حوزه

آیت الله العظمی حاج سید محمدهادی میلانی(قدّس سرّه) از مراجع معاصر شیعه بودند که در نجف اشرف به دنیا آمده و در حوزه علمیه نجف اشرف تحصیل و تدریس کرده و سپس به کربلا مهاجرت نموده و بعد از آن با اصرار علمای مشهد، در مشهد اقامت گزیدند. حضور ایشان در حوزه مشهد برکات و فواید زیادی داشته و مقام معظم رهبری که افتخار شاگردی ایشان را داشتند در سخنان خود به بخشی از آن برکات اشاره می کنند و همواره با عبارات احترام آمیز و به بزرگی از استاد خود یاد کرده و از نقش موثر ایشان در احیاء حوزه علمیه مشهد تجلیل می کنند.در این نوشتار سعی شده تمام مطالب نقل شده در کلام مقام معظم رهبری پیرامون آیت الله العظمی میلانی از منابع مختلف گردآوری و دسته بندی شود و خصوصیات و ویژگی های این عالم و مرجع برجسته از دیدگاه آیت الله العظمی خامنه ای(دامت برکاته) تبیین گردد و برخی خاطرات مرتبط با آیت الله العظمی میلانی از زبان ایشان بازگو شود.

آیت الله میلانی جز هوشمندی ذاتی، از سرمایه هایی چون قدرت نیرومند ضد استعماری و استبدادی، نوآوری و تولید دانش و حق گرایی و پرهیز از توهم زدگی برخوردار بود. ایشان با بهره گیری از این توانایی ها توانست از علوم عقلی و عرفان به مثابه دو ظرفیت مهم تمدنی بهره ببرد و در حوزه سیاست به گفتمان سازی روی آورد. آیت الله میلانی توانست با استفاده از آزاد اندیشی، از حجاب اعظم علم عبور کند و با پاسخ گویی و مشورت و آینده نگری و توسعه ارتباطات علمی و تولید دانش، به قدرت شگفت انگیز علم دست یابد. ایشان در ادامه کوشید تا از یک سو راه دستیابی به اجتهاد را به نخبگان نشان دهد و از سوی دیگر، با ترویج مبانی در میان مردم، نیل به حق را که اساس تمدن سازی است، گسترش دهد.

گفتمان سازی، ایجاد یک اندیشه و باور در ذهنیت اجتماعی و مفهومی نوین و میان رشته ای در دانش ها و علوم و الگوی نمادین در روند حرکت های تاریخی و تحقق نمادین ایده ها و اندیشه ها در واقعیت اجتماعی است. گفتمان سازی روندی است که مصلحان و نقش آفرینان تاریخی آن را می آفرینند و جامعه را به پویشی نوین در آن مسیر نورانی وامی دارند. در رویکرد بحثی ما یکی از نمونه های تاریخی، آیت الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی است که در عصر انجماد تاریخی و در دوره توقف حرکت های تکاملی و دوره وانهادگی و تسلیم در برابر حکومت های استعماری، در تقابل با این حرکت های واپس گرایانه، منشأ پویشی مقدس و حرکتی الهام بخش گردید. زیربنای این روند نوین، والایی اندیشه ای هم سو با اندیشه های حضرت امام خمینی (ره) و والایی شخصیت علمی، فقهی، سیاسی، اجتماعی و بین المللی آیت الله سیدمحمدهادی میلانی است که زندگی و نقش آفرینی های ایشان، واقعاً حیرت گونه و در عین حال، الهام بخش است.

آیت الله میلانی یکی از شخصیت های برجسته و اثرگذار در تاریخ تشیع و ایران است. فعالیت های مهم ایشان در آن عصر، امروز یکی از مسایل مهم در تبیین و تحلیل تاریخ معاصر و به ویژه تاریخ معاصر حوزه علمیه خراسان شده است. علت این امر آن است که از یک سو در زمان ایشان دگرگونی محسوس و مشهودی در سازمان حوزه و روحانیت اتفاق افتاد و نظام آموزشی و تربیتی حوزه در مشهد متحول شد. تبلیغ دینی، سازمان و جایگاهی ویژه در برنامه های حوزه به دست آورد و سرمایه های انسانی حوزه، بازسازی شدند و نهاد مرجعیت در عرصه مبارزات سیاسی، ورودی جدی و سازمانی داشت. از سوی دیگر در اواخر دهه چهل، ایشان بنا به روایتی سکوت کرد یا از حوزه فعالیت های انقلابی دست کشید و بنابر روایتی، به مبارزه مخفیانه روی آورد. این در حالی بود که مبارزات مردم ایران در اواخر دهه چهل، به موقعیتی حساس رسیده بود که کوچکترین اشتباه یا سکوت و عدم همراهی، می توانست مسیر تحولات را تغییر دهد و انقلاب مردم ایران به ثمر نمی نشست. در این نوشتار، می کوشیم این موضوع را به دقت بررسی کنیم.

