درخت حوزه‌های تخصصی

این مقاله به بررسی و مقایسه دینامیک حرکتی در منطق الطیرعطار و رساله الغفران ،  ابوالعلا معّری می پردازد. هر دو اثر، به نوعی سیروسلوک معنوی و سفر روحانی را به تصویر می کشند؛ اما  در شیوه های بازنمایی حرکت تفاوت هایی وجود دارد . منطق الطیر به عنوان یک اثر عرفانی، سیر تکاملی پرندگان در جستجوی حقیقت را نماد انسان های جویای خداوند نشان می دهد، در حالی که ابوالعلا معّری با دیدگاه فلسفی خاص خود به موضوع سفر و حرکت به عنوان یک سفر ذهنی و فلسفی پرداخته است. این پژوهش،  به بررسی ابعاد مختلف حرکت و مقایسه مفاهیم فلسفی در این دو اثر، می پردازد. هر دو اثر نوعی سیر و سلوک معنوی و فلسفی را با دیدگاهها و جهان بینی متفاوتی به تصویر می کشند. در حالی که عطار با بهره گیری از استعاره های عرفانی به تبیین سفری روحانی به سوی حقیقت نهایی پرداخته، معّری با دیدگاهی فلسفی و شک گرایانه به سفر ذهنی و انتقادی از باورهای دینی و اجتماعی زمان خود پرداخته است. هدف این پژوهش بررسی عمق و معنای حرکت در هر دو اثر و تحلیل تطبیقی این حرکت از منظر عرفانی و فلسفی است. این مطالعه با استفاده از رویکرد تطبیقی و تحلیل محتوا به بررسی ریشه ها، ویژگی ها و نتایج این حرکت ها در دو اثر می پردازد. نتایج نشان می دهد که حرکت در منطق الطیر ، نماد سفری روحانی به سوی کمال است، در حالی که در الغفران معّری، حرکتی فلسفی و ذهنی در راستای نقد جهان بینی های سنتی است.

امروزه با توجه به نقش اساسی زنان در رشد و پیشرفت جوامع و به تبع آن ضرورت توجه به جایگاه و موقعیت آنان، ضرورت پرداختن به مطالعات زنان بیش از پیش آشکار است. داستان های زنان به طور معمول منعکس کننده دردها و دغدغه های زنانه است. داستان بلند توبا نوشته کبری سعیدی به وضعیت زنان در جامعه ایران پیش از انقلاب پرداخته است. در این پژوهش با رویکرد جامعه شناسانه پی یر بوردیو فرانسوی به بررسی سرمایه های زنان و کنش های آنان در میدان عمل در این اثر پرداخته می شود. بوردیو علاوه بر مفهوم اقتصادی سرمایه، از سرمایه های دیگری چون سرمایه های اجتماعی، فرهنگی و نمادین نیز نام برد؛ بنابراین با بررسی میزان دسترسی زنان به این سرمایه ها، تلاش می شود تصویر روشنی از وضعیت زنان در بافت موقعیتی آن اجتماع ارائه گردد. در داستان بلند توبا، نویسنده با پرداختن به وضعیت زندگی زنان در جامعه پیش از انقلاب اسلامی، جایگاه فرودستی زنان را در میدان های مختلف آشکار کرده است و ضعف انواع سرمایه ها همچون سرمایه اجتماعی ناچیز، سرمایه اقتصادی ناکارآمد و فقر سرمایه نمادین زنان را نشان داده است.

این پژوهش به بررسی درزمانی فرآیندهای حذف واجی در دوازده گونه زبانی استان کرمان شامل بافت، بردسیر، بم، رابر، رفسنجان، زرند، سیرجان، شهربابک، کرمان، گلباف، گوغر و رودبار جنوبی در چارچوب واج شناسی زایشی می پردازد. با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد درزمانی-مقایسه ای، داده ها از منابع تاریخی متون فارسی میانه و نمونه های میدانی گردآوری و بر اساس اصول واج شناسی زایشی تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد فرآیند حذف واجی در این گونه ها پدیده ای غیرتصادفی و تابع قواعد واجی نظام مند بوده که عمدتاً در محیط های آوایی مشخص رخ می دهد. حذف همخوان پایانی به ویژه در جایگاه پساواکه ای به عنوان پربسامدترین الگو شناسایی شد. همچنین حذف در خوشه های همخوانی پایانی و آغازی از الگوهای قابل پیش بینی پیروی می کند. نتایج مؤید تعامل نظام مند میان حذف و سایر فرآیندهای واجی بوده و ظرفیت تبیینی چارچوب زایشی در تحلیل تحولات واجی این گونه ها را تأیید می نماید. این مطالعه با پرکردن خلأ پژوهشی موجود، نقش کانونی محدودیت های واج آرایی را در تحول تاریخی نظام آوایی این گونه ها برجسته می سازد.

