اسلام و پژوهش های تربیتی

با توجه به ضرورت مطالعات بومی در «روان شناسی رشد دینی»، مسئله نوشتار حاضر درصدد است که ضمن مطالعه ای نقلی حدیثی به واکاوی سندی و دلالی روایاتی بپردازد که از تربیت عبادی و آموزش نماز به فرزندان سخن می گویند؛ با این هدف که بتوان دلالت هایی از «سن دینداری کودک» را کشف و «ادراک، احساس و اقدام دینی» را در سنین کودکان بررسی کند. روش تحقیق، روش توصیفی و استنباطی است که با شیوه رجالی و تفسیری به بررسی سند و دلالت روایات یادشده می پردازد. برخی از دستارودهای پژوهش به قرار زیر است: 1. بر اساس احادیث صحیح السند، از حدود پنج تا هفت سالگی باید به «امر به نماز و آشناسازی کودک با نماز بدون الزام» اقدام کرد و از هفت تا ده سالگی باید به «آموزش جدی نماز؛ مؤاخذه کلامی» اقدام نمود و از ده سالگی به بعد، «آموزش بسیار جدی؛ تنبیه بدنی (در صورت لزوم)؛ عادت دهی» را در برنامه تربیت عبادی جای دارد. 2. سن دینداری کودک طبق احادیث صحیح السند، از سن تقریبی پنج سالگی آغاز می شود و کودک در وضعیتی است که از سطحی از توانایی «ادارک، احساس و تجربه دینی» برخوردار است.

خانواده در نظام معرفتی اسلام نهادی مقدس و بستری برای رشد مادی و معنوی انسان است. روابط حاکم بر این نهاد نیازمند یک چهارچوب اخلاقی منسجم است تا سلامت، آرامش و تعالی اعضای خود را تضمین کند. این مقاله با رویکردی توصیفی تحلیلی و با محوریت اخلاق کاربردی به تبیین «اصل احسان» به عنوان زیربنای اخلاق خانواده و «قاعده احترام و تکریم» به عنوان یکی از مهم ترین قواعد منشعب از آن می پردازد. یافته ها نشان داد که احسان به والدین و خویشاوندان، نه یک توصیه صرف، بلکه یک تکلیف الهی است که در کنار توحید قرار می گیرد و شکرگزاری از آنان مقدمه ای برای شکرگزاری از پروردگار محسوب می شود. بررسی مصادیق عملی و تزاحمات اخلاقی این قاعده در موقعیت های واقعی زندگی، مانند احترام به خویشاوند فاسق، مرز میان احترام و ریا، و مدیریت انتظارات افراطی در تکریم، راهکارهای مبتنی بر آموزه های اسلامی را برای حل این تعارضات نتیجه داد. نتیجه پژوهش ارائه یک الگوی عملی برای تصمیم گیری اخلاقی در روابط پیچیده خویشاوندی و تحکیم بنیان خانواده بر پایه اصول وحیانی است.

شناخت دشمن جایگاه ویژه ای در حفظ نظام فکری، فرهنگی و سیاسی جامعه دارد و در اسناد بالادستی آموزش و پرورش مورد تأکید است. برخی نیز بر وجوب آموزش مقوله دشمن شناسی در بحث تربیت معتقدند. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان توجه به دشمن شناسی در کتاب های درسی آمادگی دفاعی بر اساس اندیشه های امام خامنه ای انجام شد. این پژوهش با روش تحلیل محتوا صورت پذیرفت و جامعه آماری آن شامل دو جلد کتاب درسی آمادگی دفاعی پایه نهم و دهم سال تحصیلی 1403 1404 بود. برای انتخاب نمونه، از روش سرشماری استفاده شد. بنابراین، حجم نمونه منطبق بر جامعه انتخاب گردید. جمع آوری داده ها با استفاده از سیاهه تحلیل محتوای محقق ساخته انجام شد. یافته های این پژوهش از این قرار است: مؤلفه های دشمن شناسی 697 مرتبه در این کتاب ها مورد توجه قرار گرفته است. بیشترین تأکید، بر مؤلفه شیوه های مقابله با دشمن با 438 فراوانی و کمترین تأکید، بر مؤلفه دلایل دشمنی دشمن با 38 مورد بوده است. با وجود اهمیت شناخت ماهیت دشمن، به این مؤلفه توجه چندانی نشده است. نتیجه آنکه با وجود تأکید بر دشمن شناسی در محتوای آموزشی، نیاز به بازنگری در توزیع متوازن مؤلفه ها، استفاده بیشتر از تصاویر و توجه بیشتر به شناخت ماهیت دشمن وجود دارد.

