درخت حوزه‌های تخصصی

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تشبیهات ضمنی در دوازده آیه منتخب از قرآن کریم با موضوع قیامت و جهان دیگر می پردازد. در این مطالعه، هجده تشبیه ضمنی استخراج و بر اساس معیارهای بلاغی مانند وجود یا عدم وجود ادات تشبیه و وجه شبه، نوع ترکیب و ادراک حسی، مورد تحلیل قرار گرفتند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و با استفاده از رویکرد بلاغی و زبان شناسی، آیات انتخاب شده از نظر نوع تشبیه، تأثیر ادات و وجوه تشبیه و ویژگی های بلاغی مورد مطالعه قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که تمامی تشبیهات مذکور از نوع مؤکد و مجمل بوده و به همین دلیل از اوج بلاغت برخوردارند. همچنین، تشبیهات حسی به حسی (مشهود به مشهود) با بیشترین فراوانی مشاهده شده است و تشبیهات مفرد به مفرد نیز بیشترین ترکیب را تشکیل می دهند که به افزایش وضوح و تأثیرگذاری در انتقال مفاهیم قیامت کمک می کند. این پژوهش تأکید دارد که تشبیه های ضمنی در قرآن کریم به دلیل موجز بودن، عدم استفاده مستقیم از ادات و برقراری شباهت های ظریف، در عین اختصار، معانی عمیق و قابل تأملی را به مخاطب ارائه می دهند.

تفسیر عیاشی که جزء تفاسیر مهم دسته اول شیعه به شمار می آید، از منابع اصلی تفاسیر متأخر از خود است. ناقص بودن و حذف شدن اسناد، چهره این تفسیر ارزشمند را غبار آلود کرده است. ما در این نوشتار در پی پاسخ به این پرسش هستیم که آیا مرسل بودن روایات تفسیر عیاشی، آن را غیر قابل اتکا می نماید؟ نگاشته پیش رو با هدف تبیین و پاسخ به این پرسش با محوریت «چگونگی مواجهه طبرسی در مجمع البیان با تفسیر عیاشی» با روش توصیفی تحلیلی سامان یافته است. بعد از تحلیل تمام روایاتی که از تفسیر عیاشی در تفسیر مجمع البیان نقل شده است، یافته های پژوهش نشان می دهد، طبرسی از بین تفاسیر روایی شیعه، بیشترین اهتمام را به تفسیر عیاشی داشته است و روایات آن را هم پایه روایات جوامع معتبر حدیثی دیگر قرار داده است.

منسوجات پوشیدنی، به لحاظ جنس یا طرح ظاهری آن، از جهت ضمان خسارت های واردشده از آن و نیز حکم شرعی تجارت، کسب وکار و یا دریافت اجرت کارگران از این راه، مسئله ساز است. این تحقیق به دنبال آن است که این دو جهت را از منظر قواعد فقهی، مورد واکاوی قرار دهد و به دنبال پاسخ به این پرسش است که ضمان خسارات ناشی از جنس و طراحی منسوجات و حکم خریدوفروش آن، از منظر قواعد فقهی چیست؟ با جمع آوری داده ها از منابع اصولی و فقهی به روش کتابخانه ای، سپس با تحلیل داده ها به روش اجتهادی، احکام وضعی و تکلیفی موضوع تحقیق کشف می شود. مقاله پیش رو به این نتیجه رسید که قواعد پیش گفته سه دسته اند: یکی قاعده ای که هر دو حکم وضعی و تکلیفی را اثبات می کند یعنی «لاضرر»، دیگری قواعدی که فقط حکم وضعی را بررسی می کند یعنی «اتلاف»، «سبب و مباشر» و «تسبیب» و سوم قاعده ای که تنها حکم تکلیفی یعنی حکم شرعی تجارت، کسب وکار و دریافت اجرت کارگران از این راه را اثبات می کند؛ یعنی قاعده «حرام بودن کمک به گناه و ظلم» که با قصد خسارت زدن به مصرف کننده، حکم به حرمت می کند، با ثابت شدن استناد ضرر به جنس پارچه یا طرح لباس و قوی تر بودن سبب از مباشر، تولید کننده و طراح لباس ضامن اند و با قصد اضرار فاحش، تجارت، کسب وکار و دریافت اجرت از این راه حرام است؛ مگر اینکه قصد اضرار وجود نداشته باشد و فعالیت مسئولان و کارگران به خودی خود، موجب ضرر فاحش به دیگران نباشد.

