درخت حوزه‌های تخصصی

این مقاله به بررسی پاسخگویی در بستر تحولات آموزش عالی و دانشگاه ها در جهان و ایران می پردازد. در این مسیر، تحولات مهم اثرگذار شناسایی شده اند که عبارتند از: 1). تحولات علم و فناوری و زیرشاخه آن، انقلاب های صنعتی و تأثیر آن بر ظهور برنامه های آموزشی جدید؛ 2). افزایش تقاضای اجتماعی برای تحصیل و توده ای شدن آموزش عالی؛ 3). ایده دانشگاه کارآفرین، بازاری سازی و خصوصی سازی آموزش عالی؛ 4). ارتباط جامعه و صنعت با دانشگاه؛ 5). تضمین کیفیت و رتبه بندی آموزش عالی؛ 6). مسئولیت اجتماعی که شامل مواجهه با مسائل جهانی و رعایت خیر عمومی است و پاسخگویی را به سطح تصمیم گیری و حکمرانی با رعایت اخلاق و حقوق می برد. در عصر کنونی، که پارادایم توسعه پایدار مشروعیت دانشگاه را در انجام مسئولیت اجتماعی آن می بیند، پاسخگویی نیازمند نگاهی متفاوت است؛ به این معنا که آموزش عالی، دانشگاه و دانشگاهیان باید در تعادل یابی در اکوسیستم خود، با رعایت اصول اخلاقی به ارائه خدمات مؤثر در سطوح محلی، منطقه ای، ملی و بین المللی بپردازند و در زیست بوم خود پاسخ گو و بالنده باشند؛ در چنین رویکردی، پذیرش تغییرات در نظام آموزش عالی با فهم موقعیت، توضیح روندها، تلاش برای بهبود و تعالی فرآیندها و سازوکارها و همراهی خلاقانه با زمینه اجتماعی ممکن و سازگار است، بدون آنکه اصول اخلاقی مأموریت دانشگاه خدشه دار شود.

از دیدگاه اغلب عالمان امامیه، خبر واحد در اعتقادات حجیت ندارد و مسائل اعتقادی با اخبار آحاد قابل اثبات نیست. مکتب تفکیک به یکی از جریان های فکری متأخر شیعی اطلاق می شود که قائل به جداسازی سه روش معرفتی یعنی قرآن، فلسفه و عرفان است و بر مبرا نمودن شناخت قرآنی از شناخت بشری تأکید می کند. این مکتب با وجود اینکه در ظاهر همان دیدگاه مشهور را پذیرفته لیکن در عمل گویا مطابق مبانی خود رفتار نکرده است. این نوشتار مسأله رویکرد مکتب تفکیک در حجیت خبر واحد در اعتقادات (با تأکید بر مبحث توحید) را با روش توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات برگرفته از متون بزرگان این مکتب، مورد واکاوی و بررسی قرار داده و به این نتیجه دست یافته که با اینکه نمایندگان مکتب تفکیک خود را تابع مجتهدین بنام شیعه می دانند، اما به دلیل تضعیف جایگاه عقل و بها ندادن به استدلال های عقلی و منطقی در معارف دینی، به ناچار به سمت استدلال به خبر واحد و نوعی اخباری گری در اعتقادات روی آورده و در بنا و عمل، برخی بزرگان آن ها در مسائل اعتقادی به اخبار آحاد استنادکرده و در موارد متعدد حتی بررسی اسناد خبر، تحلیل و توضیح کافی معنای روایت و بیان کیفیت استدلال و دلالت متن را فروگذاشته اند.

