درخت حوزه‌های تخصصی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل مؤلفه های تربیتی توبه در مناجات تائبین از مناجات خمسه عشر امام سجاد(ع) و با روش توصیفی تحلیلی و استناد به آیات قرآن، روایات و تفاسیر معتبر انجام شده است. یافته ها نشان می دهد مناجات تائبین فراتر از متنی عبادی، الگویی نظام مند برای تربیت نفس ارائه می دهد که بر پنج مؤلفه کلیدی استوار است: 1- تزکیه نفس از طریق خودآگاهی 2-تحول عاطفی مبتنی بر پشیمانی سازنده  3-تقویت ایمان و امید به رحمت الهی به عنوان محرک رشد معنوی 4-ارتقای معرفت الهی از طریق توسل به اسما و صفات خداوند 5- تعهد عملی به تغییر سبک زندگی با جبران گذشته. این مناجات با گفتمان دیالکتیکی «اعتراف-امیدواری»، رابطه عبد و رب را در مسیر توبه پذیری بازسازی می کند و با تکیه بر آموزه های قرآنی و روایی، نقش تربیتی توبه را در این مناجات برجسته می سازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مناجات تائبین به عنوان قلب دعای خمسه عشر، نه تنها الگویی برای تربیت دینی است، بلکه راهکاری عملی برای مقابله با بحران های اخلاقی عصر حاضر محسوب می شود.

دعاء، همواره در حیات انسان تجلی یافته است لکن دعاهایی که بر زبان ائمه معصومین (ع) ساری هستند برجستگی خاصی دارند. یکی از این ادعیه خاص، ادعیه منقول از امام سجاد (ع) با نام ارزشمند «صحیفه سجادیه»، معروف به «زبور آل محمد» است. در این ادعیه، امام سجاد (ع) در دعای سی و یکم، به «خطرات قلب» اشاره نموده و از آن، به خداوند پناه می برند. فهم خطرات قلب در کنار شناخت راهکارهای درمان آنها، بر اساس ادعیه خود امام (ع) در آفت زدائی از قلوب آحاد جامعه اسلامی دارای اهمیت فراوان است. هدف نوشتار حاضر، تحلیل مقوله «خطرات قلب» و شناسائی راهکارهای درمان آن، بر اساس برخی از فرازهای دیگر در صحیفه سجادیه است. نتیجه پژوهش، بر اساس روش توصیفی تحلیلی به همراه شیوه استنطاقی مفاهیم ادعیه این است که قلب در طول روند حیات خود، ممکن است گرفتار آفت هایی در ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری گردد که هر کدام از آنها، با راهکارهای خاص ارائه شده در این تحقیق، مانند: تمسک به قرآن و اهل بیت و شرح صدر و کسب رضایت الهی و ... قابل درمان هستند. توجه به آسیب های قلب و شناخت راهکارهای علاج، جهت رفع آنها از حیات فردی و جمعی بشر، به عنوان یکی از وظائف دینی در دعاهای صحیفه سجادیه مورد تاکید قرار گرفته است.

آیه۴۲ سوره یوسف (ع) با عبارت «فَأَنْساهُ الشَّیْطانُ ذِکْرَ رَبِّه» از کانون های اصلی اختلاف تفسیری در باب «عصمت انبیاء» است. دوگانگی در تعیین مرجع ضمیر «أَنْساهُ» (یوسف(ع) یا ساقی) به دو دیدگاه متعارض منجر شده که پیامدهای کلامی بنیادینی به همراه دارد. پژوهش حاضر با هدف حل این تعارض دیرینه، به سه پرسش اصلی پاسخ می دهد: ۱. مستندات قرآنی، روایی و کلامی هر دیدگاه کدام اند؟ ۲. این مستندات بر اساس معیارهای قرآنی و عقلی چه اعتباری دارند؟ ۳. کدام دیدگاه بر اساس یک داوری نظام مند، برتری دارد؟ این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه ای، برای نخستین بار «روش تحلیل چندمعیاری» را برای حل این مسأله بومی سازی کرده و به کار گرفته است. داده ها بر اساس معیارهای سه گانه قرآنی_ سیاقی، کلامی-عقلی و روایی_ ارزیابی شدند. یافته ها قاطعانه نشان داد که دیدگاه «بازگشت ضمیر به ساقی» به دلیل انطباق کامل با نصّ صریح قرآن (یوسف/۴۵) و سازگاری مطلق با اصل عقلی-نقلی عصمت، برتری دارد؛ در حالی که دیدگاه رقیب، با تعارض متنی و نقض مبانی کلامی مواجه است. دستاورد اصلی این پژوهش، فراتر از حل این مسأله، ارائه یک الگوی روش شناختی قابل تعمیم برای داوری در تعارضات تفسیری است که خلأ «نقد ساختارمند» در مطالعات پیشین را مرتفع می کند و قابلیت کاربست در تحلیل دیگر آیات چالش برانگیز را دارا است.