معشوق در سنت شعری خواجه شیراز در سه سطح قابل بررسی است: معشوق زمینی، الهی و عرفانی و معشوقی که هم الهی و هم زمینی است. در دیوان حافظ به اشعاری برمی خوریم که ممدوح مذکر خود را همچون معشوقی زیبارو به تصویر کشیده است، همچنین در برخی ابیات معشوق مذکر را در نظر داشته که تنها در صورت آشنایی با سبک سرایش خواجه و با اشراف بر اوضاع اجتماعی و تاریخی دوره زندگی حافظ می توان به منظور اصلی بیت پی برد. از دیرباز در مورد معشوق و ویژگی های معشوقه در شعر حافظ میان محققان و صاحب نظران اختلاف بوده است؛ زیرا کلام خواجه در این زمینه با ابهام و ایهام همراه است. در این جستار، توصیف معشوق در سطح خصوصیات ظاهری و رفتاری موردتوجه است و همچنین به اشعاری که در باب معشوق مذکر سروده شده اند، اشاره می شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیل محتوا به صورت کیفی با گردآوری مطالب و مراجعه کتابخانه ای به منابع معتبر زبان و ادبیات فارسی انجام می شود. یافته های تحقیق نشان می دهد که خواجه شیراز معشوق و ممدوح را در لفافه های زبانی ستایش کرده و برای این منظور از آرایه های ادبی نظیر تمثیل، تشخیص (جاندار انگاری)، استعاره، تشبیه تفضیل و تشبیه مضمر بهره فراوان برده است.

بازآفرینی روایت های عاشقانه کلاسیک در شعر معاصر فارسی، یکی از مهم ترین جلوه های تعامل سنت و نوگرایی در ادبیات ایران است. منظومه «لیلی و مجنون» نظامی گنجوی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین آثار عاشقانه ادب فارسی، همواره الهام بخش شاعران در دوره های گوناگون بوده است. در دوران معاصر، برخی شاعران با رویکردی انتقادی و ساختارشکن، این روایت را از نو خوانده اند. پرویز اسلام پور، از چهره های شاخص شعر نو و جریان شعر دیگر، در شعر بلند «شقیقه سرخ لیلی» با استفاده از زبانی نوآیین و نگاهی اجتماعی و فلسفی، بازخوانی و بازآفرینی متفاوتی از داستان لیلی و مجنون ارائه داده است. هدف این پژوهش، بررسی میزان و شیوه های تأثیرپذیری اسلام پور از روایت نظامی و تحلیل تفاوت های مضمونی میان این دو اثر است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی – تطبیقی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که اسلام پور با بهره گیری از بن مایه های اصلی روایت نظامی، در ساختار و معنای آن دست برده و با رویکردی انتقادی، به بازتعریف نقش لیلی، نقد سنت های اجتماعی و برجسته سازی رنج زنانه پرداخته است. او با فاصله گیری از زبان تغزلی کلاسیک و استفاده از تصاویر نو و گاه تیره، فضایی می آفریند که روایت کلاسیک را به چالش می کشد و به تفسیری اجتماعی و جنسیتی از عشق دست می زند.