إنّ تتبّع أنماط المقاربه للنص القرآنی لا یتأتّى إلّا من خلال الرجوع إلى تاریخ الوعی، والنظر فی تحوّلات العقلانیّه عبر أطوارها المتعاقبه، من العصر الکلاسیکی إلى العصور الحدیثه ثمّ ما بعد الحدیثه. ویتطلّب هذا الأمر فهماً لهذه الظاهره ضمن الأطر المعرفیّه الکبرى التی اضطلعت بدور فاعل ومؤثّر فی تاریخ الوعی الإسلامی. وبعباره أخرى، فإنّ تحلیل هذه الأنماط المختلفه فی مقاربه النص القرآنی فی التاریخ یتوقّف على تحدید السیاقات المعرفیّه والجذور النظریّه المرتبطه بسلسله التحوّلات الفکریّه والعلاقات التاریخیّه التی أنشأتها وأغذتها. إنّ هذه التحوّلات والعلاقات تعبّر عن تغیّرات عمیقه فی البُنى المعرفیّه التی وجّهت الفکر الإسلامی، وتکشف عن تنوّع فی أنماط العقلانیّه عبر المراحل المختلفه من تاریخه. وعلى هذا الأساس، تتولّى هذه الدراسه تحدیداً وتحلیلاً لثلاث مقاربات رئیسه فی التعامل مع القرآن: المقاربه المدرسیّه التقلیدیّه، والمقاربه الحداثیّه التجدیدیّه، والمقاربه ما بعد الحداثیّه العقلانیّه التنویریّه. کلّ واحده من هذه المقاربات تُعتبر نتاجاً لظروف معرفیّه وعلاقات خطابیه مخصوصه، وتمثّل شکلاً متمیّزاً من أشکال العقلانیّه. ویتمثّل الهدف الأساس من هذا البحث فی توضیح طرائق التوجه المختلفه إلى القرآن واستخلاص الفوارق المعرفیّه بین هذه المقاربات الثلاث. (الهدف الرئیس) وفی سبیل تحقیق هذا الهدف، تتمحور الإشکالیّه المرکزیّه للبحث حول السؤال الآتی: على أیّ أسس معرفیّه، وتحت أیّ فرضیّات نظریّه، نشأت کلّ واحده من هذه المقاربات؟ وکیف صاغت علاقه النصّ بالعقلانیّه والموقع التاریخی ضمن أفقها الخاصّ وظروف نشأتها وتشکّلها؟ فی الواقع، ینبغی أن یُطرح السؤال الآتی: کیف استطاعت هذه المقاربات الثلاث- فی إطار البُنى المعرفیّه المنبثقه من ظروفها التاریخیّه الخاصه، ومن خلال اعتمادها مناهج تفسیریّه وخطابیّه متمیّزه- أن تقدّم فهماً متماسکاً وفی الوقت ذاته مختلفاً للقرآن الکریم؟ وما هی الطاقات المعرفیّه التی أسهمت فی إعاده إنتاج أنماط العقلانیه الدینیه والتأملات التاریخیه التی أدت إلى هذا التنوّع اللافت فی فهم القرآن عبر العصور الثلاثه: الکلاسیکی، والحدیث، وما بعد الحدیث؟ (السؤال الرئیس) تعتمد هذه الدراسه على المنهج التحلیلی- التاریخی، وتندرج ضمن مقاربه نقدیّه- مقارِنه لمعالجه هذا السؤال المحوری فی أبعاده ومستویاته المتعدّده. وتسعى- بالاستناد إلى طاقات هذا المنهج- إلى إعاده بناء المنطق المعرفی الکامن خلف هذه المقاربات، وتحدید البارادایمات التفسیریّه الخاصه بها، واستخلاص أوجه التشابه والاختلاف الجوهریّه فی طرائق التوجه إلى القرآن ضمن هذه الحقول المعرفیّه الثلاثه الممتدّه على خطّ التاریخ البشری. تکمن الأهمیّه هنا فی أنّ هذه المقاربه تتیح لنا أن ننظر إلى هذه التیّارات لا بوصفها أنماطاً تفسیریّه محایده أو خارجه عن سیاقها الزمنیّ، بل باعتبارها تشکیلات معرفیّه منبثقه من أجهزه وعیٍ متمیّزه (Cognitive Apparatuses)، ومتفاعله مع التحوّلات التاریخیّه والعقلانیّات الناتجه عنها، ومن ثمّ نقوم بفهمها وتصنیفها (المنهجیه). وتُظهر نتائج الدراسه -کما تنعکس فی متن البحث أیضًا- أنّ هذه المقاربات الثلاث قدّمت طاقات معرفیّه متنوّعه ومتمایزه فی التوجه إلى القرآن الکریم. فعلى وجه الخصوص، إن المقاربه المدرسیّه التقلیدیّه، التی تستند إلى عقلانیّه نظامیّه کلاسیکیّه قائمه على القضایا، سعت إلى رصد الحقیقه واستنباطها من خلال الأطر التفسیریّه المقرّره والقواعد اللغویّه وقواعد أصول الفقه. وقد تمخّض عن هذه المقاربه علم التفسیر، الذی مثّل تیارات متعدده فی داخله. أمّا المقاربه التجدیدیّه الحدیثه، فاستندت إلى العقلانیّه التحلیلیّه والعقل الذاتیّ المستقلّ وعلوم الإنسان المعاصره، لتطرح قراءهً جدیده للقرآن فی الأفقین التاریخیّ والاجتماعیّ، من خلال منظومه من النظریّات المستنده إلى تأمّلات العلوم الإنسانیّه الحدیثه. وسعت هذه المقاربه إلى فهم «الواقع» الکامن فی مضامین القرآن الکریم وشرحه وفق المنهجیّه العلمیّه والعقلانیّه الحدیثه. وأخیراً، جاءت المقاربه الفکریّه ما بعد الحداثیّه، المرتکزه على العقلانیّه النقدیّه والسیاقیه، لتقدّم تصوّراً للقرآن باعتباره نصّاً سیّالاً، قابلاً للتخاطب ومفتوح الدلالات، تتولّد معانیه داخل «السیاقات» بوصفه ظاهره تفاعلیه مرتبطه بالسیاقات التاریخیه والاجتماعیه والخطابیه. لقد أفضى هذا المنحى إلى نوعٍ من التخاطب المفتوح والحوار المستمرّ مع القرآن الکریم، بوصفه نصّاً یظلّ أفقُ معناه فی حاله انفتاح دائم. إنّ هذا التمییز بین المقاربات الثلاث، القائم على تشخیص الطاقات الکامنه وراء کلٍّ منها، یتیح إمکانیه تحلیلٍ متعدّد الطبقات لظاهره التوجه إلى القرآن الکریم، وفهم آلیّات تشکّل هذه المقاربات الثلاث.