علامه طباطبایی یکی از متفکران در حوزه علوم اسلامی است. از جمله آثار ایشان تعلیقات وی بر بحارالانوار و نیز اصول کافی است. وی بر 88 موضع از بحارالانوار تعلیقه نوشت، اما پس از انتشار آن، آیت الله بروجردی، ادامه چاپ و انتشار تعلیقات وی را صلاح ندانست. علاوه بر این، ایشان تعلیقاتی بر اصول کافی نیز نوشته اند که از چند پاورقی تجاوز نمی کند؛ اما همین چند تعلیقه کوتاه توانست برخی مسائل پیچیده علمی و عقیدتی را حل کند. یکی از مواضعی که علامه طباطبایی در آن به شرح و یا نقد میراث روایی شیعه پرداخته اند، تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن است و با توجه به اهمیت و جایگاه وی و تفسیرش در میان متفکران مسلمان از یک سو و نیز جایگاه و اهمیت کتاب الکافی از سوی دیگر، نگارنده در مقاله پیش رو به احصاء شروح و تعلیقات علامه طباطبایی بر کتاب الکافی در اثر فاخر المیزان پرداخته و نوع مواجهه ایشان را با روایات کتاب کافی تبیین کرده است. وی در المیزان در مواضع متعددی به شرح و توجیه روایات کافی پرداخته و در مواضعی نیز به آسیب شناسی این روایات اقدام کرده و این آسیب ها را توضیح داده اند و یا کوشیده اند روایت را با کمک دیگر روایات مصنفات حدیثی، تقویت کنند. نگارنده در اثر پیش رو با احصاء این موارد و دسته بندی آن ها، نوع مواجهه علامه طباطبایی را با روایات کتاب کافی در تفسیر المیزان (شرح، تقویت و آسیب شناسی روایات کافی) واکاوی کرده است.

قرآن، عدم استجابت دعای مشرکین را دلیل بر بطلان شرک و گمراهی داعیان و استجابت دعاهای واقعی و خالصانه را دلیل وجود خدا و یگانگی او می داند. برآورده نشدن برخی از حوائج خداباوران این ادعا را به چالش می کشد. در پاسخ به این مسئله، حکیم سبزواری مانند برخی از حکمای پیش از خود، مستجاب نشدن برخی از دعاهای حاجت خواهانه را ناشی از تمام نبودن استعداد داعی یا مطلوب او، مصادمت با نظام کل یا نظامات جرئی دیگر، مخالفت زبان حال با زبان قال و مصلحت نبودن تحقق خواسته داعی می داند. وی استجابت دعوات را به قوّت نفس داعی نسبت می دهد. این مقاله، با روی کردی درون دینی جامعیت این نظریه را نقض می کند و از منظر برون دینی با تحلیل منطقی مبانی نظریه مذکور، ناکارآمدی آن را نشان می دهد. شواهد درون دینی گواه آن است که این نظریه نه می تواند تحقق برخی درخواست هایی را که امکان استعدادی وقوع آن ها وجود ندارد، تبیین نماید و نه می تواند برآورده نشدن برخی ادعیه پیامبران را که بر اساس نظریه مذکور در اوج توانایی نظری و عملی بوده اند، توجیه کند. تحلیل و ارزیابی منطقی مبانی نظریه مذکور نیز نشان می دهد: برخی از مفاهیم انتزاعی به کار رفته در این نظریه و قواعد پیش فرض آن از قبیل: «استعداد»، «استدعای نظام کل یا نظامات جرئی دیگر»، «زبان حال» و قاعده «کلُّ حادثٍ مسبوقٌ بقوهٍ و مادهٍ تحملها»، مبهم یا محل تأمل و تردید است. افزون بر این که پاسخ های کلی و فلسفی نمی تواند تبیین مناسبی برای مستجاب نشدن ادعیه خاص باشد.

