درخت حوزه‌های تخصصی

مقاله «تبیین معرفت شناختی تربیت جنسی کودکان (هفت تا دوازده سال) با استناد به قرآن و احادیث» جنبه های دانشی و ادراکی تربیت جنسی کودکان را بررسی می کند. راهکارها دو دسته پیشگیرانه و درمانگر ند، با اولویت راهکارهای پیشگیرانه. در بخش پیشگیری، ضرورت های جنسیتی، آموزش مربیان و متربیان، پاسخ گویی منطقی به پرسش های کودکان و پرهیز از رفتارهای ناپسند، و در بخش درمانگر نیز آگاه سازی و اصلاح اشتباهات جنسیتی به عنوان راهکارهای اصلی اند. یافته ها نشان می دهند ترکیب راهکارهای پیشگیرانه و درمانگر، تربیت جنسی را بهینه می سازد. مقاله با استناد به آیات قرآن و احادیث، ضمن برجسته سازی اهمیت تربیت جنسی کودکان، راهکارهای عملی برای تحقق آن ارائه می دهد. پژوهش حاضر با روش کیفی کتابخانه ای و رویکرد توصیفی تحلیلی، به تبیین جنبه های دانشی و ادراکی تربیت جنسی کودکان هفت تا دوازده سال می پردازد. نوآوری پژوهش در تمرکز اختصاصی بر «تبیین معرفت شناختی» تربیت جنسی نهفته است؛ یعنی استخراج و تحلیل عناصر دانشی ادراکی از قرآن و حدیث با دسته بندی راهکارها به پیشگیرانه و درمانگر. برخلاف مطالعات پیشین که بیشتر بر مبانی کلی یا روش های رفتاری تأکید داشتند، این مقاله با ارائه الگویی عملی و ساختارمند و نیز پر کردن خلأهای موجود، تربیت جنسی را از حالت تابو به فرایند آگاهانه دینی تبدیل می کند.

پس از رحلت رسول خدا نخستین الگوی انتخاب خلیفه بدون تکیهبر نص الهی پدیدار شد؛ الگویی که با مشکلات و مخالفتهای فراوانی روبهرو گردید و برای تثبیت خود به پشتوانه اقتصادی، نظامی، سیاسی و فرهنگی قریش نیاز داشت و یکی از بطون تأثیرگذار آن، «بنو مخزوم بن یقظه» بود. ازآنجاکه بررسی نقش قبایل قریش در تحولات آغازین خلافت برای فهم سازوکار مشروعیتبخشی آن ضرورت دارد، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کهن شیعه و اهل سنت، ابعاد مختلف نقشآفرینی بنیمخزوم در شکلگیری و تثبیت خلافت خلفای نخستین را بررسی میکند. نتایج نشان میدهد که در عصر ابوبکر، شخصیتهایی چون خالد بن ولید، عکرمه بن ابوجهل و مهاجر بن ابیامیه در سقیفه، جنگهای رِدّه و فتوحات نقش محوری داشتند و مناصب اجرایی چون ولایت یمن و عمان را به عهده گرفتند. در دوره عمر، حضور فعال مخزومیان در فتوحات شام و عراق و تصدی ولایت شهرهایی همچون مکه و صنعا، نشانگر استمرار جایگاه سیاسی آنان است. در عصر عثمان نیز حمایت آشکار بنیمخزوم از او در شورای شش نفره و دفاع از خلافت در بحرانهای پایانی، بر نفوذ این بطن در عرصه سیاست تأکید دارد. در دوره امام علی، گرچه اکثریت مخزومیان در جبهه مخالف بودند، اما استثناهایی مانند امسلمه و فرزندانش در کنار امام قرار گرفتند. درمجموع بنیمخزوم با اتکا به سرمایههای نسبی، اقتصادی و نظامی، یکی از بازیگران اصلی در تحولات جانشینی پس از پیامبر اسلام بوده و در شکلگیری و تثبیت خلافت خلفا نقش بسیار مهمی داشتند.