این مقاله به دنبال کشف نقاط اشتراک، افتراق دو مقوله روش شناسانه و رسیدن به فهمی بین الأذهانی از آنهاست. منظور نویسنده از هرمنوتیک، هرمنوتیک عام و روشمند است. در این مقاله ابتدا نظرات هرش و بتی بررسی می شود و سپس معانی «تفسیر» و «تأویل» از دیدگاه آیت الله معرفت مورد بررسی قرار می گیرد. اهمیت ساخت زبانی قرآن در ایجاد فرهنگ جدید زبانی و تأثیر فضای ذهنی مخاطب در تفسیر نیز از دیگر موضوعاتی است که بررسی خواهد شد. در نهایت نویسنده پس از بررسی تطبیقی این مسائل به این نتایج دست یافته است: 1. وجود روش عام در هر دو مقوله ی مورد مطالعه وجود دارد؛ 2. هرمنوتیک هرش از این جهت که دربردارنده دو مرحله عبور از معنای لفظی برای رسیدن به معناداری است، انطباقی قابل ملاحظه با معنای «تأویل» از دیدگاه آیت الله معرفت دارد که به انتزاع مفاهیم عام از آیه قائل است، اما برای متن، معنای واحدی را درنظر می گیرد که روش دستیابی به آن را ارائه نمی کند؛ 3. هرمنوتیک نامتقارن با وجود قید ذهنیّت، به تفسیر و ترجمه آزاد قرآن برای فهم و استفاده همگان قائل است، بنابراین با وجود شباهتی که در نتیجه آن با روش آقای معرفت وجود دارد، در عمل به شیوه ای متفاوت عمل می کند.