از مـواردی کـه هـر مکلّفـی در طـول زندگـی روزمـره ممکـن اسـت بـا آن مواجه شـود، جهـل به وجود نجاسـت در بـدن یـا لبـاس و اقامـه نمـاز بـا آن وضعیـت اسـت. ایـن تحقیـق در صـدد پاسـخ به این سـؤال اسـت کـه ادلـه فقهـی حکـم جاهـل بـه موضـوع نجاسـت در نمـاز بـر اسـاس آثـار مکتـوب فقـه امامیـه چیسـت و هـدف ایـن نوشـتار رسیـدن به حکم مسـتند به آثـار مکتوب فقه امامیه بـرای مکلفی که جاهل بـه موضـوع نجاسـت در نمـاز اسـت می‌باشـد. ایـن نوشـتار از ابزار فیش‌بـرداری و روش توصیـف و تحلیل کمـک گرفتـه و بـه یافته‌هـایی کـه در ادامـه می‌آید دسـت پیدا کرده اسـت. از ادله اجتهـادی که روایات اهل‌بیـت (علیهم السلام) می‌باشـد، روایـات دال بـر عـدم لزوم اعـاده و قضـا در داخـل و خـارج وقـت هسـتند و تنهـا یـک روایـت اسـت کـه نظـر مخالـف دارد کـه چـون اشـکالاتی بـه آن وارد می‌شـود همـان نظـر عـدم لزوم ثابـت می‌ گـردد. از ادلـه فقاهتـی نیـز کـه اسـتفاده از برداشـت فقهاسـت، نظـر مشـهور مورد اختیـار نهـایی قـرار گرفـت کـه عـدم لزوم اعـاده و قضـا در داخـل و خـارج وقـت می‌باشـد.

احـکام از مهم‌تریـن بخش‌هـای دیـن اسلام اسـت. در دسـته‌بندی احکام اسلام، دو قسـم جـوازی و الزامـی وجـود دارنـد. احـکام جـوازی شـامل مباحـات، مسـتحبات و مکروهـات هسـتند و احـکام الزامـی، محرمـات و واجبـات را در بـر می‌ گیرنـد. احـکام الزامـی از سـوی شـارع بـا مصلحـت ملزمـه‌ای وضـع شـده‌اند و تخطـی از آنهـا مسـتوجب عقوبت اسـت. شـارع مقدس بـرای تمامی احکام الزامـی عقوبـت اخروی قـرار داده و فاعلیـن آنهـا را کیفـر می‌ کنـد، امـا بـرای بعضـی از آنهـا از جانـب او عقوبـت دنیـوی نیـز وضـع شـده اسـت کـه در فقـه از آنهـا بـا عنـوان حـدود و تعزیـرات نـام می‌برنـد .اعمـال ایـن عقوبت‌هـا در حکومـت اسلامـی بـر عهـده حاکـم اسلامـی قـرار داده شـده اسـت. در مـواردی کـه شـارع، خـود حـدود و مجـازات معیّنـی را در شـرع تعییـن کـرده همـان مجـازات معیار عمل خواهـد بـود؛ امـا در مـواردی کـه از طـرف شـرع بـرای تخطـی از حکـم اسلامـی، عقوبـت خاصـی وضـع نشـده اسـت حا کـم اسلامـی می‌توانـد بـرای الـزام مـردم، تعزیراتـی را وضـع کنـد و شـارع ایـن حـق و محـدوده اعمـال مجـازات را طبـق شـرایطی بـه حاکـم اسلامـی واگـذار کرده اسـت. البته اعمـال چنین الزاماتـی بـر عمـل بـه احکام، باید تابـع مصلحت جامعه و در چارچوب کلـی شریعت صورت پذیرد تـا از سوءاسـتفاده احتمالـی عمـدی یـا سـهوی کـه زمینه‌سـاز تغییـر تدریجـی احـکام اولیـه می‌شـود جلوگیـری شـود؛ ماننـد اینکـه سـاختار کلانـی مثـل مجمـع تشـخیص مصلحـت نظـام کـه متشـکل از متخصصـان از رشـته‌های گونا گـون حوزوی و دانشـگاهی اسـت یـا کمیسیون‌هـای تخصصـی دیگـر و مجتهدیـن جامع‌الشـرایط و آگاه، بـر ایـن رونـد نظـارت داشـته باشـند. حجـاب نیـز یکـی از احـکام ضروری دیـن اسلام اسـت و حاکـم اسلامـی می‌توانـد بـه اقتضـای حکـم شـرع و صلاحدیـد جامعـه بـرای تخطـی از آن عقوبت‌هـایی را وضـع کنـد تـا مـردم را بـه رعایـت آن ملـزم بـدارد. البتـه اعمـال چنیـن حقـی بایـد مسـبوق بـه تبییـن و آموزش ایـن احـکام باشـد تـا موجـب تخریـب چهـره دین نشـود.