واکاوی اصول اقتصادیِ قانون اساسی مبین وضع ضوابطی برای حوزه های اقتصادی است که اساساً با ابتنای بر اندیشه خودکفایی و استقلال کشور تدوین یافته است. با توجه به اصل (44) قانون اساسی، ضوابط اقتصادی به سه بخش «دولتی»، «تعاونی» و «خصوصی» تقسیم یافته و برخلاف رویه دولت ها که به تمرکزگرایی اقتصادی و تصدی گری متمایل بوده اند، سیاست های کلی اصل (44)، مقررات اجرایی آن و همچنین مصوبات مربوطه، در راستای خصوصی سازی و کوچک سازی دولت و تحدید حوزه های تصدی آن و افزایش سهم مردم از اقتصاد گام برداشته است. عدم توجه به ظرفیت های قانون اساسی (خصوصاً در بخش تعاون) و از سوی دیگر عدم اجرای صحیح سیاست های کلی مذکور و مقررات اجرایی آن، زمینه امکان تقویت اقتصاد مشارکتی و مقاومتی را کم رنگ کرده است. این پژوهش در پاسخ به این واکاوی که بینش مندیِ مغفولِ قانون اساسی با سویه مقاومتی-مشارکتی، چه نسبتی بر کارآمدی اقتصادی مقررات مادون دارد، به شیوه توصیفی-تحلیلی، با رویکرد حقوقی-اقتصادی و اتکای بر همبستگی داخلی (مشارکت محوری اقتصاد) و امتناع از وابستگی خارجی (مقاومت پذیری اقتصاد)، ظرفیت های حقوقی قانون اساسی در حوزه های اقتصادی و سایر اسناد و مقررات مادون را مورد مطالعه قرار می دهد و بر این باور است که عدم توجه به امکانات هنجاری و سیاستی، تهدیدی است که می بایست با امتزاج اهداف پایداری و مشارکتی به صورت درون زا، تحقق اقتصاد مقاومت محور و مشارکت منظر را به فرصتی مناسب مبدل نماید.

مفهوم «تلقی روح القدس» در روایات معتبری از مصادر اصلی حدیثی همچون «بصائر الدرجات» و «الکافی»، به عنوان یکی از منابع علم امام† معرفی شده است. با وجود اهمیت این آموزه، چیستی آن و تمایزش با سایر راه های کسب علم امام، مانند تحدیث و الهام همواره با ابهاماتی روبرو بوده است؛ ابهامی که سبب می شود این تعبیر برای مخاطبی که با ظرایف زبان عربی آشنا نیست، معنای مشخص و متبادری نداشته باشد. این نوشتار باهدف معناشناسی دقیق این آموزه، در گام نخست به بررسی سندی ده روایت اصلی در این باب می پردازد و اعتبار دستکم بخشی از آنها را اثبات می کند. سپس با روش معناشناسی لغوی و تحلیل کاربرد واژه «تلقی» در دو مفعول، نشان می دهد که این واژه در روایات مذکور، بیش از آنکه به معنای «اخذ» یا «تلقین» باشد، به معنای «روی آوردن و به استقبال آمدن» (استقبال) است. در ادامه، مقاله با بررسی وجودشناختی «روح القدس» در این روایات و با استناد به قرائنی مانند روایات «ارواح خمسه»، استدلال می کند که مراد از آن، جبرئیل نیست؛ بلکه موجودی ملکوتی و حقیقتی نورانی است که به عنوان یک ابزار یا قوه، در بستر وجودی امام قرار دارد. برآیند این دو تحلیل نشان میدهد که «تلقی روح القدس» فرایندی است که در آن، امام هنگام مواجهه با امری که علم آن نزد ایشان حاضر نیست، به آن قوه یا ابزار معنوی همراه خود توجه می کند و روح القدس با علم مورد نیاز، به استقبال ایشان می آید.

تمدن اسلامی نمونه روشنی از تمدن دینی است که پایه های آن برجهان بینی اسلامی قرار دارد و شاخصه های اصلی این تمدن مبتنی بر آموزه های قرآنی و سنت نبوی است. ابعاد تمدن سازی اسلام از همان قرن نخست هجری نمود عینی یافت که آموزه های قرآنی در بنیان گذاری این تمدن نقش بسزایی داشته است. علامه طباطبایی با تفسیر المیزان به عنوان یکی از بزرگترین مفسران و اندیشمندان جهان اسلام مطرح می باشد. از این رهگذر بررسی رویکرد تمدنی علامه طباطبایی از منظر قرآن و اسلام، با توجه به جایگاه ممتاز و برجسته ایشان در حوزه تفسیر قرآن، از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار است . در این پژوهش با بررسی آثار و اندیشه های ایشان به ویژه تفسیر المیزان می خواهیم به واکاوی در خصوص تمدن شایسته از دیدگاه اسلام و قرآن از منظر ایشان بپردازیم. روش پژوهش در این نوشتار مبتنی است بر شناسایی آیات تمدنی در قرآن کریم و سپس بررسی آنها از منظر علامه طباطبایی با تاکید بر تفسیر نفیس المیزان. بررسی آثار مکتوب مرحوم علامه طباطبایی ما را به این نتیجه رهنمون می کند که علامه علاوه بر تاکید بر عناصر معنوی و روحانی آن جهانی از جمله یکتاپرستی، به عناصر مادی و این جهانی از جمله امور مادی، دانش و قوانین برآمده از آن، سیاست و... در رویکرد تمدنی تکیه و تاکید دارد.