مفاهیمی مانند محیط زیست و منابع طبیعی محور اصلی توسعه پایدار در جوامع امروزی به شمار می روند و همواره به عنوان بخشی از سرمایه ملی کشورها مورد توجه بخش قانون گذار بوده اند. این مقاله به بررسی سطح انطباق قوانین حقوقی مرتبط با محیط زیست و منابع طبیعی، با مبانی اخلاق زیستی و آموزه های دینی می پردازد. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی چگونگی تأثیر اصول اخلاق زیستی بر توسعه قوانین محیط زیستی و همچنین نقش آموزه های دینی در شکل دهی رویکردهای قانونی در حفاظت از منابع طبیعی است. در این مقاله به مفاهیمی مانند مسئولیت انسانی، عدالت بین نسلی و یکپارچگی اکوسیستم اشاره خواهد شد. یافته های این مطالعه نشان دهنده غلبه رویکرد انسان محور در قوانین موجود زیست محیطی و عدم درنظرگیری ارزش ذاتی طبیعت در آنهاست؛ همچنین انطباق این قوانین با مبانی اخلاق زیستی و آموزه های دینی نشانگر عدم پرداخت مناسب به برخی اصول بنیادین در قوانین حقوقی است که مهم ترین آنها عبارتند از: اصل ارزش ذاتی طبیعت و لزوم امانتداری، اصل تکلیف گرایی انسان و نیز اصل یکپارچگی زیست بوم. نتایج تحقیق بیانگر ضرورت توجه ویژه به رویکرد زیست محور به موازات رویکرد انسان محور در وضع قوانین یادشده است؛ به طوری که با چنین رویکردی بخشی از قانون گذاری و سیاست گذاری های محیط زیستی می بایست با اصالت بخشی ذاتی به محیط زیست انجام پذیرد؛ به عبارت دقیق تر در یک جامعه توحیدی با نظام فکری اسلامی، حفاظت از محیط زیست نه یک انتخاب راهبردی که تجلّی مستقیم جهان بینی توحیدی و جلوه ای از حضور مسئولانه انسان در مقام خلیفه الله است. این دیدگاه پشتوانه ای استوار برای مقابله با چالش های نوین زیست محیطی از بحران تغییرات اقلیمی تا تخریب روزافزون تنوع زیستی به شمار می رود.

هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل محدوده قانونی و مصادیق مجاز تأدیب والدین در ایران و تطابق آن با نظام های حقوقی بین المللی است. این مطالعه با رویکردی توصیفی-تحلیلی و به روش کتابخانه ای، به گردآوری داده ها پرداخته و یافته های آن نشان می دهد که در حقوق ایران، قوانینی مانند ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی به والدین اختیار تنبیه محدود برای تربیت فرزندان می دهد، اما به دلیل ابهام در معیارهای «حد متعارف» و «مصلحت کودک»، تفسیرهای مختلفی از این حدود مجاز صورت می گیرد. این ابهامات در مواردی ممکن است منجر به تجاوز به حقوق کودک و نقض استانداردهای حقوق بین المللی مانند کنوانسیون حقوق کودک شود. نتایج پژوهش نشان داد که اگرچه تأدیب والدین از حقوق آنان برای تربیت فرزند است، این حق باید با اصول کرامت انسانی و حفظ حقوق کودکان محدود شود. این پژوهش همچنین تأکید بر نیازمندی به بازنگری و شفاف سازی قوانین داخلی برای جلوگیری از سوءاستفاده از اختیارات والدین و حمایت بیشتر از حقوق کودکان دارد.

اعجاز، دلیل صدق ادعای حقانیت هر پیامبر و مدعی رسالت الهی است. قرآن، معجزه پیامبر(ص) و اعجاز بیانی قرآن از برجسته ترین وجوه اعجاز قرآنی است که باوجود پیشرفت روزبه روز سطح سخنوری و فن بیان، عجز بشری از آوردن همانند آن نمایان است و جاودانگی آن به قوت خویش باقی است. یکی از وجوه اعجاز بیانی قرآن، گزینش الفاظ و انتخاب آنهاست. چینش کلمات در عبارت هاى قرآنى بسیار دقیق و جایگزین ناپذیر هستند به گونه ای که نمی توان کلمه اى را به جاى مترادف خود گذاشت. این دقت و ظرافت در کاربرد الفاظ قرآن فقط منحصر در قدرت الهى است و توان علم انسان در این زمینه محدود است و این نشانه اعجاز قرآن است که با گذر زمان فرسوده نمی شود. مقاله حاضر باشیوه توصیفی-تحلیلی، اعجاز بیانی قرآن در گزینش الفاظ را بررسی می کند و نمونه های متعددی از فرآیندهایی که در اتخاب واژگان قرآنی به کار گرفته شده را ارائه می دهد. استواری واژه ها، مأنوس بودن واژگان، خوش آهنگی، رعایت عفت، نکته سنجی، تناسب لفظی و معنایی، سهولت ادای کلمات و نوع تقابل واژه ها از مهمترین موارد است.