اهمیت فضای جغرافیایی در رمان های پساآخرالزمان و به ویژه رمان علمی -تخیلی و پساآخرالزمانی قلعه مالویل اثر روبر مرل بسیار مشهود است. داستان در پی یک انفجار عظیم ناشناخته، چهره آخرالزمانی فضای جغرافیایی مالویل و پیرامون آن را بازنمایی می کند. در تلاقی واقعیت و تخیل، فضای بازنمایی شده بعد از «روز واقعه» به نقطه آغاز پیش از تمدن بشری باز می گردد. در پژوهش حاضر، برای درک بهتر فضاهای بازنمایی شده متأثر از تخیل نویسنده، به پیوستار فضا-زمانیت پرداخته می شود. این پیوستار از اصول نقد جغرافیایی برتراند وستفال می باشد و طبق آن، زمان و فضا مستقل از یکدیگر نیستند بلکه زمان بُعدی از فضا می باشد. در مطالعه حاضر، برای ارائه تصویر جامع تری از فضای جغرافیایی بازنمایی شده، به مطالعه درزمانی (دیاکرونیک) لایه های متفاوت زمانی در طول زمان پرداخته می شود. انبوه خاطرات، ابزار مهم مرززدایی تخیلی، در بازنمایی فضای جغرافیایی داستان در بستر زمان هستند. بین فضا و لایه های زمان، ارتباطی پویا وجود دارد. تلاش بی وقفه، دانش و تجربه دنیای قبل از «روز واقعه» برای بازسازی فضا و گذار از ویران شهر پساآخرالزمان به آرمان شهر نشانگر اندیشه مسئولیت پذیری ساکنان مالویل است.

پیش از عطار، شاعران و نویسندگان مختلفی مبادرت به تالیف اثر از زبان مرغان کرده اند. عمده قریب به اتفاق این آثار در حدود اواخر قرن پنج تا اوایل قرن هفت تالیف شده اند و با وجود مشترکات فراوانی که تالیف این نوع اثر می طلبد، تفاوت های آشکاری نیز در میان آن ها به چشم می خورد. یکی از این تفاوت ها، تفاوت در شیوه نمادپردازی پرندگان است. در این پژوهش رساله الطیر خاقانی، سنایی غزنوی و نجم الدین رازی از منظر نمادپردازی پرندگان با یکدیگر مقایسه می شوند چراکه در شیوه پرداخت، هدف نهایی و توصیفات آن ها تفاوت هایی مشاهده شد که آن ها را مستعد قرار گرفتن در مقام مقایسه تحقیق حاضر کرد. در این پژوهش دریافت شده که چطور تفاوت در نگاه و هدف تالیف این آثار، در نهایت باعث تفاوت در نمادپردازی پرندگان شده است. رساله خاقانی شامل توصیفات بی نظیر است و به مدح حضرت رسول (ص) می انجامد. سنایی با محوریت توحید صحنه عبادت پرندگان را تصویر می کند و نجم الدین رازی، مدح وزیر وقت را از مسیر زبان مرغان نگاشته است. یعنی سبک هر شاعر نیز در منحصربه فرد بودن زبان مرغان او اهمیت ویژگی ای داشته که در این پژوهش مرور شده است.

شاهنامه علاوه بر اینکه یک منبع ادبی است، خلق و خوی انسانی را نیز از زاویه های گوناگون مطرح می کند و در لطیف ترین حالت پند می دهد. ناهنجاری های اخلاقی در رفتار فردی، آسیب های اجتماعی به همراه دارد و جامعه را از حالت امنیت و سکون بیرون می بَرد. هدف این نوشتار ارائه اعمالی است که با خیر آرمانی همگونی نداشته و فرد و به طبع جامعه را با چالش مواجه می سازد. از آنجایی که اندیشه های کی کاووس یکپارچه نیستند و چندان با واقعیت مطابقت ندارند، نمی تواند راهبردی عمل کند. این پژوهش سعی دارد عادت واره های شخصیت کاووس را نشان دهد و دریابد کدام عادت واره تأثیر وافری در روند حکومتی او داشته است؟ بر اساس یافته ها، عادت واره سلبی کینه در پادشاهی کاووس از بسامد بسیار بالایی برخوردار است. در واقع عامل اصلی ایجاد کنش ها به شمار می رود و این در حالی است که نیرنگ پایین ترین میزان تأثیر را داشته است؛ اما با برجسته نمودن داستان سیاوش در عادت-واره های ایجابی مهر بیشترین بازکرد را به دست می دهد و اتهام که بر پایه حس تخاصم و رقابت در کاووس بروز می کند، پایین ترین بسامد را دارد. در پادسوی آن نیایش نیز اندک است. هرآیینه فردوسی سرّ توازن اخلاقی را بهترسازی پارسایی و باورمندی به یزدان تبیین می کند.

