حوزه

حوزه علمیه مشهد در طول تاریخ دوره های مختلفی را سپری کرده است و در حوادث و رویدادهای سیاسی و اجتماعی جزء حوزه های پیشگام بوده است. وجود شخصیت ها و عالمان برجسته و صاحب نظر در عرصه های فقه و اصول، حکمت و کلام، حدیث و تفسیر، اخلاق و ادبیات و همچنین تربیت عالمان مجاهد و مبارز در ادوار مختلف این حوزه، پویایی و فعال بودن آن را نشان می دهد که تا کنون نیز استمرار یافته است. نقش مؤثر علمای خراسان در حوادث سیاسی و اجتماعی دوران معاصر به ویژه در قیام مسجد گوهرشاد و نهضت انقلاب اسلامی و پس از آن در دوران دفاع مقدس، چشمگیر و بی بدیل است. در این نوشتار، به دوره های تاریخی حوزه علمیه مشهد در قرن گذشته، چهره های اثرگذار و نقش تاریخی عالمان در هر دوره ای اشاره می کنیم و از رهگذر معرفی بزرگان، رویکرد سیاسی و اجتماعی آنان را به صورت گذرا بررسی خواهیم نمود.

این نوشتار بر یکی از ابعاد تاریخ زندگی و سیره حضرت آیه الله العظمی میلانی(ره) پرتو افکنده که کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. این مطالعه نشان می دهد آن زعیم والامقام، از طریق اقداماتی همچون سازماندهی علما و طلاب و انگیزه بخشی به آنان، توجیه نخبگان علمی و اجتماعی، استفاده از همه ظرفیتهای مرجعیت حتی مجالس مذهبی برپاشده در بیت ایشان، برگزاری باشکوه جشنهای نیمه شعبان، راهبری و اشراف بر برخی اشخاص و تشکلهای فعال ضد بهائیت، تجلیل از بهائیان مستبصر، فتوا به محدودیت ارتباط با بهائیان و منع خرید کالاهایی که سود آن به پیروان این فرقه ضاله می رسد و در نهایت تربیت شاگردان و اعزام آنان به مناطق تحت تأثیر بهائیت، نسبت به مباارزه با این فرقه انحرافی همت گماشته بود. در پایان این نوشتار مرحوم حجه الاسلام و المسلمین علی اکبر غفوری نژاد، یکی از شاگردان کمترشناخته آیه الله میلانی، که تحت اشراف آن مرحوم فعالیت چشمگیری در مبارزه با دیانت ساختگی بهائی داشته، معرفی شده و برخی اسناد و مکاتبات مربوط به آن دو مرحوم، برای نخستین بار منتشر گردیده است.

آیت الله العظمی سید محمد هادی میلانی(ره) یکی از چهره های مهم مکتب فقهی-اصولی نجف است. مکتب فقهی و اصولی در اصطلاح معاصران، یک ساختار روشی است که همه مسائل فقه و اصول یا دسته ای از آنها را درون خود، سامانی ویژه می بخشد و می توان مبانی، منابع، عناصر روشی خاصی را برای آن ترسیم کرد. مکتب فقهی نجف، بیشتر نص بسند و برای حل مسائل فقهی به دنبال روایت خاص است. اصولی فربه دارد و بر فقه عذر (اصول عملیه) بیشتر از فقه کشف تکیه می کند. محقق میلانی در نظام تعلیمی متأثر از میرزای نائینی و در روش فلسفی، متأثر از میرزای اصفهانی است. فقه او به ویژه در ابواب معاملات، سرشار از نگرش های عقلی و فلسفی است ولی در عین حال، به نصوص کتاب و سنت نیز توجه کامل دارد. عرف و متفاهم عرفی را به عنوان یک ابزار استنباط در مواضع مختلفی به کار می بندد. از قواعد فقه به طور گسترده در جهت تطبیق یا کشف، بهره می جوید.

احیای تراث بزرگان مکتب امامیه، یکی از وظایف بزرگ پژوهشگران و محققان حوزه دین پژوهی است که می تواند آثار شگرفی داشته باشد؛ ازجمله اینکه غنای علمی مجموعه های تحقیقی را افزایش می دهد و افزون بر آن، حلقه وصل عالمان ماقبل و مابعد را بازشناسی می کند و آثار مثبتی در فهم مسائل برجای می گذارد. از جمله این بزرگان که احیای تراث ایشان اهمیت زیادی دارد، مرحوم آیت الله سید محمدهادی میلانی است. از آن جاکه متأسفانه از دروس و تقریرات اصولی این عالم بزرگ، چیزی چاپ نشده و در دسترس نیست، نگارنده برخی ابتکارات و اشارات اصولی ایشان را با استفاده از کتاب دلیل الفقه، ارائه می کند. در این نوشتار، پس از بیان مقدمه ای مهم درباره انگیزه نگارنده و سبک اصولی آیت الله میلانی، به نمونه هایی از اشارات، نقدهای اصولی و ابتکارات اصولی ایشان اشاره می کنیم؛ از جمله ملاک بودن عرف و ارشاد به فساد بودن نهی در معاملات. نقدهای اصولی؛ مانند نقد کلامی از مرحوم علامه ایروانی و نقد کلامی از مرحوم شیخ انصاری و ابتکارات اصولی هم به تأسیسی، تبیینی و تحقیقی تقسیم شده است؛ مانند اقسام شبهه مصداقیه و معنای اعتبار.