از دیرباز تا کنون، استنباط صحیح از آیات و روایات تا حد قابل توجهی متأثر از اسلوب خاصی با عنوان اصول لفظیه بوده است. این اصول اما، مستند به فهم عرف می باشد، لذا محدود به فهم معانی عرفی از کلام است. در این نوشتار بررسی می گردد: در استنباط مفاهیم فراتر از حد عرف، آیا می توان با تکیه بر تحلیل عقل و تقریر خاصی از نظریه روح معنا به اسلوبی صحیح جهت استنباط یافت؟ در این پژوهش، با روش توصیفی–تحلیلی، اصول لفظیه مورد بررسی قرار گرفته و با تبیین ملاک حجیت و موارد استناد به این اصول، بیان می شود: اصول لفظیه از جهت تکیه بر فهم عرفی، صرفاً در استنباط معانی قابل ادراک عرف کاربردی هستند. سپس، نتیجه استناد به اصول مذکور در برخی آیات مبین مضامین عالیه، از قبیل «دست خدا» و «نزول خداوند میان ابر»، مورد بررسی قرار خواهد گرفت و ضمن تبیین توالی فاسد حاصل از استناد مذکور، اثبات می گردد اصول لفظیه در جهت استنباط مضامین عالی و مفاهیم فراعرفی از آیات و روایات، قابل استناد نخواهد بود. نهایتاً، با تکیه بر تقریر بزرگان حکمت متعالیه از روح معنا، اقدام به تأسیس اصول لفظیه ای عقلی، در جهت استنباط مضامین عالی از آیات و روایات می نماید.

قرآن کریم آشکارا به پیامبر فرمان داد تا در برخی امور، با دیگران مشورت کند. هرچند نیکویی مشورت امری واضح است، اما الزام پیامبر (ص) به مشورت، به ظاهر متعارض می نماید. زیرا پیامبر (ص)_ که خود  از کمال خرد برخوردار است_ به تصریح قرآن، هرگز سخنی از سر هوس به زبان نمی راند و کلامش صرفاً وحی خداوند است. پژوهش پیش رو که با روش توصیفی-تحلیلی نوشته شده، می کوشد تا با واکاویی تفسیری-روایی آیات، به حل این تعارض ابتدایی دست یازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که با تفکیک شئون پیامبر به دو شأن رسالت و شأن حکمرانی و قضاوت، این تعارض ظاهری قابل رفع است. بر اساس این ایده، مشورت در شأن رسالت و ابلاغ احکام شرعی، جایگاهی ندارد، اما در عرصه حکمرانی و موضوعات قضایی، مراجعه به مشورت ضروری و سازگار با دیگر ادله قرآنی است. زیرا تعالیم اسلام آشکارا تصریح می کند که اتخاذ تصمیم در امر قضاوت باید مبتنی بر شواهد، بیِّنه و احکام ظاهری باشد، هم چنان که امور حکومتی باید در راستای حصول مصلحت عامه باشد و می دانیم که بینه و مصلحت عامه از راه مشورت قابل دست یابی است. نتیجه این پژوهش در حوزه مباحث حدیثی و تفسیری کاربرد دارد، هم چنان که در زمینه مطالعات تمدنی و حکمرانی اسلامی سودمند است.

یکی از واژگانی که در فقه اسلامی و به ویژه در بحث ضمان بسیار به کار رفته، واژه «تفویت» است؛ تا جایی که در برخی عبارات، به عنوان سبب مستقلی برای ضمان در مقابل اتلاف، استیلاء و سایر اسباب دانسته شده و در برخی دیگر، ضمان آوری آن نفی شده است. اما مشکل اساسی آن است که در ادبیات فقهی-حقوقی، از این واژه معنای یکسانی اراده نشده و این امر موجب خلط مفهومی شده است. در این تحقیق، با پژوهشی مفهوم شناسانه، سه معنا برای واژه تفویت در ادبیات فقهی ارائه می شود تا مطالعه این بحث از ابهام مفهومی خارج شود. نتیجه مهم این بررسی آن است که «تفویت به معنای سوم» در برابر دیگر اسباب ضمان قرار داشته و می تواند به عنوان سبب مستقل ضمان مورد مطالعه قرار گیرد؛ در این صورت، مسائل و فروعات متنوعی که تاکنون اثبات ضمان در آنها ممکن نبوده، مترتب خواهد شد. همچنین مقایسه مفهوم تفویت با سایر اسباب ضمان و مفاهیم مشابه همچون اتلاف، استیفاء و عدم النفع و نسبت سنجی میان این مفاهیم، از دیگر نتایج این تحقیق به شمار می آید.