گاهـی عواملـی ماننـد نامهربانـی فرزنـدان نسـبت بـه والدیـن اقتضـا می‌ کنـد کـه مورث بـه محافظـت از تقسیـم ارث پـدری بـرای مـادر در زمـان حیـات او و برعکس بپردازد. ایـن کار از راه‌های فقهـی و غیـر فقهـی متعـددی امکان‌پذیـر اسـت. در ایـن میـان راه‌هـای فقهـی بـه خاطـر الـزام‌آور بودنشـان ضمانـت اجـرایی بیشـتری دارنـد. ایـن راهکارهـا عبارتنـد از: هبـه، وصیـت و صلـح عمـری. تحقیقـات فقهـی انجام‌شـده هیچ‌ کـدام تحـت عنـوان مزبور و بـه هـدف حـل مشکل یادشـده انجـام نشـده اسـت. ایـن راهکارهـا هـر کـدام بـه نوعـی و در مرتبـه‌ای مشـکل مورث را حـل می‌ کننـد. بهتریـن آنهـا صلـح عمـری اسـت.

ظهور ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) چشم انداز نظام پولی جهانی را با دوگانگی فرصت و تهدید مواجه کرده است. این فناوری ضمن ایجاد ظرفیت برای استقلال اقتصادی، خطر تعمیق «سلطه پولی دیجیتال» توسط قدرت های جهانی را نیز به همراه دارد. مسئله اصلی آن است که چگونه می توان از این تهدید مصون ماند و از فرصت های آن بهره مند شد. هدف این پژوهش، تبیین کاربست قاعده فقهی-سیاسی «نفی سبیل» به عنوان یک چارچوب راهبردی برای سیاست گذاری ارز دیجیتال ملی (ریال دیجیتال) در جهت حفظ و تقویت استقلال اقتصادی است. روش شناسی این تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای با رویکردی میان رشته ای میان فقه سیاسی و اقتصاد سیاسی بین الملل است. یافته ها نشان می دهد که وابستگی فناورانه، پذیرش استانداردهای جهت دار و تعامل پذیری یک طرفه، از مهمترین مصادیق «سبیل» در این حوزه هستند. قاعده نفی سبیل به مثابه یک اصل ایجابی، دولت اسلامی را ملزم به اتخاذ راهبردهایی چون «حاکمیت فناورانه» و «تعامل پذیری مدیریت شده» می کند تا ارز دیجیتال ملی به ابزاری برای مقابله با سلطه اقتصادی تبدیل شود.  

احادیث روایت شده در شأن نزول کریمه «وَأَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ» (شعراء/214)، یکی از شواهد فراوان نقلی است که بر وصایت و خلافت بدون واسطه و فاصله حضرت علی علیه السّلام دلالت می کند. احادیث متعددی پیرامون شأن نزول این آیه در نوشته های تفسیری و غیر تفسیری شیعه و سنّی روایت شده است که بسیاری از آن مورد نقد است، چرا که یا با مدلول آیه همخوانی ندارد و یا با زمان نزول آن ناسازگار است. تنها خبر معتبری را که بیشتر دانشمندان شیعه و سنّی به ویژه مفسّرانشان، روایت کرده اند، خبری است مشهور به حدیث دار که به وضوح، از خلافت بدون واسطه و فاصله حضرت علی علیه السّلام پرده بر می دارد؛ مسأله ای که اهمّیت آن از زمان وقوع آن که اوائل بعثت با شروع فراخواندن پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله به دین اسلام بوده است، روشن می شود و نشانگر این است که تنها فردی که در جمع خویشان نزدیک پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله، دعوت وی را لبّیک گفت و اجابت کرد، امیر مؤمنان علی علیه السّلام بود. در نوشته پیش رو انواع اخبار و احادیث شأن نزول آیه مذکور معروف به آیه «انذار» و «انذار العشیره» در آثار فریقین گرد آمده و تلاش شده تا با نگاه کاملا تطبیقی به این اخبار و احادیث، گزارش سره از ناسره و خبر درست از نادرست جدا شود تا دیدگاه های اسف باری که از سوی برخی دانشمندان پیرامون تفسیر آیه و شأن نزول آن اعمال شده است، نقد گردد.

