سحر نجفی پر

این پژوهش با هدف تحلیل نقش زبان تمثیلی در شعریت رمان تاریخی شمس و طغرا نوشته محمدباقر میرزا خسروی صورت گرفته است. مسأله اصلی پژوهش، کم توجهی به ظرفیت های تمثیل در نثر داستانی و چگونگی کارکرد آن در آفرینش لایه های معنایی و غنای زیبایی شناختی این رمان است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی است و داده ها با تکیه بر منابع کتابخانه ای تحلیل شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که دو گونه اصلی تمثیل، یعنی مثل و اسلوب معادله در این رمان حضور فعال دارند و هر یک به شیوه ای خاص به افزایش شعریت متن یاری می رسانند. مثل ها با ایجاز و فشردگی معنایی، پیوند با سنت شفاهی و فرهنگ عامه، شخصیت پردازی غیرمستقیم، ایجاد تعلیق دراماتیک و بازتاب شرایط اجتماعی- تاریخی، متن را از سطح گزاره های عادی فراتر برده است. اسلوب معادله نیز با ساختار دو وجهی خود که پیونددهنده امر عقلی و حسی است، شبکه های معنایی و بینامتنی ایجاد می کند و با بهره گیری از مفاهیم اسطوره ای و دینی، ظرفیت تأویل پذیری متن را افزایش می دهد. کاربرد اسلوب معادله در نثر داستانی این رمان، نوآوری قابل توجهی است که افق های تازه ای را برای تحلیل های بلاغی می گشاید. زبان تمثیلی در شمس و طغرا عنصری تزئینی نیست، بلکه عامل اصلی و ساختاری در آفرینش شعریت است و این رمان را از یک روایت تاریخی صرف به اثری چندلایه با ظرفیت های تأویلی گسترده تبدیل کرده است.

بازآفرینی روایت های عاشقانه کلاسیک در شعر معاصر فارسی، یکی از مهم ترین جلوه های تعامل سنت و نوگرایی در ادبیات ایران است. منظومه «لیلی و مجنون» نظامی گنجوی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین آثار عاشقانه ادب فارسی، همواره الهام بخش شاعران در دوره های گوناگون بوده است. در دوران معاصر، برخی شاعران با رویکردی انتقادی و ساختارشکن، این روایت را از نو خوانده اند. پرویز اسلام پور، از چهره های شاخص شعر نو و جریان شعر دیگر، در شعر بلند «شقیقه سرخ لیلی» با استفاده از زبانی نوآیین و نگاهی اجتماعی و فلسفی، بازخوانی و بازآفرینی متفاوتی از داستان لیلی و مجنون ارائه داده است. هدف این پژوهش، بررسی میزان و شیوه های تأثیرپذیری اسلام پور از روایت نظامی و تحلیل تفاوت های مضمونی میان این دو اثر است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی – تطبیقی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که اسلام پور با بهره گیری از بن مایه های اصلی روایت نظامی، در ساختار و معنای آن دست برده و با رویکردی انتقادی، به بازتعریف نقش لیلی، نقد سنت های اجتماعی و برجسته سازی رنج زنانه پرداخته است. او با فاصله گیری از زبان تغزلی کلاسیک و استفاده از تصاویر نو و گاه تیره، فضایی می آفریند که روایت کلاسیک را به چالش می کشد و به تفسیری اجتماعی و جنسیتی از عشق دست می زند.

خسرو و شیرین نظامی، یکی از برجسته ترین منظومه های غنایی ادبیات فارسی است. این داستان مملوء از گفت وشنودهای عاشقانه و کنش های عاشق و معشوق است. هدف از نگارش این مقاله، بررسی زبان بدن یا به عبارت دیگر کنش ها و واکنش های شخصیت های داستان در این منظومه است. روش تحقیق به صورت توصیفی – تحلیلی است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که نظامی زبان بدن را بخشی از ارتباط مؤثر می داند و معتقد است، حرکات و اشارات می توانند حاوی پیام هایی ضمنی باشند. او اعتقاد دارد که زبان بدن صادقانه تر از زبان کلامی است؛ افرادی هستند که با استفاده از کلمات و اشارات، خود را چنان نشان می دهند که نیستند و با این تظاهر سعی در فریفتن دیگران دارند و با زبان بدن می توان آن ها را شناخت. نتایج نشان می دهد که نظامی زبان بدن را به عنوان بخشی از ارتباط مؤثر می داند. او معتقد است که حرکات و اشارات می توانند پیام های ضمنی را منتقل کنند و زبان بدن به طور معمول صادقانه تر از زبان کلامی عمل می کند. رفتارهای غیرکلامی شخصیت های داستان، اغلب مفاهیمی چون عشق، آشفتگی، دلتنگی، احترام، بی تابی، حزن و اندوه، خشم، ناراحتی و حیا را القا کرده اند. در این میان غالبا بیان اندوه و غم ناشی از فراق و هجران با رفتارهای چهره به تصویر درآمده اند.