این پژوهش به بررسی تقابل دیدگاه های فخررازی (متمایل به جبرگرایی) و علامه طباطبائی (با تأکید بر اختیار انسان) در مسئله جبر و اختیار ذیل مفهوم تقدیر و مقدرات الهی می پردازد. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و هدف اصلی آن واکاوی تقابل آرای فخررازی و علامه طباطبائی در مسئله جبر و اختیار است. بر اساس یافته های این پژوهش نقطه اشتراک اصلی این دو اندیشمند، پذیرشِ همزمانِ دو اصل «علم و قدرت مطلق خداوند» و «واقعیّتِ وجدانی اختیار انسان» است و هر دو در پی ارائه تبیینی هستند که هیچ کدام به جبر مطلق نینجامد و نه علم پیشینی الهی را نفی کند. با این حال، تفاوت در مبانی مکتبی (کلام اشعری در مقابل حکمت متعالیه) به تقابل دیدگاه ها منجر شده است. در نتیجه می توان گفت فخررازی (نماینده مکتب اشاعره) با نظریه «کسب»، فاعلیت را به خداوند منتسب می کند و مواضعی نوسانی و گرایش به جبر دارد و علامه طباطبائی (نماینده حکمت متعالیه) با تکیه بر «وجود ربطی»، برای انسان فاعلیت مستقل اما مرتبط قائل شده و با تمایز بین «قضا» (حکم کلی الهی) و «قدر» (تقدیر در عالم ماده)، جمع منسجم تر و متعادل تری بین اختیار انسان و قدرت خدا ارائه می دهد.

آیه ۴۰ سوره بقره، به رغم ظاهر تاریخ مند خود، به کانون یکی از عمیق ترین واگرایی های هرمنوتیکی در جهان اسلام تبدیل شده است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، به واکاوی مبانی معرفت شناختی این اختلاف در تأویل عهدی به ولایت نزد امامیه و تفسیر آن به پیمان نبوت نزد اهل سنت می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که این گسست، ریشه در تعارض دو منبع نهایی اقتدار برای فهم متن مقدس دارد. سنت امامیه، با اتکا به حجیت معرفت بخش روایت تأویلی، حدیث معصوم را منبعی حاکم و کاشف از بطن قرآن می داند که معنا را از سطح تاریخی به یک حقیقت بنیادین (ولایت) ارتقا می دهد. این رویکرد تأویل گرا، کارکردی درون گفتمانی در هویت سازی کلامی دارد. در مقابل، اهل سنت با پایبندی به اصالت سیاق و شواهد درون متنی، اقتدار نهایی را به خود متن قرآن سپرده و هر فهمی را به سازگاری با ظاهر و بافت تاریخی آن مشروط می سازد. این رویکرد متن محور، که به تفسیر عهد به نبوت می انجامد، کارکردی برون گفتمانی در اثبات حقانیت اسلام در برابر اهل کتاب ایفا می کند. در نهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که اختلاف موجود، بیش از آنکه نزاعی بر سر معنای یک واژه باشد، جدالی بنیادین بر سر روش و مرجعیت در تفسیر است که بازتاب دهنده دو نظام هرمنوتیکی متمایز در تاریخ اندیشه اسلامی است