این پژوهش با هدف بررسی و نقد اصول و دلایل حدیثی «نظریه جواز تعبد به همه ادیان و مذاهب الهی و غیرالهی» انجام یافته است. «نظریه تعبد» یکی از آرا و نظرات دین شناختی سیدکمال الحیدری است که آن را با محوریت قطع اصولی و با اتکاء به سه اصل اساسی مطرح نموده است. اصل اول اینکه باید در انتخاب هر دین یا اعتقادی دلیل داشت، اصل دوم این است که مطابقت دلیل با واقع شرط نیست، و اصل سوم اینکه شخص قاطع نمی تواند برخلاف دلیل خود عمل کند. پرسش اصلی در این پژوهش آن است که چه اشکالات و نقدهایی بر دلایل حدیثی این سه اصل مذکور وارد است؟ نگارنده با تحلیل نظریه تعبد و اصول آن کوشیده است، کاستی ها و اشکالات این اصول و ادله روایی آن را با روش تحلیلی انتقادی تبیین نماید و از این منظر نظریه تعبد را بر پایه باورهای کلامی مورد ارزیابی و نقد قرار دهد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که هیچ یک از اصول یاد شده به طور مطلق قابل دفاع نبوده و دلایل حدیثی مورد استناد کمال الحیدری دلالتی بر مدعای نظریه تعبد ندارند.

این پژوهش با هدف تبیین مفهوم «وطن اصلی» از منظر عرفان اسلامی و بررسی کاربردهای آن در مواجهه با بحران معنویت در جهان معاصر، به روش تحلیلی توصیفی و با استناد به متون قرآنی، حدیثی و آرای عارفانی چون ابن عربی، کاشانی، نجم الدین رازی و آیت الله جوادی آملی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که «وطن اصلی» نه یک مکان جغرافیایی، بلکه حقیقتی وجودی و هم تبار با «فطرت الهی» است که در لایه قلب انسان و در قالب «وجه خاص» جای گرفته است. این موطن، میراث عوالم پیشین انسان (مانند عالم ذر و میثاق) است که در قوس نزول و با عبور از حجاب های نورانی و ظلمانی، مورد غفلت قرار می گیرد. غفلت از این حقیقت، منشأ بحران های معنوی معاصر از قبیل بی هویتی، بی تعلقی و اضطراب وجودی شناسایی شده است. راه بازگشت به وطن اصلی، از طریق «تذکر» و «تزکیه نفس» میسر می شود که زمینه ساز شکوفایی «عقل منور» به مثابه معیار و راهنمای سلوک و بازیابی حافظه معنوی فطرت می گردد. این چارچوب عرفانی می تواند با ارائه راهکارهای عملی در عرصه های فردی و اجتماعی، پاسخی بنیادین به چالش های معنوی انسان معاصر ارائه دهد.