مرحوم آیت اللّه العظمی میلانی؟ره؟ یکی از شخصیت های مهم در تاریخ روحانیت شیعی در فاصله پس از کودتای ۲۸ مرداد۱۳۳۲ تا ۱۳۵۴ش در عرصه فرهنگ دینی ایران به شمار می آید که اقدامات پردامنه ای را در عرصه بازسازی و بهسازی نهاد روحانیت به عنوان نهاد ساخت و پرداخت و گسترش و مراقبت از فرهنگ دینی و شیعی در ایران به انجام رسانده که هر یک از آن ها با درجات متفاوت بر تاریخ تحول این فرهنگ، اثرگذار بوده، به گونه ای که تاریخ این نهاد را به پیش و پس از خود تقسیم کرده است. امّا آنچه تا کنون به عنوان تاریخ اقدامات ایشان در مقالات پژوهشگران و مصاحبه با شاگردان ایشان بازتاب یافته و می یابد و در قالب سبک تاریخ نگاری کتبی و شفاهی خود را نمایان ساخته، گزارش ها و دیدگاه هایی محدود و سطحی را ارائه می کند که ربطی به دانش نویسندگان و نیز مصاحبه شوندگان از سرگذشت آن اقدامات، ندارد، بلکه مربوط به کاستی ذاتی رویکرد تاریخ نگری ایشان است که بر پایه آن به تاریخ نگاری (در پژوهش ها) یا تاریخ روایی (در مصاحبه ها) پرداخته اند. در این پژوهش به بررسی تأثیر تاریخ نگری موجود به یکی از مجموعه اقدامات مرحوم آیت اللّه العظمی میلانی (نظام آموزشی حوزه علمیه مشهد) پرداخته شده و ضمن تبیین کاستی های آن، تصویری از رویکرد تاریخ نگری جانشین و پیشنهادی که می تواند ابعاد مغفول مانده در تاریخ فرهنگ نگری و فرهنگ نگاری موجود را نشان دهد، ارائه شده است. دستاورد این پژوهش با استفاده از چهارچوب مفهومی، مقایسه ای-تطبیقی میان دو سبک تاریخ فرهنگ نگری-فرهنگ نگاری وتاریخ فرهنگی نگری-فرهنگی نگاری، اثبات ظرفیت بالای تاریخ فرهنگی نگری-فرهنگی نگاری (افزون بر توجّه به علل و عوامل و دلیل و دلایل ظاهری) برخورداری از توان بالا در خوانش علل و عوامل و دلایل پنهانی در وقوع رخدادها است که می تواند پایه گذار پیدایش دیدگاه های کلان تمدّنی نسبت به رخدادهای تاریخی و از جمله اقدامات آموزشی آیت اللّه العظمی میلانی در حوزه علمیه مشهد باشد.

تلاش در راه شناختن یاران امام خمینی در انقلاب اسلامی از میان مراجع تقلید، توحید کلمه ی علمای بزرگ و یکپارچگی آنان در نهضت دینی و هماهنگی آنان با رهبر کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی را آشکار می سازد. آیت الله العظمی سیدمحمدهادی حسینی میلانی براساس اسناد موجود حامی و پشتیبان علمی و عملی امام خمینی بوده است. در اسناد انقلاب اسلامی نامه های آیت الله میلانی به امام خمینی و نامه های امام خمینی به آیت الله میلانی وجود دارد.تاکنون همه این مکتوبات این دو مرجع در یک پژوهش اسنادی کنار هم قرار نگرفته است. با تأمل و درنگ در این نامه ها، اشتراکات اندیشه سیاسی امام خمینی و آیت الله میلانی به دست می آید.از آیت الله میلانی نه نامه به امام خمینی وجود دارد و امام خمینی نیز هفت نامه خطاب به آیت الله میلانی نوشته اند. شاید نامه های دیگری از این دو مرجع مجاهد وجود داشته است که از میان رفته یا پژوهشگر تاکنون به آن ها دسترسی پیدا نکرده است. تمام این پانزده نامه در این مقاله بررسی و تحلیل محتوا شده است . از درون متن این نامه ها گفتمان سیاسی مشترک شناخته می شود.