نقد ساختاری ازجمله تحلیل هایی است که در راستای معنازایی در قرن بیستم و در پی نشانه شناسی سوسوری به شکوفایی رسید. «رولان بارت» _نشانه شناس و نظریه پرداز فرانسوی_ از جمله منتقدان ساختارگرایی است که اهمیّت نظریاتش در پی تحوّل زایی و ماجراجویی نشانه شناختی و ایجاد نوعی نشاط فکری در تحلیل ها، نقد مدرن و جریان ساختارگرایی می باشد. وی مدلی را مبتنی بر رمزگان جهت تحلیل متن ارائه نموده است که از ورای آن و با کمک بافت متن می توان بدون نیاز به حضور مؤلف و تنها به کمک زبان گویای متن به تحلیل ساختار متون مختلف پرداخت. این مدل معناساز که رمزگان را صدای متن می شناسد متشکل از رمزگان هرمنوتیک یا معمّایی، رمزگان پروآیرتیک یا کنشی، رمزگان معنابنی یا ضمنی، رمزگان نمادین یا تقابلی و رمزگان فرهنگی یا ارجاعی است. هدف اصلی این مقاله، کاربرد رویکرد تحلیل بارت جهت معناکاوی و تفسیر متن سروده ی (لِکُلِّ امرِئٍ مِن دَهرِهِ ما تَعَوَّدا) اثر متنبی است که مبتنی بر روش توصیفی -تحلیلی است. دستاورد تحقیق بیان گر آن است که مدل رمزگانی بارت گویای حضور رمزگان در نقاط مختلف پیکره ی متن است و نوعی پراکندگی معنایی در سطح متن را نمایان می سازد که بر متون منظوم کلاسیک نیز قابل اجراست. ظهور رمزگان معمّایی سروده جهت معرفی سیف الدّوله است. رمزگان کنشی نیز جنگاوری وی را به عنوان کنش گر اصلی، روایت می کند. رمزگان معنایی و نمادین در پی معناسازی برای دو شخیصت اصلی و فعّال متن یعنی سیف الدّوله و متنبی دو گروه خیر و شر را در مقابل هم قرار داده اند. کلان رمزگان فرهنگی متن نیز نشان گر پیوند آن با عناصر اجتماعی و اعتقادی قدرت، تکسب، ایدئولوژی و تأثیرپذیری از آن هاست که در قسمت پایانی سروده نوعی معلومات عمومی را برای خواننده خلق می نماید.

حضور کوتاه مدت امام رضا در شهر مرو، گرچه برآمده از اجبار سیاسی خلافت عباسی بود، اما در بستر فرهنگی و مذهبی این منطقه، به الگویی از کنش فعال دینی و فرهنگی تبدیل شد. این مقاله با هدف مرور و تحلیل مهمترین آثار فرهنگی این حضور، به روش توصیفی تحلیلی، به بررسی جلوه هایی از فعالیتهای فکری و اجتماعی آن حضرت در مرو می پردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که مناظرات علمی با پیروان ادیان و مذاهب گوناگون، تبیین جایگاه امامت، اصلاح معنایی مفاهیم دینی مانند توحید و زهد و ارائه آموزه هایی در ابعاد مختلف مانند سبک زندگی، از جمله مهمترین نمودهای کنش فرهنگی امام رضا در این دوره است. این فعالیت ها، افزون بر تثبیت معالم و معارف امامیه، الگویی از عقلانیت دینی و گفتوگوی تمدنی را در یکی از پیچیده ترین مقاطع تاریخی جهان اسلام به نمایش گذاشتند و استمرار رویکرد فرهنگی اهلبیت را برجسته ساختند.