سه خشتی ها شناسنامه شعر کرمانجی است؛ سروده ها ی سه مصراعی موزون و مقفّی که گاهی ردیف هم دارد. اساس وزن در این نوع شعر، تساوی تعداد هجاهاست؛ بنابراین وزن آن «هجایی» است. کانون اصلی سه خشتی ها مناطقی از غرب فلات ایران بوده است که پس از کوچ بزرگ ایلات کرمانج در دوره صفویه از آن نواحی به خراسان، میراث ادبی شان را هم با خود منتقل کردند.  . تبارِ اصلی سه خشتی ها به سروده های هجایی ایرانِ پیش از اسلام مانند خسروانی ها و اورامن ها بازمی گردد. هدف مقاله، نمایاندن وزن هجایی و قواعد خاصّ قافیه در این سروده هاست. پرسش های اصلی پژوهش این است که با وجود طبع آزمایی برخی شاعران کرمانج در وزنهای عروضی و قالبهای دوبیتی/ رباعی، مثنوی، غزل و... کدام قالب شعری و چه نوع وزنی برای گویشوران این زبان، مأنوستر است و اینکه آیا قواعد قافیه در سه خشتی ها همان قواعد حاکم بر شعر عروضی است یا از گونه ای دیگر است .  نتایج تحقیق نشان می دهد سه خشتی های هجایی که غالباً با آواز یا ترکیبی از ساز وآواز، انشاد می شود، با ذاتِ زبانِ کرمانجی و دستگاهِ موسیقایی ذهنِ گویشوران این زبان سازگارتر است؛ حتّی شنوندگان غیرکرمانج نیز هماهنگی موسیقایی این سروده ها را با کمکِ کشش های هجایی که خواننده در هنگام خوانش ایجاد می کند، درمی یابند. قواعد قافیه پردازی در سه خشتی ها، نسبت به شعر رسمی متفاوت و تابعِ ذوق سرایندگان است.

انوری، شاعر قرن ششم، دیدگاه های متعددی در باب شعر و شاعری دارد که در حیطه نقد ادبی حائز اهمیت است. یکی از مقوله هایی که انوری در باب آن اظهارنظرکرده، رسالت شعر و شاعری است. در این مقاله که به شیوه توصیفی- تحلیلی نوشته شده، دیوان انوری، اعم از: قصاید، مقطعات، غزلیات و رباعیات، با دقت بررسی شده و نکات مرتبط با رسالت شعر و شاعری از دیدگاه این شاعر خوش سخن استخراج و طبقه بندی شده است و در نهایت، در سه طبقه کلی، دوازده شاخه اصلی، هفت زیرشاخه فرعی و چهار زیرشاخه جزئی تنظیم شده است که مجموعاً بیست و شش شاخه را شامل می شود. طبقه اول، رسالت شعر و شاعری در برابر دیگری است که این دیگری شامل: حاکم (مدح [پرهیز از حرص و گدایی با شعر])، (نقش تبلیغی شعر)، مردم (فرهیختگان [تعدد راوی])، (قشر متوسط جامعه [توجه شاعر به نقش سیاسی- اجتماعی خویشتن، همه فهم سخن گفتن])، هم پیشه های شاعر (پرهیز از سرقت ادبی، احیای سنت های شاعران پیشین) و معشوق می شود. طبقه دوم، رسالت شعر و شاعری در برابر شاعر که شامل: توجه به نیازهای مادی شاعر و تربیت طبع شاعر است. طبقه سوم، رسالت شعر و شاعری در برابر شعر که شامل: رنج شاعر برای سرودن، توجه به معنا (گام نهادن در طریق حکمت)، توجه به لفظ، ایجاد تناسب (هارمونی) با هستی، تسلط بر انواع ادبی و انکار شاعری برای احیای شعر (رسالت ویژه انوری) است. حاصل سخن آن که شعر قدما مشحون از دیدگاه ها و رهنمودهایی است که در گفتمان امروز می توان آن ها را نظریه های شاعری دانست و انوری از جمله سخنورانی است که در اشعارش رسالت شعر و شاعری را تبیین کرده است صرف نظر از این که گزارش های رسیده از زندگی خود شاعر و یا رویکرد شاعرانگی اش در عمل ممکن است با نظریه های مطرح شده در شعرش همگون نباشد؛ در پژوهش حاضر سعی ما بر آن است که از فحوای اشعار انوری نظریه شعری وی را در بیست و شش شاخه اصلی و فرعی معرفی، بررسی و تحلیل کنیم.