فراموشی تاریخ، بحران هویت می آفریند و آگاهی از خاطره تاریخی، صیانت جامعه از هجمه های ضدهویتی را در پی دارد. ایران باستان از کهن ترین ادوار بشری، روایت های مکتوب زرتشتی و ایرانی دارد. گوناگونی مواجهه با تاریخ ایران باستان در جنگ روایت ها و اینکه تاریخ نگاری اسلامی در کنار کدام روایت می ایستد و از آن دفاع می کند، مسئله ای است که منجر به این پژوهش شده است. تاریخ نگاری اسلامی ازمیان روایت های کهن درباره ایران باستان با رویکردی تصحیحی-تنزیهی و ازسویی تکمیلی-تقویتی، روایت ایرانی-زرتشتی را ترجیح می دهد و مدافعانه از آن دفاع می کند. در این مقاله که با رویکرد توصیفی-تحلیلی نگاشته شده، نویسنده به این نتیجه رسیده است که انتخاب مورد نظر، دلایلی دارد که بخشی از یافته های پژوهش را تشکیل می دهد. نخستین دلیل، توافق عمومی ایرانیان درباره تاریخ باستانی کشور است؛ این هم سویی با وجود تفاوت های مذهبی و پراکندگی جمعیتی، قابل توجه است. دومین عامل، نظر مورخان اسلامی درباره استمرار و پایداری نظام شاهنشاهی در ایران است؛ موضوعی که برای دیگر اقوام و ملت ها کمتر صدق می کند. سومین دلیل، توجه ویژه زرتشتیان به شناخت نسب و تبار است؛ آنان برای حفظ شجره نامه های خود، روایت هایی از گذشتگان نقل می کردند. دلیل دیگر، وجود دفاتر بایگانی در اسناد رسمی شاهی ایران است و در نهایت، هماهنگی میان روایت های تاریخی و جغرافیای تاریخی کشور نیز از عوامل مؤثر در این انتخاب به شمار می رود. اما جانب داری تاریخ نگاری اسلامی از تاریخ نگاری زرتشتی-ایرانی دلیلی بر اعتماد تقلیدی و کورکورانه نیست، بلکه مورخان اسلامی با نگرشی انتقادی به سنوات تاریخی، جهل تاریخی، اخبار اساطیری و تفکیک بین سلسله های شاهانی و نقد تطبیق های ناروا و پر کردن خلأ های تاریخی، رویکردی عالمانه در مواجهه با تاریخ نگاری زرتشتی پیش گرفتند.

قرآن کریم به عنوان نخستین منبع تشریع، همواره جایگاهی اساسی در فقه شیعه داشته است، اما فقها در میزان و شیوه بهره گیری از آن اختلاف دارند. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد قرآن در فقه آیت الله سید محمدهادی میلانی (1273-1354 ش)، به تحلیل رویکرد تفسیری ایشان در استنباط احکام شرعی می پردازد. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده ها بیشتر از آثار فقهی آیت الله میلانی، به ویژه کتاب محاضرات فی الفقه الجعفری، استخراج شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد آیت الله میلانی با تأکید بر حجیت ظواهر آیات، توجه به سیاق و شأن نزول، تطبیق ساخت یافته آیات با روایات، و ترکیب قرآن و سنت، الگویی فعال و متوازن برای استنباط فقهی از قرآن ارائه داده اند. این رویکرد، زمینه ساز بازگشت آگاهانه به متن قرآن در فقه معاصر شیعه است.

آیات ۱۵۱تا ۱۵۳ سوره انعام، به عنوان وصایای بنیادین و «محکمات» قرآنی، رهنمودهای اقتصادی مهمی ارائه می دهند؛ امّا با وجود توجه مفسران و مؤلفان کتب فقه القرآن نسبت به آنها، ارائه تحلیلی نظام مند در مورد آن ها برای تبیین بنیان های یک نظام اقتصادی عدالت محور، کمتر کاویده شده است. این پژوهش با هدف استخراج و تبیین اصول اقتصادی این آیات، به ویژه در مقابله با فقر، مدیریت مال یتیم، و عدالت در معاملات، در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که آیات مذکور چه مبانی و راهکارهای عملی برای نظام اقتصادی عادلانه و منطبق با «صراط مستقیم» ارائه می دهند؟ با رویکرد تفسیری-تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی متون تفسیری و آثار فقه القرآن، نتایج نشان می دهد آیات مذکور، ضمن تحریم قتل فرزندان از بیم فقر (إملاق) با تأکید بر رازقیت الهی، بر لزوم حفاظت و رشد مال یتیم «بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» تا بلوغ و رشد عقلی و وجوب رعایت کامل و عادلانه کیل و میزان «بِالْقِسْطِ» در مبادلات تأکید دارند. همچنین، ضرورت عدالت در گفتار (وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَى) و وفای به عهود (از جمله قراردادهای اقتصادی) به عنوان ارکان اعتماد و سلامت روابط اقتصادی تبیین شده است. تحلیل آیه ۱۵۳، این رهنمودها را جزء لاینفک «صراط مستقیم» و التزام به آن ها را مسیر دستیابی به تقوا و زیربنای نظام اقتصادی عادلانه معرفی می کند.