معمولا و به پیروی از فقه امامیه، حقوقدانان ایرانی، به اجمال یا تفصیل، در تفسیر بخش اخیر ماده 308 ق.م. کلیه احکام غصب، استیلاء عدوانی، را در رابطه با شبه غصب، استیلاء غیر عدوانی، جاری می دانند. اندیشه مذکور، بیش از همه وام دار قاعده علی الید است، که میان فرض علم و جهل تفکیکی قائل نشده است. با این حال، باید توجه شود که مجموعه احکامی که فقها در رابطه با غصب بیان نموده اند متکی بر دلیل فوق نیست، بلکه ادله دیگر، چون قواعد «اتلاف»، «الغاصب یوخذ باشق الاحوال» و «احترام» نیز گاه به عنوان مستند حکم، در کنار قاعده علی الید، ذکر شده اند و خلاهای آن را پوشانده اند، درحالی که جریان این قواعد به نسبت شبه غصب دشوار و حتی غیرقابل پذیرش است. همچنین، در رابطه با غصب، قواعد دافع ضمان، مانند «غرور» جریان ندارد، حال آن که در شبه غصب موارد زیادی را می توان مشمول این قاعده دانست. بنابراین، این پژوهش بدنبال آن است که با استفاده از روش تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای، احکام اختصاصی شبه غصب را در رابطه با حکم وضعیِ ضمان، به نسبت عین (و نه منفعت)، استخراج نماید. نتیجه پژوهش پنج تمایز است که البته از منظر قوت ادله اثبات کننده شان، جایگاه مساوی ندارند.

یکی از راه های اثبات دعوی در فقه امامیه «شاهد واحد و یمین» است. اصل اثبات دعوا با شاهد واحد و یمین، مورد اتفاق میان فقیهان است، اما وجود روایات با بیان های متفاوت سبب بروز اختلاف نظر در محدوده و گستره اعتبار این دلیل مرکب، میان فقیهان شده است. گروهی دیدگاه اختصاص چنین دلیلی به مطلق دیون، گروهی دیدگاه اختصاص آن به مطلق حقوق الناس و مشهور فقیهان دیدگاه اختصاص آن به مطلق اموال و هر آنچه که مقصود از آن مال باشد را برگزیده اند. قانون گذار در ماده 209 ق.م.ا و بند «ب» ماده 230 ق.م و همچنین ماده 277 ق.آ.د.م از نظریه مشهور پیروی نموده است. جستار حاضر از آنجا که مختار مشهور را خالی از مناقشه نیافته است، نظر به اهمیت مسأله، با اتخاذ شیوه توصیفی تحلیلی، ضمن احصای اقوال موجود در این خصوص، مستندات هر دیدگاه را مورد تحلیل و نقد قرار داده و در خاتمه به این نتیجه رسیده است که نظریه قوی و قابل پذیرش، قابلیّت ثبوت مطلق حقوق الناس با شاهد واحد و یمین است و اقوال رقیب به ویژه دیدگاه مشهور، با توجه به ضعف مستندات آن یارای اثبات مدّعای خود را ندارند؛ لذا اصلاح قوانین مزبور با توجه به دیدگاه مختار پیشنهاد می گردد.

گاه ممکن است وصی در وصیت عهدی، درباره برخورداری وصی از حق ایصاء یا عدم آن، هیچ اظهاری نظری ننموده و وصیت را از این جهت مطلق بگذارد؛ از آن جا که، در مواردی، به دلیل عدم کفاف عمر انسان یا وسعت وصایای موصی یا هنوز به مرحله بلوغ نرسیدن صغار موصی که وصی عهده دار آن است؛ انسان نمی تواند همه وصایای موصی را تنفیذ نماید؛ لاجرم برای تنفیذ وصایای باقی مانده، کسی دیگر باید عهده دار آن گردد؛ حال در چنین شرایطی، این مسأله مطرح است که، آیا وصی برای جامه عمل پوشاندن به وصایای باقی مانده، از حق ایصاء برخودار است؛ یعنی امکان انتخاب وصی دوم، برای بعد از خود وجود دارد؟ بررسی ها حاکی از اختلاف نظر فقیهان در این مسأله است به طوری که مشهور فقیهان، قائل به عدم جواز ایصاء برای وصی شده و برخی نیز بین نکاح صغیر و وصایای دیگر، تفصیل قائل شده و در اوّلی، حکم به جواز و در دومی، حکم به عدم جواز ایصاء کرده اند. قول سوم  نیز به طور مطلق، قائل به جواز ایصاء در مسأله حاضر شده است. با خوانش مبانی فقهی مسأله حاکی از این است که دیدگاه سوم، از نقطه قوت برخودار بوده و بیشتر قابل دفاع می باشد و از آنجا که قانونگذار با پیروی از دیدگاه مشهور، صرفاً در فرض داشتن اذن از طرف موصی، به تفویض حق ایصاء برای وصی قائل شده است در فرض عدم اذن، حق تفویض ایصاء را ندارد و عدم اذن موصی، نیز شامل موارد منع موصی و هم اطلاق عقد وصیت است؛ اصلاح ماده مذکور و حکم به جواز ایصاء در فرض اطلاق عقد وصیت، همسو با دیدگاه غیر مشهور، به قانونگذار عرفی پیشنهاد می گردد.