نوشتار حاضر تلاش دارد با ابتنا بر تفکر انتقادی، سطوح مختلف فهم مولوی را از تفسیر بررسی کند و جهان آگاهی های او را در دو بخش ادبیات پدری(تفسیر ارشادی) و ادبیات عرفانی(تفسیر اشاری) تحلیل نماید. از همین رو، با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر مستندات کتابخانه ای به مطالعه فهم این فقیه و خطیب متقدم، و عارف شعرگرای متأخر از تفسیر قرآن پرداخته، ضمن بازخوانی سلوک فهم مولوی؛ برای نخستین بار به تبیین اختلافات قهری و ابعاد مشترک تفسیر ارشادی و اشاری در مثنوی معنوی اقدام نموده است. چنین پژوهشی علاوه بر روشن ساختن زوایا و آشکار کردن خفایای آثار ادبی با مشکات قرآنی، سبب نزدیکی مطالعات بین رشته ای شده، موضوعات و مؤلفه هایی تازه برای پژوهش را فراهم می آورد که شمول شان می تواند نگرش هایی متنوع از فهم و تفکر را خلق کند. نتیجه پژوهش نشان می دهد علی رغم اختلاف های ساختاری میان جهان آگاهی های ادبیات پدری و تفسیر اشاری، در نگاه فرایندی عارف به میانجی گری تفسیر ارشادی است که با تفسیر اشاری آشنا می شود و به مدد نفس ناطقه و گوش جان به مرتبه استعلایی فهم راه می یابد. عمده ترین برآیند این مرتبه از فهم: ذهنیت باز، انعطاف پذیری، توجه به مخاطب محوری، گفتمان سازی، تفکر واگرا، فهم در قالب زندگی، هرمنوتیک تمثیلی، عدم قطعیت معنا و توانایی در پرسش گری است.

با گذشت یک قرن افت و خیز در ترانه معاصر ایران، امروز می توان سیر دگردیسی آن را در واپسین دهه آن، دهه نود، با رویکردی تحلیلی مطالعه کرد و مجموعه شعر «خانه ترانه» با آثار بیش از پنجاه ترانه سرای دهه نود این امکان را تا حدودی فراهم آورده است. نظریه تحلیل گفتمان در این مقاله به بررسی نقش و کارکرد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، هنری و فلسفی ژانر ترانه و نیز حقیقت ماهوی آن در عصر پسامدرنیته می پردازد؛ چراکه نظریه گفتمان می تواند یکی از نمودهای عصر پسامدرنیسم و دوره گذار از ماهیت واقعیت تک بُعدی ابژه ها در زندگی اجتماعی امروز باشد. این جستار، ترانه های دهه نود را به عنوان یکی از نمودهای فراگیر فرهنگی ارزیابی کرده و به یافته هایی ذیل موضوعاتی چون: تاریخ ترانه، عشق، زبان و نیز ممنوعیت دست یافته است. طبق نتایج این پژوهش، ترانه های دهه نود در یک ساز و کار مدرنیستی و پسامدرنیستی تحت تأثیر دو عامل ایدئولوژی و قدرت از یک هژمونی فکری و فلسفی پیروی می کنند که به نوعی منجر به خلق گفتمان تازه ای در این حوزه شده است. گفتمانی که در لایه های زیرینش از تأثیر مسائلی چون: تکنولوژی، سیاست، فرهنگ، علایق و سلایق جوانان، اتوریته مافیای صنعت موسیقی، برخورد سلبی رادیو و تلویزیون ملی و... خبر می دهد.