آیات مربوط به «عرش» در قرآن کریم از آیات مشکل قرآن به شمار می آید و لذا همواره مبتنی بر رویکرهای گوناگون مفسران فریقین مورد پژوهش قرار گرفته است. این پژوهش در زمینه گردآوری و تنسیق داده ها، با بهره گیری از روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم افزار MAXQDA و جامعه آماری تفسیر و تأویل آیات عرش در قرآن کریم و با اتخاذ روش تطبیقی و انتقادی در زمینه تجزیه و تحلیل، صرفا مسأله ارتباط عرش با اسماء و صفات الهی از نگاه مفسران فریقین را مورد پژوهش قرار داده و به این نتیجه دست یافت که در دیدگاه سلفیه و مشبهه عرش جایگاه ذات خداوند است واشاعره و معتزله ارتباطی میان عرش و اسماء صفات الهی قائل نیستند. در دیدگاه علامه طباطبایی عرش دارای حقیقتی تکوینی است که مقام صدور تدابیر عام الهی و خیرات بر نظام هستی است از این رو صفت «کریم» و «رحمانیت» و «ربوبیت» منشأ صدور این تدابیر است و «علم» و «قدرت» مطلق خداوند لازمه این مقام است و از طرفی از آنجا که مقامی است انحصاری حائز صفات «وحدانیت» و «عظیم» و «مجید» است.

شیخ طوسی از جمله اندیشمندان مشهور و پرکار در قرن چهارم هجری است. ایشان در حوزه های تفسیری، از بنیانگذاران تفسیر اجتهادی شیعه است. این پژوهش در صدد است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ضوابط و معیارهای تأویل از دیدگاه شیخ طوسی بپردازد. بررسی ها نشان می دهد از دیدگاه این اندیشمند، تأویل اخص از تفسیر است. معیار پذیرش تأویل از دیدگاه ایشان، اجماع مفسران و غیر تقلیدی بودن آن است. تأویلی ضابطه مند است که شواهد لغوی، تاریخی، حدیثی و روایی معتبر داشته باشد. از رهگذر تاویل پژوهی شیخ طوسی -بخصوص در تفسیر قرآن او- می توان به منطق عقلانی وی در فهم دین پی برد . وی تأویل را در چارچوب عقل، قواعد زبان عربی، سنت معتبر و قرائن قطعی قرار می دهد. ضوابط او مانع تأویل های سلیقه ای شده و نقش بنیادین در تفسیر شیعی دارد. این پژوهش نشان می دهد که بازخوانی ضوابط تأویلی شیخ طوسی می تواند در فهم معاصر قرآن و هرمنوتیک شیعی راهگشا باشد و به مفسران کمک کند تا میان ظاهر و باطن آیات تعادل برقرار کنند. ضوابط او همچنان مرجع معتبر و الهام بخش در مطالعات تفسیری است.

«تأویل قرآن»، همواره از مفاهیم بنیادین و چالش برانگیز بوده و عالمان دینی از جمله مفسران در نگاشته های خود، معانی و مصادیق گوناگونی برای آن ارائه کرده اند. علی بن ابراهیم قمی از مفسرانی است که تقسیم بندی چهارگانه ای برای تأویل آیات ذکر می کند. نظر به اهمیت فهم قمی از تأویل در تبیین رویکردش نسبت به آیات، پژوهش حاضر با بکارگیری روش کتابخانه ای در گردآوری داده ها، شیوه اسنادی در استناد به منابع و توصیفی- تحلیلی در تجزیه و تحلیل مسائل، به دنبال تحلیل معناشناسی تأویل در نگاه اوست. یافته ها حاکی از آن است که معانی چهارگانه «تأویل فی تنزیل»، «تأویل مع تنزیل»، «تأویل قبل تنزیل» و «تأویل بعد تنزیل» وی، به ترتیب با «نص»، «تفسیر»، «اسباب نزول» و «جری و تطبیق» هم پوشانی دارد. به گونه ای که معنای اول با «محکمات» و سایر معانی با جهات گوناگون متشابهات لفظی و معنایی پیوند می خورد. نقش محوری امام معصوم (ع) در سه نوع از چهار نوع مطرح شده، از یافته هایی است که نشان می دهد تأویل، بدون مرجعیت امامت، ناقص یا ناممکن است.