واژه ی «خزائن» با مفاد تفسیری کلامی، جمع «خزینه» است که در متون قرآنی و دینی تنها ناظر به ذخایر مادی و انبارهای محسوس نبوده، بلکه حقیقتی عمیق تر را بازگو می کند. حقیقتی که از آن به عنوان مظهر اراده و فیاضیت الهی در نظام خلقت یاد می شود. مسأله ی محوری پژوهش جایگاه خزائن در ساختار وجودی و نظام فیاض الهی و کیفیت اشتمال آن بر منابع طبیعی و مادی محدود یا مراتب متعالی تر و مجردی است. پژوهش با هدف تبیین و تحلیل ابعاد هستی شناختی مفهوم «خزائن» در قرآن کریم به شیوه ی توصیفی تحلیلی و بر پایه ی داده های تفسیری و کلامی معتبر سامان یافته است. بررسی ها نشانگر آن است که مفهوم «خزائن» در سه ساحت عمده قابل تحلیل است؛ نخست، خزائن مادی مشتمل برآسمان ها، زمین و ذخایر طبیعی در عالم محسوس است؛ دوم، خزائن معنوی که به جلوه هایی چون علم، رحمت، وحی، و قدرت مطلق الهی مربوط می شود؛ و سوم، خزائن اُخروی که ناظر به پاداش و کیفر در عالم قیامت است. بر اساس یافته های پژوهش، «خزائن الهی» نشانگر احاطه مطلق خداوند بر مراتب هستی در مقام ایجاد، بقا و تدبیر است؛ بدین معنا که هر موجودی در عرصه هستی، ظهور و تحقق خود را از خزائن بی پایان حق تعالی دریافت می کند و هیچ ذره ای از قلمرو وجود، از فیض و علم بی کران او بیرون نیست. از این رو، تحلیل مفهوم «خزائن» می تواند راهی در جهت فهم عمیق تر از نظام فیاض و وحدت وجودی عالم در پرتو ربوبیت الهی باشد.

محمد اقبال لاهوری، متفکر برجسته جهان اسلام، با رویکردی نوین به مفهوم حدیث، اجتهاد را به عنوان ابزاری برای پویایی و تحول دینی مطرح کرده است. او بر این باور بود که حدیث، در کنار قرآن، یکی از منابع اصلی شریعت است، اما تفسیر آن می بایست با در نظر گرفتن مقتضیات زمان صورت بگیرد. از دیدگاه اقبال، اجتهاد نیرویی ضروری برای انطباق آموزه های دینی با تحولات اجتماعی و سیاسی است. پرسش اصلی پژوهش این است که اقبال چگونه حدیث را در بستر اجتهاد تفسیر کرده و چه معیارهایی برای تطبیق آن با نیازهای معاصر ارائه می دهد؟ فرضیه تحقیق بر این مبنا است که اقبال لاهوری حدیث را نه صرفاً به عنوان مجموعه ای از گزاره های ثابت، بلکه منبعی پویا و قابل تفسیر در راستای تحول دینی و اجتماعی می دانست. 

