مشرق موعود

ارزیابی اخلاقی انواع حکومت ها یکی از مباحث ارزشمند در اخلاق حکمرانی است. این تحقیق بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا حکومتی متمرکز با دامنه اقتدار جهانی مقوله ای ارزشمند است و متعارض با ارزش های اخلاقی نیست؟ آیا از منظر اخلاق کاربردی، باور مسلمانان به حکومت جهانی امام مهدی (ع) با نظراتی که چنین وحدت و وسعتی را برای یک حکومت، ناقض اخلاقیات می پندارند سازگار است؟ باور به لزوم شکل گیری حکومت جهانی امروزه صرفاً از دیدگاه منجی گرایانه و متکی بر باورهای دینی و شبهه دینی مطرح نشده، و برخی متفکران روابط بین الملل در دهه های اخیر به ضرورت آن و حتی سهولت شکل گیری آن اعتقاد دارند. این نظریه موافقان و مخالفانی دارد و مهم ترین اشکال آن، ناسازگاری با نظامات اخلاقی و اصول بنیادین آن است. این مقاله می کوشد تا با طرح مسئله، خصوصاً در اندیشه مدرن، به بررسی این اشکالات از زاویه اخلاق کاربردی پرداخته و مشخص کند که اشکالات مطرح شده از بنیان با حکومت دینی و مهدوی فاصله دارد. همچنین تلاش دارد تا برخی شائبه هایی را بزداید که ریشه در باورهای نادرست نسبت به حکومت مهدی (ع) داشته و سبب شده تا چنین اشکالاتی حتی درباره حکومت جهانی امام مهدی (ع)پدیدار شود.

این پژوهش در پاسخ به این پرسش که: کاربست فرق شیعه امامی از غیبت چگونه بوده است؟ با تمرکز بر چگونگی بهره مندی از مفهوم غیبت در مذاهب غیر امامی شیعه، به بررسی و تحلیل دیدگاه های گوناگون و ناهمگونی های آن می پردازد که پیرامون این باور کلیدی مطرح شده اند. بررسی این دیدگاه ها، درک روشنی از چگونگی تفسیر و دریافت مفهوم غیبت در چارچوب های گوناگون اعتقادی و مذهبی ارائه می دهد. مذاهبی مانند: سبأیه، کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه و واقفه، هر یک با رویکرد و نگاه ویژه خود به پدیده غیبت می پردازند که ریشه در تاریخچه، متون مذهبی و تجربیات اجتماعی آن ها دارد. این تنوع در نگرش ها، نه فقط به درک عمیق تری از جایگاه و نقش امام مهدی (عج) در فرهنگ اسلامی کمک می کند، بلکه چالش ها و فرصت های موجود در تعاملات بین مذهبی و اجتماعی را نیز آشکار می سازد. آورده این پژوهش، با تحلیل نقاط همانندی و ناهمانندی میان دیدگاه های مذاهب گوناگون و هم سنجی آن ها با حقیقت غیبت حضرت مهدی (عج)، فهم عمیق تر و دقیق تری از تعاملات مذهبی در میان شیعیان را نشان خواهد داد.