خرد نقشی بسزا در حل مسائل فردی و اجتماعی انسان ایفا می کند و تربیت خردمندانه یکی از اهداف مهم در تعلیم و تربیت است. با توجه به اینکه مؤلفه های خرد امری وابسته به فرهنگ می باشد و تربیت خردمندانه وابسته به تربیت عقلانی متربی است، لذا هدف پژوهش، تبیین رویکرد علامه طباطبایی به خردمندی (با تأکید بر تفسیر المیزان) و پیامدهای آن در تربیت عقلانی است. جامعه آماری شامل کلیه آثار علامه طباطبایی و تفسیر المیزان ایشان، به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شده و از روش تحلیل محتوای کیفی برای انجام این پژوهش استفاده شده است. اطلاعات با سه مرحله جست وجوی واژگانی به نرم افزار Maxqda2020 وارد شدند و مورد کدگذاری باز قرار گرفتند؛ سپس کدهای باز به نرم افزار Excel2010 وارد شدند و مورد کدگذاری محوری و انتخابی قرار گرفتند. با استفاده از رویکرد استنتاجی فرانکنا و با مبنا قرار دادن کدهای انتخابی و محوری خرد به عنوان گزاره های واقع نگر، به استنتاج اصول و روش های تربیت عقلانی اقدام شد. الگوی خرد استخراج شده شامل پنج بعد و 32 کد انتخابی و 161 کد محوری است و تربیت عقلانی شامل یازده اصل است که ذیل اکثر آنها چندین روش نیز مطرح شده است.

مقاله «تبیین معرفت شناختی تربیت جنسی کودکان (هفت تا دوازده سال) با استناد به قرآن و احادیث» جنبه های دانشی و ادراکی تربیت جنسی کودکان را بررسی می کند. راهکارها دو دسته پیشگیرانه و درمانگر ند، با اولویت راهکارهای پیشگیرانه. در بخش پیشگیری، ضرورت های جنسیتی، آموزش مربیان و متربیان، پاسخ گویی منطقی به پرسش های کودکان و پرهیز از رفتارهای ناپسند، و در بخش درمانگر نیز آگاه سازی و اصلاح اشتباهات جنسیتی به عنوان راهکارهای اصلی اند. یافته ها نشان می دهند ترکیب راهکارهای پیشگیرانه و درمانگر، تربیت جنسی را بهینه می سازد. مقاله با استناد به آیات قرآن و احادیث، ضمن برجسته سازی اهمیت تربیت جنسی کودکان، راهکارهای عملی برای تحقق آن ارائه می دهد. پژوهش حاضر با روش کیفی کتابخانه ای و رویکرد توصیفی تحلیلی، به تبیین جنبه های دانشی و ادراکی تربیت جنسی کودکان هفت تا دوازده سال می پردازد. نوآوری پژوهش در تمرکز اختصاصی بر «تبیین معرفت شناختی» تربیت جنسی نهفته است؛ یعنی استخراج و تحلیل عناصر دانشی ادراکی از قرآن و حدیث با دسته بندی راهکارها به پیشگیرانه و درمانگر. برخلاف مطالعات پیشین که بیشتر بر مبانی کلی یا روش های رفتاری تأکید داشتند، این مقاله با ارائه الگویی عملی و ساختارمند و نیز پر کردن خلأهای موجود، تربیت جنسی را از حالت تابو به فرایند آگاهانه دینی تبدیل می کند.

پژوهش با هدف اعتبارسنجی الگوی مولفه های پرورش تفکر کودک در برنامه آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت شناسی اسلامی انجام پذیرفت. جامعه آماری اساتید دانشگاه تهران با استفاده از اصل اشباع و روش نمونه گیری غیر تصادفی هدفمند 16 مصاحبه شونده انتخاب شدند. . به منظور تعیین روایی پرسشنامه از روایی محتوایی و سازه و همچنین پایایی نیز از طریق ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی محاسبه شد که نتایج بیانگر روا و پایا بودن ابزار بود. روش تجزیه و تحلیل داده ها از روش های استنباطی (آزمون تی تک نمونه ای و آزمون تحلیل عاملی تأییدی) با استفاده از نرم افزارهای Spss-V23 و Smat Pls-V3 استفاده شد. یافته ها نشان دادند که پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت شناسی اسلام شامل 159 شاخص، 32 مولفه و 7 بعد اخلاقی شدن کودک و فهم مباحث ارزشی، ایجاد تفکر عقلی، استدلالی و منطقی، دیدگاه شهودی و فلسفی، ارتقا درک سیاسی و اقتصادی، ارتقا درک معرفت شناسی و هستی شناسی، تادیب و تربیت کودک و درک خداشناسی بود.در نهایت با توجه به عوامل شناسایی شده، الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت شناسی اسلام ارائه شد که از اعتبار مناسبی برخوردار بود.