صدرالمتألهین در دو کتاب «کسر اصنام الجاهلیه» و «رساله سه اصل» به بحران اجتماعی جاهلیت مقدس شکل گرفته در جامعه خود پرداخته و در پی انکسار بت های جاهلیت، انقلاب و تحول اجتماعی را ایجاد کرده است. در این تحول اجتماعی جهت قرار گرفتن جامعه در مسیر عدالت اجتماعی و دستیابی به جامعه فاضله، بایسته است رسالت اصلی فلسفه و حکمت که برقراری عدالت و نفی ظلم و جور است اجرا شود. این امر نیازمند شناخت راهبران راستین (عارف و حکیم) در جامعه است که در پی فقدان این راهبران، گروه های متعدد قدرت در کسوت صوفی و عارف منجر به شیوع ظاهرگرایی در دین و هدم دین شده اند. نظر به اهمیت این مسئله در این مقاله با روش کیفی تحلیل مضمون این مهم، در دو رساله صدرالمتألهین واکاوی شد. تجزیه و تحلیل مضامین پایه و سازمان دهنده، هشت مضمون فراگیر معرفت گرا، مهذب، ذاکر، مستور، مرگ اندیش، تبری و تولی، مجاهد هدایتگر و فیض بخش را به عنوان خصایص راهبران راستین در جامعه بحران زده نشان می دهد. نظر به اینکه بحران جاهلیت فتنه های عظیمی را در جامعه اسلامی در پی خواهد داشت، صدرالمتألهین ارائه مختصات راهبران واقعی را به عنوان راه حل جهت مواجهه با این تفسیر ظاهرگرایانه از دین می داند.

در ادیان یهود و اسلام، باور به توکل به عنوان یکی از ارزش های اخلاقی برجسته مطرح است. خواجه عبدالله انصاری (396-481 ق)، عارف مسلمان، در کتاب «منازل السائرین» و بحیا بن باقودا، عارف یهودی هم عصر او، در کتاب «الهدایه الی فرائض القلوب»، این مفهوم را به عنوان یکی از مراحل سلوک معنوی مورد توجه قرار داده اند. یافته های این پژوهش که با استفاده از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی تحلیلی انجام شده است، نشان می دهد که این دو عارف، با وجود توافق در تعریف کلی توکل، در مورد جایگاه، شرح و تقسیم بندی آن دیدگاه های متفاوتی دارند. از نظر خواجه عبدالله، توکل بیست و هفتمین منزل از منازل سلوک است، درحالی که ابن باقودا آن را چهارمین باب از ده باب مربوط به محبت الهی می داند. خواجه عبدالله، با تکیه بر منابع دینی و روایات، مراتب سه گانه توکل را برای عموم مردم دشوار و برای خواص آسان می داند و هدف نهایی آن را توکل همراه با معرفت الهی معرفی می کند. در مقابل، بحیا با بیانی مفصل و با تأثیرپذیری از منابع اسلامی، با تأکید بر استفاده از عقل، کتاب و روایات، کسی را که به غیر خدا توکل می کند، مانند کسی می داند که از دیگری رهن می گیرد و جهل به خدا و صفات نیکوی او، شریعت، رحمت و عنایت او را عامل انحراف توکل فرد می داند.

امامت حضرت علی (ع) به عنوان امیرالمؤمنین ازجمله مباحث اساسی در حدیث و کلام اسلامی است که همواره موردتوجه دانشمندان و متفکران مسلمان قرارگرفته است. در این میان، دیدگاه علامه حلی (ره) جایگاه ویژه ای دارد؛ او با استفاده از رویکردهای کلامی و حدیثی، دلایل عقلانی و نقلی را برای اثبات امامت امام علی (ع) مطرح می کند. وی قائل است که نصب حضرت علی علیه السلام به عنوان امیرالمؤمنین از منظر عقل و شرع بر خداوند متعال واجب است. بر این اساس، پیامبر اسلام (ص) به فرمان الهی، حضرت علی (ع) را به عنوان وصی خود تعیین و نصب کرده است؛ بنابراین، شناساندن وصی رسول خاتم به امت پس از رحلت ایشان ضروری به نظر می رسد و این مسئله با توجه به وجوب و ویژگی های خاصی که علامه در بحث امامت عامه از امام بیان نموده، اهمیت دوچندانی پیدا می کند. این مقاله به بررسی دلایل اثبات امامت امام علی (ع) با رهیافتی کلامی و حدیثی می پردازد و به مباحثی چون عصمت و اعلمیت توجه خاصی دارد. در اندیشه علامه، عصمت ویژگی ای پنهان در وجود امام است که برای اثبات خود به نص الهی نیاز دارد. همچنین، با استناد به احادیث و تکیه بر آیات وحی، به اثبات مسئله امامت خاصه پرداخته می شود. درنتیجه، دستاوردهای این نوشتار شامل دلایل عقلانی و نقلی است که حق امامت و ولایت امام علی (ع) را به عنوان جانشین بلافصل رسول خدا (ص) به اثبات می رساند. این پژوهش با استفاده از روش اسنادی-کتابخانه ای اطلاعات لازم را جمع آوری کرده و تحلیل های آن مطابق با دیدگاه علامه حلی (ره) انجام شده است.