از جمله وظایف مهم مردم و منتظران در عصر غیبت، بحث زمینه سازی ظهور است. اهتمام ورزی و فراگیری بحث زمینه سازی ظهور در میان بارومندان اسلامی نشان از تأثیر گذاری و ضروری بودن آن دارد. در واقع زمینه سازی ظهور در دو ساحت فردی و اجتماعی قابل بیان است که در ساحت اجتماعی، عالی ترین و کاربردی ترین نوع زمینه سازی، تشکیل حکمرانی اسلامی با هدایت گری ولی فقیه به عنوان نماینده امام زمان (ع) می باشد. پیرامون حکمرانی ولی فقیه به عنوان حکمرانی زمینه ساز سه نگرش مطرح شده است. نگرش اول که بر اساس ملاک فراگیری ظلم و جور پایه گذاری می شود نفی کننده هر حرکت اصلاحی از جمله حرکت ولی فقیه برای زمینه سازی ظهور می باشد. نگرش دوم بر خلاف نگرش اول، گر چه موافق هر نوع حرکت های اصلاحی از جمله حکمرانی ولی فقیه بوده ولی خود باز به دو قسم مختلف تقسیم می شود. قسم اول که بر اساس معیار ثابت بودن زمان ظهور و عدم تغییر آن با افعال و اعمال مردم سنجیده می شود، حکم به عدم تأثیر گذاری حکمرانی ِولی فقیه در رخداد ظهور و تقدم بخشی آن می کند. قسم دوم که بر اساس قانون شناور بودن زمان ظهور و تغییر پیدا کردن آن توسط اعمال و رفتار مردم، محاسبه می شود، رأی به تأثیر گذاری حکمرانی ولی فقیه و هر حرکت اصلاحی در رخداد ظهور و تقدم بخشی آن داده می شود. پس در اینجا سه نگرش «نفی حکمرانی زمینه ساز » ، «نفی اثر بخشی حکمرانی زمینه ساز در ظهور» و « تحقق اثر بخشی حکمرانی زمینه ساز در ظهور» مطرح است که نگرش سوم همان نگرش مختار می باشد که برای تحقیق و پژوهش آن در جمع آوری اطلاعات از فن کتابخانه ای و اسنادی و در پردازش اطلاعات از روش توصیفی و تحلیلی استفاده می شود.

رجعت به مثابه بازگشت برخی انسان ها پس از مرگ به زندگی دنیوی، یکی از باورهای خاص در منظومه مهدویت است. این باور، افزون بر پشتوانه های روایی، نیازمند تحلیل فلسفی در بستر هستی شناسی نفس است. حکمت متعالیه به عنوان یکی از غنی ترین نظام های فلسفی اسلامی، با مباحث عمیق درباره حقیقت نفس، تجرد و اتحاد آن با بدن و بقاء پس از مرگ، می تواند زمینه ای برای تبیین عقلانی رجعت فراهم سازد. این رویکرد با ترکیب مبانی وجودشناسی تشکیکی، حرکت جوهری و معرفت شناسی صدرایی، الگویی بدیع در تبیین نسبت مراتب نفس و رجعت ارائه میدهد که هم از حیث روش شناسی و هم در نتایج، نوآوری محسوب میشود. این مقاله با رویکرد توصیفی_تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی امکان رجعت بر اساس مبانی فلسفه نفس در حکمت متعالیه می پردازد. در فلسفه صدرایی، نفس انسانی موجودی زنده و متحرک است که به تدریج از مرتبه جسمانی به سوی کمالات معنوی و تجرد حرکت می کند. ملاصدرا با تبیین تجرد و فاعلیت وجودی نفس و تفکیک مراتب تجرد، مبنایی فلسفی برای تحلیل معقول رجعت ارائه می دهد؛ به گونه ای که بازگشت برخی نفوس به بدن های پیشین، با توجه به تعلق تدبیری و فاعلی نفس به بدن، نه تنها ممکن بلکه معقول نیز خواهد بود. بر اساس این دیدگاه، نفس می تواند بدن جدیدی را به عنوان مظهر وجودی خود ایجاد کند. این تحلیل، امکان رجعت را به عنوان پدیده ای عقل پذیر و متفاوت با تناسخ ونظریه های پیشین تفسیر می کند.