نقش حوزه علمیه مشهد و آیت الله العظمی میلانی در تاریخ معاصر حوزه های علمیه شیعی در مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین محمدحسن خزاعی از اساتید سطح خارج حوزه علمیه مشهد سئوال: برای شروع گفتگو اشاره ای به سوابق علمی و فرهنگی داشته باشید؟جواب: درس مطول را پیش حجت هاشمی می رفتم. شرح لمعه را نزد مرحوم حاج میرزا احمد مدرس یزدی که تا حدود 60 سال لمعه تدریس می کرد، آموختم و همچنین قوانین و مکاسب شیخ انصاری را از محض مرحوم استفاده کردم. البته کتاب ارث را نزد آیت الله سید جعفر سیدان درس گرفتم و بخشی از مکاسب محرمه را از محضر مرحوم شیخ جعفر زین الدین -که استاد دانشگاه شده بود و فیلسوف بود- استفاده کردم، بخش خسارات مکاسب و کمی از بیع مکاسب را نیز نزد مرحوم شیخ علی اکبر علی زاده -که مدتی امام جمعه فردوس مدتی بودند- درس گرفتم. بحث قطع رسائل را خدمت مرحوم سید جلال مدرس یزدی پسر حاج سید احمد مدرس در مسجد گوهرشاد گذراندم و یک سال هم در درس رسائل مرحوم آیت الله سید محمدکاظم دامغانی مهدوی حاضر شدم. کفایه را مدت یک سال و خورده ای در درس مرحوم آیت الله شیخ هاشم قزوینی -که سال آخر زندگی شان بود- شرکت کردم که بعد از آن مریض شدند و به رحمت الهی رفتند. کمی از استسحاب را هم در درس مرحوم شیخ محمدرضا نوغانی حاضر شدم و چهار جزء تراجیح را نزد آیت الله سید عباس سیدان، برادر بزرگ آقا سید جعفر سیدان آموختم. مقداری از کفایه را در درس مرحوم آقای اشکوری -که از فضلای مدرسه نواب و مرد فاضل و دانشمند بود- شرکت کردم.

اندیشه دینی دیوید هیوم غالباً به مثابه مجموعه ای از نقدهای سلبی بر الهیات طبیعی و براهین اثبات وجود خدا تفسیر شده است. این مقاله با اتخاذ خوانشی همدلانه و تحلیلی، نشان می دهد که این تصویر رایج، پروژه فلسفی هیوم را به نحو نابسنده ای تقلیل می دهد. مدعای اصلی نوشتار آن است که نقدهای هیوم بر الهیات اثبات گرا نه پایان دین، بلکه مقدمه گذار از ایمانِ معرفت محور به ایمانِ زیست محور است. در گام نخست، الگوی کلاسیک ایمان اثبات گرا در سنت عقل گرایی دینی بریتانیا و صورت بندی های شاخص آن بررسی می شود. سپس نشان داده می شود که هیوم با تکیه بر تجربه گرایی، تحلیل روان شناختی ذهن و نقد مفروضات متافیزیکی، امکان دفاع معرفت شناختی از ایمان اثبات گرا را از بنیاد تضعیف می کند. در عین حال، تحلیل های او در تاریخ طبیعی دین آشکار می سازد که دین را باید به مثابه پدیده ای انسانی، برآمده از ساختارهای عاطفی، تخیلی و عادت مند ذهن فهم کرد. در این چارچوب، ایمان غیراثباتی به عنوان پاسخی طبیعی، معنا بخش و وجودی به وضعیت ناپایدار آدمی در جهان پدیدار می شود. مقاله نتیجه می گیرد که هیوم، نه مبلغ خداناباوری، بلکه نظریه پرداز الگویی فروتنانه و انسان محور از ایمان است که با خوانش های روان شناختی معاصر از دین هم افق است.

قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) در زمره شاخص ترین منابع استنباط احکام به شمار می روند؛ اما مطلب شایان توجه این انگاره و پندار شایع است که فقها آن چنان که سزاوار است قرآن را معیار و ملاک استنادات فقهی خویش قرار نداده و عمده تأکید آن ها در استخراج احکام شرعی، بر روایات استوار است. جستار حاضر در پژوهشی توصیفی-تحلیلی، استنادات فقهی آیت الله خویی را به عنوان یکی از برجسته ترین فقهای معاصر در ابواب قضا و شهادات، به صورت مقایسه ای وتطبیقی با صاحبان معتبرترین کتب فقه القرآن که به نوعی به صورت تخصصی در زمینه آیات فقهی تدوین شده اند، در مطالعه گرفته است. رهاورد پژوهش نشان می دهد این فقیه عالی قدر در فرایند استنباط احکام، نگاه شایانی به آیات داشته و چه بسا در مواردی حتی بیشتر از کتب آیات الاحکام استشهادات و مویدات قرآنی را در صدور فتوا در نظر داشته اند، به نحوی که گاهی با تمسک به قرآن، دیدگاهی مخالف با دیدگاه مشهور فقها را اتخاذ نموده اند.

تاریخ نگاری صورت مکتوب تاریخ نگری است. بینش، نگرش، دانش و روش مورخ در نگارش اثر او تأثیر دارد. یکی از مهمترین نگرش ها و بینش های مورخ، دیدگاه تقریبی و ضدتعبّدی و پرهیز او از تعصب در نقل رویدادهای تاریخی است؛ رویکردی که مورخ را در نقل روایات بر آن می دارد تا علاوه بر ذکر فضایل بزرگان مذهبی خود، فضایل بزرگان مذهب مقابل را نیز در راستای سیاست تقریب بیان کند. البته ناگفته پیداست که اهمیت و جایگاه پیامبر خدا ص و اهل بیت ع و نوع دیدگاه مورخان نسبت به ایشان، به عنوان محور اتحاد جامعه اسلامی، در نوع نگرش آنان در تاریخ نگاری جایگاه مهمی داشته و این خاندان همواره در طول تاریخ کانون محوری و حلقه وصل اکثریت مورخان اسلامی بوده اند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با روش جمع آوری کتابخانه ای به دنبال پاسخ این پرسش هاست که مهمترین مؤلفه های تاریخ نگاری تقریبی در اصول کافی، ارشاد، اعلام الوری، فضایل اهل بیت و کشف الغمه چیست و تحت تأثیر چه عواملی بوده است؟ نگارندگان با بررسی منابع فوق به این نتیجه رسیده اند که پرهیز از بدگویی و دشنام، رعایت احترام، اعتدال و ادب اختلاف، ارائه قرائت وفاق آمیز از نقاط اختلاف، استناد به منابع مذاهب مختلف و پرهیز از بحث های جدلی از مهمترین مؤلفه های تقریبی در این آثار است. همچنین محیط جغرافیایی، شرایط تاریخی و زیستی مؤلفان و استادان آنان بر دیدگاه های تقریبی یا ضدتقریبی شان اثرگذار بوده است.

یکی از شرایط تحقق احصان که موجب تشدید حد زنا می شود امکان دسترسی شخص به همسرش می باشد به گونه ای که بتواند نیاز جنسی اش را برطرف سازد. فقها پیرامون وضعیت شرط مزبور در احصان زوجه اتفاق نظر ندارند. برخی معتقدند این شرط نسبت به زوجین به صورت یکسان اعتبار می شود، بنابراین زوجه نیز در صورتی واجد احصان تشخیص می شود که هر زمان بخواهد امکان نزدیکی جنسی با شوهرش را داشته باشد. در مقابل برخی معتقدند با توجه به این که چنین تکلیفی برای زوج وجود ندارد، احصان در زوجه به همین شکل محقق می شود که هر زمان مرد اراده ی نزدیکی با همسرش را نماید وی آمادگی آن را داشته باشد. موضع اخیر در ماده 226 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 پذیرفته شده است. نتایج تحقیق حاضر که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته نشان می دهد که نظریه برابری شرط امکان تمتع از همسر در خصوص زوج و زوجه از پشتوانه محکم تری برخوردار است و روایات ناظر بر احصان مقتضی چنین استظهاری هستند. از طرف دیگر دلایلی نظیر تحدید حق زوجه به نزدیکی در هر چهار ماه یک مرتبه، احادیث ناظر بر احصان مطلقه رجعیه و ضرورت صیانت از کیان خانواده هیچ کدام توانایی تخدیش در نظریه مختار را ندارند.