آموزه تبرّک، به عنوان یکی از مفاهیم محوری در سنت اسلامی، همواره موردتوجه و تفسیرهای گوناگون قرارگرفته است. در این میان، دو دیدگاه متمایز از سوی شیخ صالح بن عبدالعزیز آل الشیخ و سید محمد بن علوی المالکی الحسنی، در فهم دامنه و مشروعیت این آموزه شکل گرفته است. این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و با هدف بررسی تطبیقی آرای این دوعالم برجسته، به واکاوی مبانی، استدلال ها و نتایج دیدگاه های ایشان در خصوص تبرّک می پردازد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که درحالی که هر دو اندیشمند بر توحید و اجتناب از شرک در مسئله تبرّک تأکیددارند، در تعیین مصادیق مشروع آن اختلاف نظر اساسی دارند. شیخ صالح آل الشیخ، با تکیه بر اصل لزوم نص صریح و سیره متواتر، دایره تبرّک مشروع را محدود به ذات و آثار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در زمان حیات ایشان می داند. در مقابل، سید محمد بن علوی المالکی الحسنی، با توجه به فهم گسترده تر از مفهوم توسل و اعتباربخشی به سیره عملی صحابه پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، دایره جواز تبرّک را شامل آثار ایشان، صالحان و اماکن متبرّکه نیز می داند، مشروط بر عدم اعتقاد به تأثیر استقلالی این وسائط.

در منابع حدیثی و تاریخی اسلامی، گروهی از صحابیان و یاران پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت (ع) با عنوان «المبشرون بالجنّه» معرفی شده اند که برای آنان بشارت ورود به بهشت داده شده است. فهم دقیق و عمق معناشناسی این نوع احادیث، به ویژه از منظر اینکه بر چه اساسی و با چه انگیزه هایی این عنوان به افراد خاصی داده شده است، در مباحث اعتقادی، حدیثی و تفسیری اهمیت ویژه ای دارد. همچنین، شناخت الگوهای کلامی و عملی حاکم بر این احادیث، می تواند به کشف ضوابطی جهت فهم عمیق تر آنها کمک نماید. این پژوهش با رویکردی تحلیلی و تعلیلی، به بررسی محتوای این احادیث و الگوهای غیر صوری حاکم بر آنها پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که هر یک از این الگوها دارای علل و انگیزه های خاص خود بوده اند که در بیشتر موارد، دارای ابعاد سیاسی و مذهبی بوده و به منظور تقویت و دفاع از گفتمان اقلیتی مردم مؤمن و پایبند به سنت و قرآن در برابر گفتمان غالب شکل گرفته اند. همچنین مشخص شد که در اعتبارسنجی و ارزیابی این نوع احادیث، تنها به مراجعات رجالی و مدح یا ذم شخصیت های یادشده بسنده نمی شود؛ بلکه لازم است الگوهای موجود در این اخبار در پس زمینه های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی زمانه خود مورد تحلیل قرار گیرند. همچنین، توجه به کارکردهای روان شناختی، تربیتی و اجتماعی این الگوها، نقش مهمی در درک عمیق تر محتوای آنها دارد.

مسئله نسبت میان تشبیه و تنزیه در توصیف خداوند، از بنیادی ترین و در عین حال مناقشه برانگیزترین مسائل در تاریخ علم کلام و تفسیر قرآن است. زبان قرآن، از یک سو مشتمل بر آیاتی است که با به کارگیری تعبیرات حسی و انسانی، نوعی تقرّب مفهومی میان خدا و مخاطب برقرار می کنند و از سوی دیگر، آیاتی را دربر دارد که به صراحت بر تنزیه مطلق ذات الهی از هرگونه مشابهت با مخلوقات تأکید می ورزند. جمع میان این دو دسته آیات، همواره زمینه ساز شکل گیری رویکردهای متعارض کلامی تفسیری، از تشبیه گرایی تا تنزیه افراطی و تعطیل صفات، بوده است.این مقاله با رویکردی تحلیلی و با تکیه بر روش کلامی تفسیری، می کوشد «راهبرد زبان قرآن» را در مواجهه با این دوگانه بررسی کند؛ راهبردی که نه بر حذف یکی به نفع دیگری، بلکه بر سامان دهی معنادار نسبت میان تشبیه و تنزیه استوار است. زبان قرآن در وصف خداوند، واجد ساختاری هدفمند و هدایتی است که از یک سو امکان فهم و ارتباط مخاطب انسانی را فراهم می آورد و از سوی دیگر، مرزهای تنزیه الهی را حفظ می کند. لذا نتایج حاکی از آن است که جمع میان تشبیه و تنزیه در قرآن، نه امری اتفاقی یا ناشی از تعارض بیانی، بلکه حاصل یک راهبرد زبانی منسجم است که کارکردی کلامی و تربیتی در فرآیند هدایت دینی مخاطبان دارد.

