن، عقدی معین است که وجود دین، شرط لازم برای تحقق آن است. در این پژوهش این پرسش مطرح می شود که اگر دین، که سبب رهن بوده، وجود داشته باشد اما هنوز بر ذمه ثابت نشده باشد، آیا رهن صحیح است؟ فقها و حقوق دانان دراین خصوص اختلاف نظر دارند. برخی قائل به بطلان رهن و برخی دیگر قائل به صحت آن هستند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به این نتیجه رسیده شده است که علت نظریه بطلان، اشتباه در تطبیق است. می توان با استناد به دلایلی همچون امضای شارع بر ضمان، وجود تعهد پیشین، لحوق لزوم عقد، ثبوت مالکیت و تسلیم، و قاعده لزوم، به محض وجود دین، حکم به صحت رهن داد و از ضرر احتمالی جلوگیری نمود. پیشنهاد می شود قانون گذار ایران صراحتاً رهن دین آینده که سبب آن ایجاد شده است را صحیح اعلام نماید. این امر ابهامات موجود را برطرف کرده و شفافیت ایجاد می کند. همچنین، قانون گذار می تواند با وضع مقررات تکمیلی، حدود و شرایط رهن دین آینده را مشخص و از سوءاستفاده های احتمالی جلوگیری نماید.