زندگانی حضرت محمد (ص) همواره مورد توجه اسلام پژوهان غربی بوده است؛ اما نه تنها به عنوان رسول الله (ص) بلکه به عنوان مؤسس دینی که جهان شمولی اعتقادی مسیحیان را تحت الشعاع قرار داده است و اقدامات سیاسی جانشینان ایشان در گسترش قلمرو ارضی مسلمانان تحت عنوان «فتوحات» به سرزمین های مسیحی نشین صورت گرفته است. یکی از مستشرقانی که آراء وی تاکنون مورد توجه قرار نگرفته، بتی کلن (2006) است. کتاب وی به نام «محمد؛ پیام آور خدا» که در حوزه تاریخ و ادیان شرقی به رشته تحریر درآمده است، در نوع خود قابل توجه است. این مقاله درصدد معرفی آراء و نظرات بتی کلن در خصوص سیره رسول الله (ص) با تکیه بر پدیده وحی و مواجهه با اهل کتاب و تبیین و نقد تاریخی آن است که با استفاده از منابع کتابخانه ای و با رویکرد «توصیفی-تحلیلی» به آن پرداخته خواهد شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گزارش های بتی کلن از حیات رسول لله در دوره مکی و مدنی ایشان در مقایسه با مستشرقان قرن بیستم در طیف سیره پژوهی با هدف بیان ساده و روان و بدون پیچیدگی و ملاحظات خاص مذهبی از زندگانی پیامبر (ص) بوده است. هرچند که نحوه استفاده از منابع و بررسی دگرگونی های حائز اهمیت عصر نبوی قابلیت نقد جدی دارد.

یکـی از مهم‌تریـن بحث‌هـا در هرحیطـه‌ای صحبـت از ضروری‌هـای آن حیطـه اسـت. اگـر کسـی بـه آن ضروریـات احاطـه کافـی و شـناخت لازم نداشـته باشـد نمی‌توانـد در آن امـر موفـق باشـد .یکـی از موضوعـات مهـم در دیـن اسلام و مذهـب شیعـه، موضـوع ضروری بـودن یـک مسـئله در فقـه، مذهـب و اسلام اسـت کـه آثـار و احـکام فراوانـی دارد. بعضـی از مسـائل در دیـن جـزء ضروری‌هـا حسـاب می‌شـوند و انـکارِ بـاوری آنهـا منجـر بـه ارتـداد و کفـر می‌شـود؛ و شـقاوت دنیـا و آخـرت را بـه دنبـال دارد. بررسـی ماهیـت فقهـی ایـن موضـوع و احـکام آن و تطبیـق آن بـر مسـئله حجـاب کـه در زمـان معاصـر تحت‌تأثیـر تهاجـم فرهنـگ ویرانگـر غرب و شـبهات جنگ رسـانه‌ای مورد انکار نظری و عملـی قـرار گرفتـه لازم بـه نظـر می‌رسـد؛ لـذا در ایـن تحقیـق ابتـدا بـه بررسـی لغـوی و اصطلاحی این موضـوع خواهیـم پرداخـت و در ادامـه احـکام مترتـب بـر آن را بیـان خواهیـم کـرد و در پایـان بحـث تطبیقـی در مسـئله حجـاب خواهیـم داشـت.

أصبحت الیوم حقوق الحیوانات وحمایتها من الانقراض من القضایا التی أُخذت بعین الاعتبار من قبل الحکومات والمنظمات وعامه الناس المهتمین بقضایا البیئه وحمایه الحیوان. لقد عُنی الإسلام، إلى جانب القضایا المتعلقه بالإنسان وحقوقه، بالقضایا البیئیه بما فی ذلک الحیوانات. وقد وردت فی المصادر الفقهیه، بناءً على العدید من الآیات والروایات حقوق مختلفه للحیوانات التی یجب مراعاتها من قبل المسلمین، کما ذُکرت المسؤولیه المدنیه عن حمایه الحیوانات. إن حمایه حقوق الحیوان لا تقتصر على صاحبها فقط، بل کل الناس مسؤولون عنها، بل وفقاً للنصوص الفقهیه یعد الحاکم الشرعی مسؤولاً عن حمایه البیئه وإقامه الدعوى من أجل تحسین وضع الحیوانات فی بعض الحالات أیضًا.