پژوهش حاضر به واکاوی مبانی و گونه های تأویلات عرفانی در تفسیر روح البیان اثر اسماعیل حقی بروسوی می پردازد؛ اثری که در میان تفاسیر عرفانی سده یازدهم هجری از حیث تلفیق ظاهرگرایی قرآنی با گرایش های ذوقی و کشفی جایگاهی ویژه دارد. مسئله ی اصلی تحقیق، تبیین حدود و معیارهای صحت تأویل های عرفانی و تعیین نسبت آن ها با قواعد معتبر تفسیر است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی همراه با تحلیل متن محور و گونه شناسی محتواییِ تأویل ها در چارچوب مبانی معرفت شناختی تصوف اسلامی است. یافته های تحقیق نشان می دهد که بروسوی در روح البیان کوشیده میان عرفان اشاری و عرفان نظری پیوندی برقرار سازد و زبان تمثیلی را در مسیری تربیتی و معرفتی به کار گیرد. وی با تکیه بر مفهوم وحدت مراتب معنا، ظاهر قرآن را مقدمه ی ادراک باطن دانسته و تأویلات خود را در چهار گونه ی اشاری، رمزی، تربیتی و تلفیقی سامان داده است. در عین حال، تحلیل متن نشان می دهد که نسبت تأویل های او با ضوابط استنباطی عقل و نقل همواره هماهنگ نیست و در برخی موارد، به گستره ی ذوق شخصی نزدیک می شود. دستاورد اصلی پژوهش، تبیین خصلت نظام مند تأویلات بروسوی و نقش او در تحول تفسیر عرفانی از مرحله ی ذوقی به مرتبه ی تربیتی و معرفتی است؛ به گونه ای که روح البیان الگویی برای جمع میان شهود درونی و نظم تفسیری به شمار می آید.

آیات متشابه و صفات خبری قرآن همواره از کانون های اصلی اختلاف تفسیری و کلامی در سنت اسلامی بوده اند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی تطبیقی و با تمرکز بر مفهوم «تأویل»، می کوشد نشان دهد که اختلاف دیدگاه های امامیه، معتزله و اشاعره در تفسیر این آیات، بیش از آنکه صرفاً ریشه در نتایج اعتقادی داشته باشد، ناشی از تفاوت در سازوکارهای زبانی و اسلوب های بلاغیِ تولید معنا است. برای بررسی این موضوع، چهار آیه مسئله محورِ «استواء»، «یدالله»، «رؤیت» و «مجیء» به عنوان نمونه های شاخص انتخاب و نحوه مواجهه سه مکتب کلامی با این آیات، به صورت تطبیقی بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که معتزله با تکیه بر عقل خودبنیاد، از تأویل تبدیلی مبتنی بر مجاز و استعاره بهره می گیرند؛ اشاعره با اولویت بخشی به ظاهر نص، راهبرد اثبات معنا همراه با تعلیق کیفیت را برمی گزینند؛ و امامیه با محوریت نقل معصوم و احتیاط تفسیری، کنایه و تفویض را به عنوان شیوه ای برای هدایت معنا به کار می برند. این الگوها بیانگر ثبات روشی و پیوند مستقیم اسلوب بلاغی با مبانی معرفتی هر مکتب است. دستاورد اصلی پژوهش، با تأکید بر ابعاد مختلف و زوایای گوناگون رویکردها، در تأویل آیات متشابه است که تصویر دوقطبی رایجِ «تأویل و عدم تأویل» را اصلاح می کند و نشان می دهد تأویل در سنت تفسیری اسلامی، پدیده ای منضبط، تدریجی و وابسته به منطق زبانی خاص هر مکتب است.

رذیلت غفلت در متون دینی اسلامی به عنوان زیان آورترین دشمن، مخرب ترین عاملِ معرفت و شخصیت انسان و مادر همه رذایل اخلاقی معرفی شده است. این رذیلت می تواند بستر پیدایی بسیاری از مفاسد و مشکلات اخلاقی باشد. به همین منظور حضرتِ علی (ع) درمواضعِ گوناگونِ نهج البلاغه به ماهیتِ این رذیلت با زبان تمثیل و استدلال پرداخته و پیامد منفی آن را برای غافلان به عنوانِ هشدار و برای آگاهان به عنوانِ پند توصیف نموده است. نوشتارِ حاضر با روشِ توصیفی- تحلیلی ضمن واکاوی و تبیینِ این رذیلت، به بیانِ مفاسد آن، شیوه عبور از این معضلِ اخلاقی و اجتناب از آن می پردازد. مطابق یافته های تحقیق، غفلت و بی خبری مانندِ بسیاری از رذایل اخلاقی، صفتی ذو مراتب است که می توان آن را دارای انواع دانست. از اقسام آن می توان به غفلتِ گریز ناپذیر، معذور، مذموم، اتفاقی، مستمر و مضاعف اشاره نمود که شدیدترین نوعِ آن، خودفراموشی است. عواملِ پیدایی و پایداری غفلتِ مذموم در عوامل شناختی و فرا شناختی (روانی) طبقه بندی می شود. خودباختگی، فقدانِ عزم و اراده، جهدِ بی توفیق، غرق شدن در شهوات و غرایز، و دل مردگی از   پیامدهای غفلتِ مذموم است. راهبردِ اخلاقی برون رفت از زیستِ غافلانه، فضایلی مانند: تفکر، عزم و جدیت، مشارطه، ذهن آگاهی، هوشیاری و اهتمام به ذکر الهی است. عواملِ روان شناختی خروج از غفلت ورزی را می توان در تکنیک هایی همچون انگیزه بخشی، پرهیز از تنبلی، دوری از بهانه تراشی، بهره مندی از مدیریتِ زمان و اصلِ خود نبیهی مشاهده نمود. نتیجه عملی این نوشتار پیشگیری از غفلت ورزی و درمان آن از طریق فضایل اخلاقی و اصولِ روان شناختی و ممانعت از زیستِ غافلانه است.  