اگر پارادوکس را با همه پیچیدگی ها اوج هنر شاعرانه در انتقال مفاهیم بدانیم شیوه های گوناگون تمثیل راهی برای دستیابی به زوایا و ابعاد ابهام آمیز آن به شمار می رود؛ پیوند آرایه های معنوی تمثیل و پارادوکس افزون بر برجسته نمایی نقش آن ها در عمق بخشی، وسعت بخشی و تاثیرگذاری بیشتر کلام می تواند به وجود آورنده ظرفیت های بسیاری در محتوا، ساختار و تصویرسازی های یک اثر ادبی نیز باشد؛ با این همه تاکنون هیچ پژوهش ادبی در این زمینه پدید نیامده است. هدف از انجام این پژوهش بررسی و واکاوی شیوه های گوناگون تمثیل در پارادوکس های غزل حسین منزوی و محمدعلی بهمنی به عنوان دو شاعر جریان ساز در شعر معاصر و همچنین پرداختن به شفاف سازی نقش گونه های تمثیلی در فهم و درک بهتر انواع پارادوکس خواهد بود که با روش تحلیلی-توصیفی بر پایه مطالعات کتابخانه ای صورت گرفته است. نخست پاردادوکس های غزلیات این دوشاعر استخراج و پس از آن نمونه های مشخص شده طبق دسته بندی تمثیل های محتوایی و ساختاری مورد بحث و ارزیابی قرار گرفته اند. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می دهد پیوند تمثیل و پارادوکس می تواند کارکردهایی چون برجسته سازی تضادها، عمق بخشی به عواطف مورد نظر شاعر، همذات پنداری، ساده سازی مفاهیم، ایجاد چندلایگی و دسترسی به لایه های معنایی و همچنین نقد مسائل اجتماعی را در پی داشته باشد. کارکردهایی که تا کنون به آن پرداخته نشده و هر کدام در جایگاه خود قادر هستند ارزش و عیار یک اثر ادبی را نشان بدهد.

یکی از مفاهیم اساسی و پرتکرار جامعه شناسانه در گستره ادبیات داستانی معاصر ایران، شکاف نسلی میان شخصیت هاست. بسیاری از نویسندگان ادبیات فارسی در آثار خود، با بهره گیری از این موضوع، شیوه تعارض ها و تفاوت های افراد را در جامعه به تصویر کشیده اند و به ذکر دلایل و پیامدهای این مقوله پرداخته اند. در پژوهش حاضر، هدف آن است تا با استناد به منابع کتابخانه ای و روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی، سه اثر داستانی دهه نود خورشیدی (اندوه مونالیزا، سامار و قیدار) برپایه مقوله شکاف و تمایز نسلی از آنتونی گیدنز بررسی و به این پرسش پاسخ داده شود که: شکاف نسلی در داستان های مذکور، چگونه و در قالب چه مفاهیمی منعکس شده است؟ نتایج تحقیق نشان می دهد که این داستان ها با هدف نشان دادن اختلافات و تعارضات میان افراد خانواده و جامعه، به عنوان کشمکش ناشی از تعارضات نسلی و گاهی انقطاع نسلی صورت پذیرفته است. همچنین، شکاف نسلی در این آثار، در قالب مفاهیمی چون: «اختلافات خانوادگی»، «کشمکش های منجر به انقطاع نسلی میان افراد خانواده در دو نسل بالغ و جوان» و «تضاد در ارزش ها و هنجارهای افراد دو نسل در اجتماع» نشان داده شده است. افزون بر این، حضور زنان در جریان این تغییرات اجتماعی حائز اهمیت است که در قالب باورمندان به سنت و مدرنیته نقش آفرینی کرده اند.

زمینه/هدف:آیین های باران خواهی در باور عامه با استمرار حیات اجتماعی مرتبط اند و چون وجهی قدسی دارند و تمنّایی برای زندگی اند، باید به درستی اجرا شوند تا موکّلان باران را یاری دهند و توجّه آن ها را جلب کنند. در کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد (تألیف در 674ق) از زکریا بن محمّد قزوینی (605-682ق)، به موارد متعدّدی از این آیین ها اشاره شده است که نه تنها در ایران و در میان مسلمانان، بلکه در فرهنگ ها و ملل مختلف ثبت شده اند؛ آیین هایی مانند: استمطار از سنگ های باران زا، دعای باران، تمسّک به اشخاص یا مکان های مقدس، رقص و موسیقی آیینی در طلب باران و قربانیِ (اسب) باران خواهی. روش/رویکرد: پژوهش حاضر با تکیه بر آثارالبلاد و اخبارالعباد و به روش توصیف و تحلیل محتوا، آیین های باران خواهی مذکور را در منابع کهن تر بازشناسی می کند، نمونه های مشابه را در درازنای تاریخ تا به امروز نشان می دهد و با بررسی پشتوانه فرهنگی، بعضی وجوه اساطیری یا نمادشناسی را در آن ها بیان می کند. یافته ها/نتایج: آثارالبلاد و اخبارالعباد از منظر ذکر آیین های مرتبط با فرهنگ عامه (مانند آیین های باران خواهی) قابل توجّه است. این آیین های باران خواهی که اغلب دارای پراکندگی جغرافیایی (در میان فرهنگ ها و ملل مختلف)، پیشینه بلند و استمرار تا به امروز هستند را می توان به عنوان بن مایه هایی با وجوه اسطوره شناسی/نمادشناسی دانست که ریشه در جان مند انگاری طبیعت دارند. به باور اجراکنندگان نخستین، با تقلید نمادین از پدیده های طبیعی و نثار نیاز و پیشکش می توان برکت و باران طلبید و گاه به هنگام شدّت، با تظاهر به حرمت شکنی، موکلان باران را بر سر مهر آورد.