بحث از چرایی غیبت امام زمان (عج) حتی پیش از غیبت ایشان مورد توجه بوده است و از این روی، در روایات فراوانی از اهل بیت (ع)، با عناوین متعددی انعکاس یافته است: ۱. اجرای سنت انبیای پیشین؛ ۲. خشم و غضب الهی؛ ۳. آزمایش و امتحان مردم؛ ۴. خوف قتل؛ ۵. رهایی از بیعت طاغوت ها؛ ۶. ستم پیشگی مردمان؛ ۷. خارج شدن مؤمنان از صلب کافران؛ ۸. فرصت یابی مدعیان حکومت شایسته. بر اساس برخی از این احادیث، ظهور حضرت، به خروج مؤمنان از صلب کافران معلّق شده است. بر این اساس و به دلالت التزامی، علت غیبت امام مهدى (عج) را بیان داشته است. در مقاله پیش رو دو روایت از کتاب کمال الدین شیخ صدوق (ره) که متناسب با این عنوان است، از لحاظ سند و دلالت به دقّت مورد بررسی قرار گرفته است و در نهایت، با کمک از اصول تحلیل رفتار امامان، به ارتباط این عنوان با چرایی غیبت امام زمان پرداخته است. از آنجایی که نهضت جهانی آن حضرت، به یاران توانمند و فداکار متعددی نیازمند است و در زمان آغاز امامت ایشان، از چنین یاورانی برخوردار نیست؛ پس امام باید از ابزار غیبت و نهان زیستی بهره ببرد تا یاوران کافی برای تحقق آن قیام جهانی فراهم آید. گفتنی است بخشی از این یاوران مؤمن از میان کافران ظهور و بروز خواهند کرد.

پس از انقلاب اسلامی ایران، تمدن اسلامی دگربار و در قالب تمدن نوین اسلامی، با پیشگامی جمهوری اسلامی ایران و با هدف رسیدن به قله تمدنی خود، ظهور حضرت امام عصر(عج)، احیا گردید. تمدنی که علاوه بر جنبه سخت افزاری، نیاز به جنبه نرم افزاری نیز دارد که عبارت است از بهره گیری از روش مناسب سبک زندگی که مبتنی بر آموزه های اسلامی و منطبق با شرایط و اقتضائات روز باشد. از طرفی حجم عظیم روایات معتبر و مربوط به دوران ظهور، چنانچه با رویکردی کاربردی مورد استفاده قرار گیرد، کاربرد پیشینی به خود گرفته و می توان از رهنمودهای آنان در جهت مواجهه با بحران ها و تحولات دوران پیش از ظهور استفاده نمود. بر همین مبنا در پژوهش حاضر تلاش شده است تا با تصویرپردازی روایات مربوط به دوران پیش از ظهور در کتاب معجم احادیث امام المهدی(عج) و تحلیل آنان، سبک زندگی منتظرانه مورد بررسی قرار گیرد. در این راستا 228 مورد از روایات این کتاب با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار تحلیل شده و در نهایت 12 مؤلفه توحید و مبانی معرفتی، ولایت محوری، تولی و تبری، رعایت احکام و مقررات دینی، التزام به حکومت اسلامی، اخلاق فردی و خانوادگی، اخلاق اجتماعی، نفی سبیل و مقابله با ظلم، عدالت محوری، مواسات و همیاری، شناخت امام(ع) و دوران غیبت و نیز شناخت نشانه ها در سبک زندگی منتظرانه به دست آمد و در نهایت نسبت به تصویر هریک از مؤلفه ها توضیحاتی ارائه گردید.

مفهوم انتظار در آیه «فَانْتَظِرُوا إِنَّیْ مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ» (سه آیه قرآن) از انتظار عذاب تا فرج مهدوی، نیازمند بررسی تطبیقی تفاسیر فریقین است. هدف نوشتار حاضر، بررسی تطبیقی معنا و متعلق انتظار در تفاسیر فریقین است. گردآوری اطلاعات پژوهش به صورت کتابخانه ای و مطالعه اهم تفاسیر شیعی و اهل سنت انجام گرفت و نظرات علمای فریقین احصا گردید. پردازش تحقیق به صورت تطبیقی انجام یافت و اشتراکات و افتراقات تفاسیر فریقین در معنا و متعلق انتظار مشخص شد؛ در مواردی نیز تحلیل قرآنی و روایی بر آن افزوده شد. یافته های پژوهش نشان داد: علمای شیعه و اهل سنت در سه مورد؛ انتظار نزول عذاب، انتظار داوری خداوند و انتظار پاسخی در برابر درخواست معجزه از مشرکان، دیدگاه مشترکی دارند. لکن گروهی از مفسران شیعه انتظار امر و سنن خداوند را مطرح کرده و گروه دیگری با استناد به روایات تفسیری، «فَانْتَظِرُوا» را انتظار فرج معنا کرده اند. دو دیدگاه افتراقی شیعی با دیدگاه های مشترک فریقین قابل جمع است؛ چراکه ظهور امام مهدی «عجل الله تعالی فرجه الشریف» سنت الهی، قضای خدا و عذاب مخالفان انبیاء در پایان تاریخ است.