مفهوم زخم اخلاقی، که نخست در روان پزشکی نظامی ظهور یافت و، سپس، به دست نانسی شرمن در چارچوب فلسفه ی اخلاق بسط یافت، ناظر به نوعی رنج درونی و پایدار است که در پی مشارکت فعالانه یا منفعلانه ی فرد در عملی پدید می آید که از منظر اخلاقی برای او قابل پذیرش نیست. در این مقاله، با تکیه بر تحلیل نظری شرمن در کتاب پس از جنگ: التیام زخم های اخلاقی سربازانمان، می کوشیم تجربه ی جنگ اخیر بین اسرائیل و ایران را از منظر اخلاقی بازخوانی کنیم. از رهگذر تحلیل سه لایه ای (تجربه ی سرباز، عملکرد فرماندهان نظامی و سیاسی، و واکنش جامعه ی مدنی)، نشان می دهیم که چگونه جنگ می تواند زخم هایی اخلاقی بر جای بگذارد که صرفاً با درمان های روان شناختی یا بازنمایی های قهرمان گرایانه قابل فهم یا التیام نیستند. سپس، توضیح می دهیم که زخم اخلاقی زمانی عمیق تر می شود که زبان گفت وگوی اخلاقی در جامعه غایب باشد، ساختارهای فرماندهی شفافیت نداشته باشند و مسئولیت پذیری جمعی سرکوب یا فراموش شود. در نهایت، با استفاده از آثار مکملی از متفکرانی چون مارگارت اوربن واکر، چشر کالهون و جف مک ماهان، امکان پذیری ترمیم اخلاقی را در سطح فردی و نهادی بررسی خواهیم کرد. هدف اصلی مقاله نه صدور حکم سیاسی درباره ی مشروعیت جنگ بلکه ارائه ی چارچوبی فلسفی برای فهم پیچیدگی اخلاقی تجربه ی جنگ در بافت اجتماعی ایران و تأمل در امکان بازسازی معنا و اعتماد در وضعیت پساجنگ است.

متقاعدسازی به عنوان یکی از مؤلفه های تأثرگذار در جامعه مطرح است که طی آن یک فرد یا گروه با استفاده از روش های ارتباطی، سعی در تغییر نگرش، باور یا رفتار دیگران و به دنبال آن پذیرش یا انجام دیدگاه جدید توسط مخاطب دارد. شش نظریه در رابطه با مدل های نظری متقاعدسازی وجود دارد: 1. مدل اقناع هاولند و همکاران. 2. نظام گفتمانی کنشی. 3. مدل حقیقت نمایی تفسیر شناختی. 4. مدل ناهماهنگی شناختی. 5. مدل شهودی منظم. 6. مدل روش فرایند نگرش- رفتار. 7. مدل عمق پردازش. در این پژوهش، از مدل اقناعی هاولند و نظام گفتمانی کنشی بهره گیری شده است که این مورد بر عناصری مانند «پیام»، «منبع پیام»، «کانال انتقال پیام» و «مخاطب» تاکید دارد. پژوهش حاضر با بررسی آیات مشتمل بر «یسئلونک» عناصر اقناعی به کار رفته در این آیات را استخراج کرده است. از مهمترین مؤلفه های متقاعد سازی در این آیات، تخصص و آگاهی خداوند به عنوان منبع پیام است. علاوه بر آن، عناصر اقناعی دیگری مثل جذابیت منبع پیام، خوش خلقی و مهربانی پیامرسان، بیان محکم و قاطع پیام، استفاده به موقع از هیجان و استدلال در پیام، تکرار پیام و تصویرگری در کلمات، لفافه گویی، ارائه قصه گویی، توجه به هوش و توانایی ذهنی مخاطب در این آیات به کار رفته است و این جمع بندی حاصل گردید که قرآن کریم در جهت اقناع مخاطب، از روش ها و شیوه های گوناگون روانشناختی و ارتباطی استفاده کرده است.