زمینه/ هدف: گورستان تخت فولاد اصفهان، واقع در جنوب شرقی این شهر با مساحت ۷۵ هکتار، و گورستان بُزلر هفشجان در استان چهارمحال و بختیاری، از جمله گورستان های مهم ایران به شمار می آیند. هدف اصلی تحقیق حاضر، تحلیل و مقایسه کاربرد نقش سرو در گورستان های بُزلر هفشجان و تخت فولاد اصفهان است. در این راستا، تفاوت ها و شباهت های طراحی و کارکرد این نقش در دو گورستان بررسی شده است. روش/ رویکرد: نگارندگان با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی (از نوع هم زمانی)، به تطبیق نقش مایه سرو در سنگ قبرهای این دو مجموعه در دوران قاجار پرداخته اند. در این پژوهش، سنگ مزارهای مربوط به دوره قاجار با بهره گیری از مطالعات اسنادی و میدانی با روش کیفی مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته ها/ نتایج: یافته ها نشان می دهند که هر دو گورستان دارای مجموعه ای متنوع از نقوش هستند که بر سنگ مزارها جلوه گر شده اند. این آرایه ها شامل نقوش اسلیمی، ختایی، گیاهی، حیوانی و اشیا بوده که نقش سرو در میان آن ها به اشکال گوناگون تکرار شده است. این درخت به عنوان یکی از مهم ترین نمادهای فرهنگی و مذهبی در هنر اسلامی ایران، به ویژه در گورستان های تاریخی، حضوری پررنگ دارد. نتایج پژوهش بیانگر آن است که سرو به صورت مستقل یا در ترکیب با دیگر نقوشی همچون پرنده، محراب و گلدان دیده می شود. اگرچه طراحی این نقوش در دو گورستان تفاوت هایی دارد، اما ماهیت و نمادگرایی آن ها از منظر فرهنگی، اعتقادی و تاریخی مشابه است. این نقوش افزون بر جنبه های تزیینی، بازتاب دهنده باورها و مفاهیم نهفته در نقوش سنگ قبور دوران قاجار نیز هستند.

زمینه/ هدف: پژوهندگان برمبنای کتاب های تحفه مظفری اسکار مان، افسانه ها و مثل های کردی درویشیان، افسانه های کردی رودنکو، افسانه های کردان سیسیل، داستان های کهن کردی لیسکو روژه و افسانه ها و متل های کردی منصوری مقدم در پی بررسی و تحلیل اعداد سه و هفت در محتوای قصه ها و افسانه های کردی هستند؛ زیرا چنانکه می دانیم بین اعداد و جهان پیوندی رمزی و تنگاتنگ برقرار است و ورای این اعداد کمّی، کیفیتی زیستی و جهان باورانه نهفته است. از میان این اعداد، اعداد سه و هفت از پربسامدترین اعداد هستند که هر کدام بر مفهوم و باوری خاص دلالت دارد. روش/ رویکرد: این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی- اسنادی برمبنای مطالعات کتابخانه ای صورت پذیرفته است. یافته ها/ نتایج: نتایج به دست آمده بیانگر آن است که اعداد هم در مضامین قصه ها و هم در ساختار روایی آن ها اهمیتی نمادین دارند؛ به عبارت دیگر، معنای نمادین اعداد همزمان براساس مطالعه مضمون و نیز ساختار قصه ها کامل می شود. بخشی از مضامین عدد سه و هفت در ساختار افسانه ها و برخی دیگر در مفاهیم و مضامین افسانه ها قرار دارد و بین این دو، یعنی محتوا و ساختار سه گانه و هفتگانه ها در افسانه ها، نوعی تناسب وجود دارد؛ نتایج نشان داد که عدد هفت که نماد تکامل و برکت و فراوانی است، معمولاً در پایان داستان ها و با مقولاتی مانند بهره، میوه، عقل و خرد و گنج و ثروت ذکر می شود؛ درحالی که عدد سه در میانه روایت ها و در ارتباط با مضامین سفر، نزاع، آزمون و ... مطرح شده است و بین این دو مقوله تقابل برقرار است.