آموزه های اخلاقی از بنیادی ترین ارکان اخلاقی هر سنت دینی هستند. صاحب نظران در تفسیر این آموزه ها دارای رویکردهای مختلفی هستند. یکی از این رویکردها تأثیر آگاهی تاریخی بر تفسیر اخلاق دینی است. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی به بررسی دیدگاه ژوزف راتزینگر نماینده رویکرد سنتی و چارلز کوران نماینده رویکرد ضرورت بازاندیشی و انطباق آموزه ها با زمینه های تاریخی پرداخته است. این مطالعه نشان می دهد که ترکیب آگاهی تاریخی با پایبندی به اصول ثابت می تواند چارچوبی متعادل برای بازخوانی اخلاق دینی فراهم آورد. در سنت اسلامی، مفاهیمی مانند اجتهاد و مقاصد شریعت به عنوان سازوکارهایی برای حفظ پویایی و ثبات اخلاقی، بستر مناسبی برای بازتعریف احکام و آموزه ها بر اساس شرایط زمانه فراهم می آورند؛ همچنین بهره گیری از سیره عملی پیامبر؟ص؟ و اهل بیت؟عهم؟ به درک عمیق تر و عملی تر آموزه های اخلاقی کمک می کند. نمونه هایی مانند تغییر نگرش نسبت به برده داری، اهمیت حفظ محیط زیست و رویکرد رحمانی به دشمن در شرایط جنگی، اهمیت نقش آگاهی تاریخی را در گسترش و تعمیق اخلاق اسلامی نمایان می سازد. بر این اساس، رویکردی که پویایی و ثبات را در کنار هم قرار دهد، نه تنها می تواند پاسخگوی نیازهای نوین باشد، بلکه به تقویت انسجام هویتی دینی و ارتقای گفت وگوی بین سنت ها کمک می نماید.

روایت مشهور «ضامن آهو» منسوب به امام رضا(ع) یکی از شناخته شده ترین حکایات فرهنگ شیعی است. با وجود شهرت گسترده، این روایت در منابع معتبر حدیثی شیعه و اهل سنت یافت نمی شود و از منظر علم درایه و رجال، فاقد سند متصل و راویان موثق است. پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و رویکرد حدیثی – کلامی، جایگاه این روایت را در منابع روایی بررسی و مبانی اعتقادی مرتبط با آن را تحلیل کرده است. یافته ها نشان می دهد که روایت از نظر سندی در شمار احادیث موضوعه قرار دارد، اما از حیث محتوایی با اصول بنیادین کلام امامیه، به ویژه آموزه های ولایت تکوینی، کرامت و شفاعت، سازگار است. همچنین شواهد موجود در برخی منابع متأخر بیانگر آن است که مضمون پناه گرفتن آهو در حرم امام رضا(ع)، هرچند فاقد حجیت نقلی، در حافظه دینی شیعه تثبیت شده و به صورت یک الگوی فرهنگی – اعتقادی بازتولید گردیده است. بر این اساس، تفکیک میان «اعتبار سندی» و «کارکرد اعتقادی – تربیتی» در مواجهه با روایت ضامن آهو ضروری است؛ تفکیکی که هم امانت علمی را پاس می دارد و هم ظرفیت فرهنگی و معنوی روایت را در تقویت باورهای دینی حفظ می کند.

آیه ۸۲ سوره طه، پس از بیان ماجرای موسی و فرعون و دعوت همگانی به بازگشت و توبه، چهار شرط بنیادین را برای برخورداری از مغفرت الهی مطرح می کند: توبه، ایمان، عمل صالح و در نهایت «ثُمَّ اهْتَدى». این قید پایانی، به سبب ایهام لفظی، جایگاه بلاغی ویژه و پیوند معنایی آن با سه رکن پیشین، از دیرباز محل بحث و اختلاف نظر میان مفسران شیعه و اهل سنت بوده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین دلالت «ثُمَّ اهْتَدى» و واکاوی تفاوت مبانی تفسیر شیعه و اهل سنت در فهم این تعبیر، انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده ها با مراجعه به منابع تفسیری معتبر گردآوری و تحلیل شده است. در این مطالعه، دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با آراء مفسران برجسته اهل سنت همچون فخر رازی، زمخشری، آلوسی و ابن عاشور مقایسه شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که بیشتر مفسران اهل سنت، «ثُمَّ اهْتَدى» را به معنای پایداری بر ایمان، استمرار در اطاعت و ثبات قدم تا پایان عمر دانسته اند و آن را تأکیدی بر استمرار توبه و عمل صالح می شمارند. در مقابل، علامه طباطبایی با تکیه بر روش «تفسیر قرآن به قرآن» و تحلیل سیاقی ولایت، این قید را مرتبه ای برتر از هدایت، یعنی پذیرش ولایت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، و شرط نهایی برای بهره مندی کامل از مغفرت الهی تفسیر می کند. بر این اساس، نتیجه نهایی پژوهش نشان می دهد که اختلاف در تفسیر «ثم اهتدی»بازتابی از تفاوت روشی و کلامی دو مکتب تفسیری شیعه و اهل سنت است و تحلیل این تعبیر می تواند به فهم عمیق تر مبانی هدایت و مغفرت در قرآن کریم کمک کند.