مسئله این پژوهش بررسی جایگاه «وصایت» در سنت پیامبران الهی و تبیین جایگزینی آن در سیره پیامبر اسلام(ص) است. با توجه به روایات پیامبر(ص)، امامان اهل بیت(ع) و نیز گزارش های بر جای مانده از کتب انبیا، شواهدی وجود دارد که پیامبران گذشته امت های خویش را بدون سرپرست رها نکرده و برای استمرار مسیر رسالت، وصی و جانشین تعیین می کرده اند. هدف مقاله، واکاوی این سیره و نشان دادن تطبیق آن در رفتار و گفتار رسول گرامی اسلام(ص) است. پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر اساس منابع روایی، تاریخی و گزارش های صحابه سامان یافته است. داده های پژوهش نشان می دهد که چهار تن از امامان اهل بیت(ع) با نقل روایاتی از پیامبر(ص)، و یازده تن از صحابه با نقل شمار زیادی روایت، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) را وصی پیامبر(ص) معرفی کرده اند. همچنین هجده تن دیگر از صحابه، هرچند روایت مستقیمی از پیامبر(ص) نقل نکرده اند، اما در اشعار و گفتار خود تحت تأثیر روایات نبوی، از علی(ع) به عنوان وصی پیامبر(ص) یاد کرده اند. مجموعه این شواهد از درجه ای از کثرت و هماهنگی برخوردار است که وصایت امیرالمؤمنین علی(ع) از سوی پیامبر اسلام(ص) را در حدّ تواتر بالا قرار داده و از هرگونه تردید برکنار می سازد.

تمدن اسلامی بر خلاف دیگر تمدن ها، تمدنی متقن، آینده پژوه، مُوَسع و بر اساس منشور حقیقی اسلام و سیره حکمرانی معصومین (علیهم السلام) پایه گذاری و سپس الگو و جاری مجرای دیگر حکومت های اسلامی پس از خود گردیده است. بر اساس سنّت الهی و عقاید اسلامی به ویژه شیعه در آینده، زنجیره طلایی خلافت به بزرگ حکمران تمدن اسلامی؛ یعنی مهدی موعود (عج) به عنوان متمّم و آخرین وارث از خانواده معصومین خواهد رسید. برای دست یابی به این موقعیت ممتاز و جهان شمول، زمینه سازی مبتنی بر بیداری اسلامی و یکسان سازی گفتمان اندیشمندان، رهبران و سیاسیون جوامع اسلامی امری انکارناپذیر است. پیداست پدیده سترگ انقلاب اسلامی و گفتمان جامع الاطراف آن، این مسیر را به خوبی تبیین، هموار و امیدوارانه ترسیم نموده است. این نوشتار می کوشد به روش توصیفی _ تحلیلی و بهره مندی از مطالعات کتابخانه ای، موضوع اجماع هدف مند و وحدت محور گفتمان سازی جهان اسلام که اکنون اولی ترین و بدیهی ترین مسئله دنیای مسلمانان تلقی می گردد مورد کنکاش قرار دهد؛ و سپس به این سؤال پاسخ دهد که گفتمان تجربه مند انقلاب اسلامی و مواضع امامین انقلاب به چه میزان می تواند در فرایند تجمیع و آنالیز افکار متکثّر و متنوع حاکمان سیاسی و رهبران دینی کشورهای مسلمان منطقه در راستای گفتمان سازی واحد و در نهایت بستر حکمرانی تمدن نوین جهان اسلام و به انزوا کشاندن نظریه تک قطبی استکبار جهانی نقش آفرین باشد؛ موانع این تحوّل و حرکت پیشران را چگونه باید احصاء، شناسایی و در نهایت آسیب شناسی و علاج نمود.