زمینه/ هدف: با رواجِ زبانی بیگانه در یک سرزمین، نه تنها واژه های تازه ای به واژگان زبان آن سرزمین افزوده می شود، بلکه شماری از واژه ها نیز به سبب نزدیکی های آوایی با واژگانِ زبان بیگانه درمی آمیزند. این گونه از تحوّل را در شماری از واژه های ایرانی در مواجهه با زبان های عربی و ترکی می توان دید که به ویژه در جای نام ها قابل پی گیری است. شماری از جای نام هایِ کهنِ ایرانی با واژه های عربی و ترکی درآمیخته و نهایتاً غیر ایرانی پنداشته شده اند. روش/ رویکرد: یکی از مواردِ پرتکرار این مسأله جای نام هایی هستند که بخشی از آن ها یکی از واژه های قر، قره و قرا است. عمدتاً این واژه ها و جای نام هایی که یکی از این سه ریخت در آن ها به کار رفته باشد، ترکی پنداشته می شوند. جست وجوهای تاریخی و زبانی ما را به نتیجه های دیگرگونی رهنمون می شود. یافته ها/ نتایج: با رواجِ زبان ترکی در ایران، واژه های "قُر" به معنای گِل آلود و باتلاق، "گَر" به معنای تپه و کوه و "خوره" و "کوره" در جای نام ها با واژه ترکیِ قره و دیگر ریخت هایِ آن درآمیخته و همه آن جای نام ها نیز ترکی پنداشته شده اند. در این مقاله با بررسی جای نام هایی که واژه های قر، قره و قرا را در خود دارند، کوشش شده ریخت های کهن آن جای نام ها بازیابی و درباره معنا و ریشه آن ها بحث شود.

زمینه/ هدف: عدالت همواره به مثابه یکی از ارکان اساسی پایداری جوامع و حکومت ها شناخته شده است. پژوهش حاضر با تکیه بر تحلیل تاریخی و تحلیل متون، و واکاوی منابع ساسانی، به بررسی جایگاه مفهوم «داد» در دوره ساسانی می پردازد. تمرکز این مطالعه بر آن است که چگونه ساختارهای دودمانی و فاضیل اخلاقی در بستر تعالیم دینی زردشتی به تبیین و استمرار مفهوم عدالت (داد) کمک کرده اند. روش/ رویکرد: در حالی که پیوند عدالت با جامعه ساسانی موضوعی شناخته شده است، این پژوهش به بررسی رابطه پویای گاه متناقض میان آرمان های اخلاقی و ساختارهای حکومتی می پردازد. این رویکرد درکی ژرف تر از چگونگی حفظ نظم و مشروعیت را در سطوح مختلف جامعه ساسانی ارائه می دهد. یافته ها/ نتایج: مفهوم «داد» که در متون پهلوی و اوستایی به کار رفته است، ریشه در اصول اخلاقی زردشتی دارد و به توزیع عادلانه وظایف، قدرت و منابع اشاره دارد؛ مفهومی که در توجیه مشروعیت سلطنت ساسانی نقش کلیدی ایفا می کرد. یافته ها نشان می دهند که عدالت، هرچند در اخلاق دینی ریشه داشت، اما در عمل، به کمک نظام های طبقاتی و دودمانی ای تحقق می یافت که مسئولیت ها را تعریف می کردند و عدالت در توزیع قدرت و ثروت را ممکن می ساختند. این تعامل، هم در حفظ انسجام اجتماعی و هم در تقویت قدرت سیاسی مؤثر بوده است و نادیده گرفتن آن می توانست زمینه ساز افول یا حتی فروپاشی ساختارها گردد.