جریان منسوب به احمد اسماعیل بصری در سال های اخیر کوشیده است با استناد به برخی روایات مهدوی، به ویژه احادیث موسوم به «مهدیین»، برای ادعای یمانی بودن و انتساب خود به امام مهدی (عج) پشتوانه ای حدیثی فراهم آورد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، به بررسی سندی و دلالی این روایات پرداخته است. در این راستا، روایات مرتبط با مهدیین در چهار دسته طبقه بندی شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که سه دسته نخست، حتی با صرف نظر از بحث سند، دلالتی بر مدعای جریان یادشده ندارند؛ زیرا یا ناظر به ائمه (ع)، یا مربوط به صالحان پس از ظهور، و یا درباره مهدیانی از نسل امام حسین (ع) هستند. تنها مستند اصلی این جریان، حدیث مشهور به «وصیت» است که از دوازده امام و پس از آنان دوازده مهدی یاد می کند. بررسی سندی این روایت، وجود راویان مجهول یا تضعیف شده را نشان می دهد و از این رو، اعتبار آن برای استناد در مسئله ای اعتقادی محل تأمل جدی است. افزون بر این، تحلیل دلالی روایت نیز حاکی از آن است که مفاد آن با ادعای احمد الحسن بصری سازگار نیست. بر این اساس، احادیث مهدیین نمی توانند مستند معتبری برای اثبات ادعای یمانی بودن یا انتساب وی به امام مهدی (عج) باشند.

این پژوهش نقش مادر در تعمیق ارزش های دینی و شکل گیری هویت مذهبی فرزند را با تکیه بر آیات قرآن، روایات اسلامی و تحلیل های جامعه شناختی مبتنی بر نظریه های چارلز هورتون کولی (خودآینه ای و گروه نخستین) و پی یر بوردیو (سرمایه فرهنگی و عادت واره) مطالعه می کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده ها از طریق تحلیل آیات، روایات و منابع نظری گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که مادر به عنوان اولین مربی دینی و اجتماعی، از طریق تعاملات اولیه، گفتار نیکو، رفتارهای الگومدار، ارزیابی مستمر و تقویت روابط خانوادگی مبتنی بر محبت، هویت دینی فرزند را شکل می دهد. همچنین، مادر با ایجاد محیط دینی و آموزش اصول اخلاقی نظیر صداقت، صبر، پاکدامنی و ذکر خدا، ارزش های دینی را در فرزند درونی می کند. او با تشویق به عبادت خالصانه، اجتناب از کارهای بیهوده و رعایت تقوا و نیکوکاری، سرمایه فرهنگی و نمادین فرزند را ارتقا می دهد. در نهایت، نتایج حاکی از آن است که مادر با انتقال باورهای دینی و تقویت هویت مذهبی، رشد اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی فرزند را به صورت همدلانه تسهیل می کند.  

در مباحث نبوت عامه و خاصه علیرغم وجود اشتراکات فراوان میان فرق اسلامی، افتراقاتی نیز مطرح است و بر همین اساس، شبهاتی پیرامون قرائت شیعی مطرح شده است. بهعنوان نمونه، در کتاب «تحفه اثناعشریه» نوشته شاه عبدالعزیز دهلوی (1159 ق) از علمای هند، دیدگاه شیعه نقد شده است. در نقد این کتاب، گرچه آثار ارزشمندی تولید شده اما از دریچه کشف مغالطات بهکارگرفته و تحلیل انتقادی آنها، به اثری دست نیافتیم. نوشتار حاضر به روش توصیفی و تحلیل منطقی و با هدف کشف مغالطات و پاسخگویی به نقدهای دیدگاه امامیه در حوزه نبوت سامان یافته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که مهمترین مغالطات دهلوی عبارتند از: 1. مغالطه اشتراک اسم در واژه وجوب بعثت؛ 2. مغالطه بیرونی در جایگاه نبوت و امامت معصومان؛ 3. مغالطه در مقام مقایسه علم نبی با علم امام؛ 4. مغالطه گزارهای غیرلفظی در بیان عصمت انبیاء؛ 5. نسبت دروغ یا تفسیر نادرست به امامیه در داستان حضرت آدم؛ 6. مغالطه تفسیر نادرست در داستان ابراهیم؛ 7. مغالطه بیرونی در داستان حضرت یونس؛ 8. مغالطه گزارهای غیرلفظی در رسالت حضرت موسی؛ 9. مغالطه گزارهای غیرلفظی از نوع کوچکنمایی جایگاه امام علی در شب معراج.