یکی از مهم ترین شبهات مطرح شده در حوزه کلام امامیه، ادعای ساختگی بودن مذهب اثنی عشریه بر پایه غیبت امام دوازدهم (ع) است. بر اساس این انگاره، امام دوازدهم شخصیتی تاریخی و موجود نبوده و ادعای ولادت و غیبت وی، صرفاً ابزاری برای جلوگیری از فروپاشی مذهب امامیه پس از وفات امام حسن عسکری (ع) تلقی شده است. این دیدگاه، مکتب اثنی عشری را نه استمرار منطقی و تاریخی اندیشه امامت، بلکه پدیده ای نوظهور، بحران زده و مبتنی بر جعل مذهبی می داند. پرسش محوری در این تحقیق آن است که: آیا ادعای غیبت، صرفاً توجیهی تاریخی برای پرکردن خلأ جانشینی بوده و عنوان «اثنی عشریه» بعداً و به شکل تصنعی در پاسخ به این بحران شکل گرفته است؟ چالش اصلی نیز در تمایز میان روایت تاریخی درون مذهبی و نگاه انتقادی برون مذهبی به این رخداد نهفته است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی تحلیلی بوده و با استفاده از منابع کتابخانه ای، داده ها و مستندات تاریخی و روایی جمع آوری و مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش بر اساس منابع تاریخی و روایی معتبر، نشان می دهد که اعتقاد به وجود امام دوازدهم و انتظار غیبت او، در میان شیعیان از قرن دوم هجری ریشه داشته و در کلام ائمه پیشین (ع) نیز اشاراتی روشن به غیبت، قیام و استمرار امامت در دوازده امام دیده می شود. همچنین تحلیل زمینه های اجتماعی، سیاسی و امنیتی دوران عباسی، به ویژه در عصر امام عسکری (ع)، امکان پنهانی بودن ولادت امام دوازدهم را قابل تبیین می سازد. افزون بر آن، وجود آثار حدیثی، رجالی و کلامی متقدم، مؤید آن است که غیبت یک واکنش اضطراری بوده و نه مذهب اثنی عشریه محصول یک بحران، بلکه نتیجه ی روندی باورمندانه، مستمر و معطوف به آموزه های دینی در بستر تاریخ اسلام است.

بنا بر آیات و روایات بعد از تشکیل حکومت مهدوی تحولات عظیم علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، به گونه ای بی نظیر، در جامعه موعود ایجاد می شود، اما با وجود همه این تحولات مثبت، سوال این است که آیا ارتکاب فسق و گناه در چنین جامعه ای امکان دارد یا اینکه به کلی فسق در جامعه موعود منتفی می گردد؟ طبق نتایج این پژوهش، صدور فسق در جامعه موعود از نظر عقلی، امکان ذاتی و وقوعی دارد و از لحاظ نقلی، از آیات متعدی از قرآن کریم استفاده می شود که فسق در جامعه موعود محقق می شود و فاسقان نیز حضور خواهند داشت همچنین روایات متعددی هم دلالت بر وقوع فسق و وجود فاسقان در چنین جامعه موعودی دارند. در نقطه مقابل، روایاتی دلالت بر انتفاء صدور فسق در جامعه موعود دارند. وجه جمع میان این دو دسته از ادله این است که اخبار دال بر انتفاء صدور فسق در جامعه موعود را حمل بر ندرت صدور فسق در جامعه موعود کنیم، بدین بیان که در حکومت مهدوی با تضعیف زمینه های صدور فسق و تقویت زمینه های صدور اعمال صالح، به حدی فضای جامعه عاری از معاصی می شود که گویا فسق جزئی که صادر می شود، به حساب نیامده و منتفی است. این مقاله با روش کتابخانه ای و به شیوه توصیفی و تحلیلی نگاشته شده است.