مسئله امکان یا استحاله تعلق صفات (اعم از حقیقی و اعتباری) به «فرد مردد»، از مباحث بنیادین در اصول فقه است که ثمرات آن در ابواب مختلفی چون بیع کلی فی المعین، واجب تخییری و علم اجمالی نمایان می شود. این مقاله با رویکردی تحلیلی-انتقادی، به واکاوی آراء اصولیان برجسته پیرامون این مسئله می پردازد. شیخ انصاری با تفکیک میان اعراض متأصله و امور اعتباری، قائل به امکان تعلق صفاتی چون ملکیت به فرد مردد شده اند. محقق خراسانی تنها در بعث، قائل به امتناع شده است. در مقابل، محقق اصفهانی با اقامه دو برهان عقلی (امتناع ذاتی تردد در جمیع وعائات، و استحاله اتحاد معین با مردد)، هرگونه تعلق صفت به فرد مردد را ممتنع دانسته است. اشکالاتی بر براهین محقق اصفهانی مطرح شده است. این پژوهش ضمن تبیین دقیق براهین محقق اصفهانی، نشان می دهد که اشکالات ارائه شده توسط برخی اصولیان متأخر ناشی از عدم دریافت صحیح مبانی فلسفی اصفهانی است. لکن به نظر می رسد، علی رغم استحکام براهین عقلی اصفهانی، با تفکیک وعاء تکوین از اعتبار و ارائه معنایی موسّع از اعتبارات عرفی، می توان از نظریه محقق نائینی در تعلق حکم به فرد مردد دفاع کرد.

مسئله ترتّب یکی از مباحث بنیادی در باب تزاحم است که به امکان یا امتناع تعلّق دو امر مولوی به دو فعل متزاحم با فرض اهم و مهم باز می گردد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا می توان با تکیه بر تقریرات گوناگون اصولیان، محذور طلب جمع ضدّین را در مقام ترتّب برطرف ساخت و بدین وسیله، امکان عقلی و اصولی ترتّب را اثبات کرد یا نه. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی انتقادی و مبتنی بر بررسی تطبیقی مهم ترین تقریرات امکان ترتّب، از جمله دیدگاه های محقق اصفهانی، محقق بروجردی، محقق نائینی، آقا ضیاء عراقی و آیت الله اعرافی، همراه با تحلیل انتقادی آن هاست. یافته های پژوهش نشان می دهد که برخی تقریرات، مانند دو تقریر محقق اصفهانی (بر پایه اختلاف رتبه و طرد عدم) و نیز تقریر آقا ضیاء عراقی (واجب تام و ناقص)، به دلیل ناتوانی در حلّ مشکل معیت زمانیِ دو امر و ابهام در مبانی، از استحکام کافی برخوردار نیستند؛ در مقابل، تقریر محقق بروجردی با طرح ترتّب طولی و به ویژه تقریر محقق نائینی با تبیین وجوب مشروط مهم و حفظ طولیتِ فعلیت دو امر، تصویر معقول تری از امکان ترتّب ارائه می کنند. افزون بر این، با بهره گیری از مبنای آخوند خراسانی در تفکیک «فعلیت تعلیقی و تنجیزی» در مقام جمع میان حکم واقعی و ظاهری، تقریری ابتکاری از امکان ترتّب پیشنهاد شده است که در آن، امر اهم به عنوان حکم واقعیِ فعلیِ تنجیزی و امر مهم به عنوان حکم واقعیِ فعلیِ تعلیقی تصویر می گردد. نتیجه آن که، بر پایه این مبانی، می توان امکان ترتّب را تثبیت نمود.