قرآن کریم به عنوان نخستین منبع تشریع، همواره جایگاهی اساسی در فقه شیعه داشته است، اما فقها در میزان و شیوه بهره گیری از آن اختلاف دارند. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد قرآن در فقه آیت الله سید محمدهادی میلانی (1273-1354 ش)، به تحلیل رویکرد تفسیری ایشان در استنباط احکام شرعی می پردازد. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده ها بیشتر از آثار فقهی آیت الله میلانی، به ویژه کتاب محاضرات فی الفقه الجعفری، استخراج شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد آیت الله میلانی با تأکید بر حجیت ظواهر آیات، توجه به سیاق و شأن نزول، تطبیق ساخت یافته آیات با روایات، و ترکیب قرآن و سنت، الگویی فعال و متوازن برای استنباط فقهی از قرآن ارائه داده اند. این رویکرد، زمینه ساز بازگشت آگاهانه به متن قرآن در فقه معاصر شیعه است.

از جمله مسائلی که فقیهان در مباحث بیع/معاملات مطرح می کنند معنای حق و اقسام آن و نیز تفاوت حق با حکم و ملک است. در این باره نک نگاری هایی نیز تدوین شده است؛ از جمله: رساله «فی الفرق بین الحق و الحکم» اثر مرحوم آیت الله سید محمدتقی بحرالعلوم(متوفای1326ق)، رساله «فی تحقیق الحق و الحکم» اثر مرحوم آیت الله شیخ محمدحسین اصفهانی (متوفای1361ق) و رساله «فی الحق و الملک» اثر مرحوم آیت الله سید محمدجعفر مروج جزایری (متوفای1419). فقیه و اصولی برجسته مرحوم آیت الله العظمی سید محمدهادی میلانی (1313-1395ق) از مراجع برجسته و فقیهان پارسا و عالمان ربانی معاصر است که در کتاب البیع زوایایی از بحث حقوق را بررسی کرده است. در این یادداشت فقهی به بررسی حق و اقسام و احکام آن از دیدگاه ایشان می پردازیم. امید است که این نوشتار برای اهل دانش سودمند باشد.

حضرت آیت الله حاج سید محمدهادی میلانی از مراجع تقلید و چهره های اثرگذار علمی و معنوی در حوزه علمیه خراسان بود که تحول قابل توجهی در این حوزه بوجود آورد. ایشان در کنار تدریس در حوزه، به امور دیگری همچون تأسیس مدارس علمیه و تربیت طلاب، تألیف آثار ارزشمند علمی و ارتباط گسترده با اقشار مردم، فعالیت های تبلیغی و ارتباطات بین المللی با مراکز دیگر کشورها و اندیشمندان جهان اسلام نیز مشغول بود و در این راستا خدمت علمی و فرهنگی ارزشمندی به مسلمانان کشورهای مختلف ارائه کرد. در این نوشتار، گوشه ای از ارتباطات بین المللی و خدمات ایشان به جهان اسلام را بازگو می کنیم و به نمونه هایی از سیره عملی ایشان در راستای تقریب میان مذاهب اسلامی و خدمت به مسلمانان و شیعیان جهان اشاره خواهیم کرد.

سئوال: جهت شروع گفتگوی معرفی از خودتان داشته باشید؟ شهر کدکن در 135کیلومتری مشهد از توابع تربت حیدریه است. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کدکن گذارندم. با راهنمایی مرحوم شیخ هادی کدکنی که از علمای کدکن و از منصوبین بودند، برای ادامه تحصیل به مشهد منتقل شدم و در مدرسه خیرات خان حجره ای گرفتم. عمویم به نام «شیخ هدایت شریعت» از منبری های معروف منطقه بود و پدرم روضه خوان بود، ولی تحصیلات کمی داشت. جد پدر من از منبری های معروف منطقه بود و تأثیر نفس خاصی داشت که ایشان را در ذکر مصیبت اباعبدالله شبیه تاج نیشابوری می دانستند.

سئوال: جهت شروع گفتگو معرفی از شما داشته باشیم ؟ بنده محمدعلی روحانی معروف به گلاب گیر هسستم. حرفه و شغل ما تولید عرقی جات سنتی گلاب است و به همین نام نیز شهرت یافتیم. متولد 1306 مشهد در محله نوغان هستم. من در کنار طلبگی و درس، حرفه گلاب گیری با تمام مخلفات آن داشتم تا برای تأمین زندگی طلبگی نیاز پیدا نکنم از بیت المال و سهم امام استفاده کنم.سیوطی و مغنی مطول را در خدمت استاد محمدتقی ادیب نیشابوری تلمذ کردم، لمعتین را پیش مدرس آموختم و رسائل و مکاسب را از محضر مرحوم شیخ هاشم قزوینی بهره بردم، یک مقدار اشارات و منظومه حاج ملاهادی سبزواری و اسفار را نیز از محضر مرحوم شیخ مجتبی قزوینی استفاده کردم تا نوبت رسید به محضرت آیت الله میلانی رضوان الله تعالی که بیش از اساتید دیگر در خدمت ایشان بودم.