حوزه علمیه مشهد به عنوان یکی از کهن ترین حوزه های علمیه شیعه حضور علمای مختلفی را درون خود تجربه کرده است ولی بعد از واقعه کشف حجاب و اعتراض علمای مشهد حوزه علمیه مشهد توسط حکومت پهلوی تعطیل شد. دوران تعطیلی رضاخان و تبعید اساتید و علمای مشهد یک فترتی ایجاد گردید و بیش از 15 سال حوزه مشهد نتوانست به شرایط قیلی خود بازگردد ولی حضور آیت الله میلانی در شهر مشهد جان تازه ای به روح حوزه علمیه می دمد و تغییرات مهمی را در آن ایجاد می کند و در فاصله کوتاهی کلاس های درس حوزه شکوفا می شود. حضور ایشان به عنوان مرجع تقلید شیعیان نقش مهمی در مشهد ایفا می کند و نه تنها وضعیت مذهبی مشهد را بهبود می بخشد بلکه فعالیت های بسیاری در عرصه اجتماعی و فرهنگی دارد و در هر لحظه که می توانند به کمک مردم می روند و به عنوان یک مصلح اجتماعی بزرگ ایفا نقش می کنند. در این مقاله تلاش کرده ایم بخش هایی از فعالیت های فرهنگی و اجتماعی ایشان را بیان نماییم

آیت الله سیدمحمدهادی میلانی از عالمان دینی طراز اول ایران در تاریخ ایران معاصر محسوب می شود که زندگی، آثار و فعالیتهای وی از جنبه های مختلف قابل بررسی و ارزیابی است. از نظر فعالیت در عرصه های اجتماعی و سیاسی، مهمترین دوره زندگی وی، در زمان حضورش در مشهد مقدس بود. در این دوره، افزون بر این که به عنوان مجتهد و مرجع طراز اول در سطح ایران و جهان تشیع شناخته شد، حوزه علمیه مشهد را متحول کرد و اعتبار بخشید و در رویدادهای سیاسی دهه ۱۳۴۰ش. نقش رهبری و تعیین کننده داشت. در بستر همین نقش و فعالیتها، با گروهها، انجمن ها، احزاب و جریان های مختلف فکری، مذهبی و سیاسی ارتباط برقرار کرد؛ ازجمله آنها، جریانهای روشنفکری ، به ویژه روشنفکری دینی بود که آیت الله میلانی از ابتدای ورود به مشهد تا آخرین سالهای حیات با آنها مرتبط بود. در این مقاله با شیوه توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر اسناد، این ارتباط مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته است.این بررسی نشان می دهد که ویژگی های شخصی و عملکردی آیت الله میلانی، سبب گرایش و جذب قشر تحصیل کرده جوان و جریانهای روشنفکری به ویژه روشنفکران دینی مشهد به سوی ایشان شد. نتیجه آن، برقراری ارتباط دوسویه ای بود که در دو مرحله یا وضعیت تعاملی و انتقادی قابل تعریف است. در ارتباط تعاملی، آیت الله میلانی اغلب به عنوان حامی افراد و جریانهای روشنفکر بود. این وضعیت برای همیشه دوام نیاورد و به سبب تغییر در شرایط سیاسی و نیز تغییر در رویکردها و نوع فعالیتهای طرفین، در اواخر عمر آیت الله به حالت انتقادی و گاه تقابل کشیده شد.

نقش حوزه علمیه مشهد و آیت الله العظمی میلانی در تاریخ معاصر حوزه های علمیه شیعی در مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین محمدحسن خزاعی از اساتید سطح خارج حوزه علمیه مشهد سئوال: برای شروع گفتگو اشاره ای به سوابق علمی و فرهنگی داشته باشید؟جواب: درس مطول را پیش حجت هاشمی می رفتم. شرح لمعه را نزد مرحوم حاج میرزا احمد مدرس یزدی که تا حدود 60 سال لمعه تدریس می کرد، آموختم و همچنین قوانین و مکاسب شیخ انصاری را از محض مرحوم استفاده کردم. البته کتاب ارث را نزد آیت الله سید جعفر سیدان درس گرفتم و بخشی از مکاسب محرمه را از محضر مرحوم شیخ جعفر زین الدین -که استاد دانشگاه شده بود و فیلسوف بود- استفاده کردم، بخش خسارات مکاسب و کمی از بیع مکاسب را نیز نزد مرحوم شیخ علی اکبر علی زاده -که مدتی امام جمعه فردوس مدتی بودند- درس گرفتم. بحث قطع رسائل را خدمت مرحوم سید جلال مدرس یزدی پسر حاج سید احمد مدرس در مسجد گوهرشاد گذراندم و یک سال هم در درس رسائل مرحوم آیت الله سید محمدکاظم دامغانی مهدوی حاضر شدم. کفایه را مدت یک سال و خورده ای در درس مرحوم آیت الله شیخ هاشم قزوینی -که سال آخر زندگی شان بود- شرکت کردم که بعد از آن مریض شدند و به رحمت الهی رفتند. کمی از استسحاب را هم در درس مرحوم شیخ محمدرضا نوغانی حاضر شدم و چهار جزء تراجیح را نزد آیت الله سید عباس سیدان، برادر بزرگ آقا سید جعفر سیدان آموختم. مقداری از کفایه را در درس مرحوم آقای اشکوری -که از فضلای مدرسه نواب و مرد فاضل و دانشمند بود- شرکت کردم.