روایات تفسیری یکی از منابع مهم فهم قرآن بوده و آسیب شناسی آن ها امری ضروری است. ذهبی در کتاب التفسیر و المفسرون مباحث متعددی را بحث کرده است .از جمله به بررسی آسیب های این دسته از روایات پرداخته است. معرفت نیز درکتاب التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب به نقد دیدگاه ذهبی دراین راستا مبادرت کرده است. جستار پیش رو به روش توصیفی- تحلیلی به بررسی آسیب های روایات تفاسیر مأثور در نگاه ذهبی و معرفت پرداخته است. نگارنده در تحلیل آسیب های سه گانه به موارد ذیل دست یافته است: معرفت و ذهبی مهم ترین اسباب ضعف تفاسیر مأثور را وجود اخبار جعلى بیان کرده اند، اما در منشا و زمان جعل حدیث اختلاف نظر دارند ذهبی بطور ضمنی پیدایش جعل حدیث را بعد شهادت حضرت علی (ع) می داند و آن را به شیعه نسبت می دهد، اما آقای معرفت آغاز جعل حدیث را زمان معاویه بیان نموده و زمینه های وضع روایات را در زمان پیامبر(ص) دور ذهن نمی داند. ذهبى عصر صحابه را ورود اسرائیلیات به حوزه تفسیر دانسته و دلایلی از آیات و روایات را مبنی بر جواز رجوع صحابه به اهل کتاب نقل می کند، اما معرفت این دیدگاه را رد کرده و مخاطب آیات مورد نظر ذهبی را مشرکان می داند که به اوایل نبوت پیامبر(ص) بر می گردد. و برداشت غلط از حدیث «حدثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج » علت گسترش اسرائیلیات می داند 3. ذهبی حذف سند را مهم ترین دلیل اسباب ضعف روایات بیان کرده است معرفت نیز وجود ضعف سند را علل کم اعتبارى روایات بیان می کند، اما وی برای پذیرش روایت تنها بر سند آن تکیه نکرده است بلکه زمانی که محتوای روایات از آیات رفع  ابهام نمایند حتی اگر سند آن قابل پذیرش نباشدحدیث قابل اعتنایی خواهد بود.

کاشف الغطاء ازجمله فقیهانی است که در دستگاه فقهی خود به تأسیس و تشریح قواعد سیاسی مبادرت ورزیده است.با توجه به این که ایشان کتاب گران سنگ کشف الغطاء را که حاوی بسیاری از قواعد سیاسی است، به شاه قاجار هدیه داد، در گسترش فقه حکومتی و تطبیق قواعد فقهی بر نوپیداهای سیاسی نقش آفرین بوده است. پیشکش کردن کتاب کشف الغطاء به شاه قاجار، حاوی این نکته اساسی است که این کتاب و قواعدی که در آن کاربست داشته است، رهنمودی برای حکومت بود تا حاکم وقت بتواند در عرصه های گوناگون حکومتی ازجمله تصمیم گیری های سیاسی، تدوین قوانین و سیاست های جزئی بر اساس آن عمل کند. عمده ترین قواعد سیاسی از منظر کاشف الغطاء، نفی سبیل، عدالت، احسان، دفاع مشروع، حرمت اعانه بر ظلم و عدم ولایت است. این قواعد در فقه کاشف الغطاء در گزاره های زیر قابل پردازش است: عزت و شوکت مسلمانان یک اصل مطلق است، وفا به قرارداد ازجمله عقد صلح برای دولت اسلامی الزامی است. با توجه به کرامت انسان و مساوی بودن آنان در خلقت، احدی حق سیطره بر دیگری را ندارد، اما اذن از طرف شارع تنها مخصص این اصل است. عدالت با وصف اجتماعی و سیاسی یک اصل اساسی است و ولایت و رهبری در عصر غیبت از آن امام عادل است و دست ستم کاران از این مقام ارجمند کوتاه است. اگر دست از مجتهد عادل کوتاه شد، گماشته وی مشروعیت دارد، اما مشروعیت حکومت مأذون از ناحیه فقیه عرضی است.