موضوع « عالم ذر» یکی از مباحث مهم قرآنی است که همواره مورد توجه و محل اختلاف میان اندیشمندان مسلمان بوده است. خاستگاه اصلی این بحث، آیات ۱۷۲ - ۱۷۳ سوره اعراف ، معروف به آیه « میثاق » و روایات متعددی است که در باره «عالم ذر» وارد شده است. برخی از اندیشمندان اسلامی معتقدند که از ظاهر این آیه و روایات، استفاده می شود که خداوند قبل از آفرینش انسان در دنیا، در یک عالم مادی، انسان ها را به صورت بدن های ذره ای آفریده و درآن بدن ها روح و در نتیجه عقل و شعور قرار داده و از آن ها اقرار به ریوبیت خویش گرفته و حجت را بر همه تمام کرده است و در نتیجه انسان ها برای غفلت و انحراف خویش در دنیا هیچ عذری در قیامت ندارند. از آن عالم، به « عالم ذر » تعبیر می شود. برخی دیگر از دانشمندان اسلامی استفاده چنین عالمی را از آیه میثاق و روایات منکر شده و آیه میثاق را به گونه دیگری تفسیر کرده اند. مبنای انکار آنان سلسله اشکالاتی است که بر استفاده عالم ذر از آیه میثاق وارد کرده اند. در مقاله پیش رو از نظریه وجود «عالم ذر» دفاع شده و به تمامی آن اشکالات مبسوطا پاسخ داده شده است.

حدیث امامت از امام رضا (ع) ازجمله گزاره های روایی مزیّن به اقتباس های قرآنی است. به نظر می رسد به کارگیری آیه های قرآن در کلام معصومان (ع) از الگوی نظری خاصی پیروی می کند. نوشتار حاضر به شیوه تحلیل محتوا می کوشد ضمن نگاه آماری، الگوی معرفتی و نظری اقتباس های قرآنی در "حدیث امامت" را استخراج کند. مطابق یافته ها، در کلام رضوی (ع)، 28 آیه از 14 سوره قرآن (مکی و مدنی) وجود دارد. امام رضا (ع) با تکیه بر آیه های قرآن، ریشه باور به امامت را در جامعیت قرآن و باورمندی به حقایق آن همچون انتصاب های الهی نظیر نبوت و امامت حضرت ابراهیم (ع) معرفی نموده است. همچنین آغاز کلام با «جامعیت قرآن» و اختتام با «عدم باور به قرآن»، استفاده از شواهد قرآنی، تاریخی، اصول و بداهت عقلی و همخوانی بافت آیات اقتباسی و کلام امام رضا (ع) از شاخصه های الگوی نظری و معرفتی اقتباس های قرآنی امام رضا (ع) در "حدیث امامت" است.

نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، برآمده از ارزش های وحیانی اسلام، پیاده سازی احکام و موازین شرعی را اصلی ترین رسالت و هدف خود می داند. در این راستا، پوشش واجبِ اسلامی از مهم ترین احکام فقهیِ اجتماعی به شمار می رود که اهتمام به آن، زمینه ساز جامعه ای پیش رو به سوی رشد معنوی خواهد بود. زیست معنوی شهروندانی که در سایه حکومت اسلامی زندگی می کنند تا حد زیادی به نهادینه سازی ارزش ها و موازین دینی توسط حکومت و اهتمام به آن ها از سوی شهروندان ارتباط دارد. اگر رسالت دانش حقوق، تضمین آسایش و نظم عمومی دانسته شود، در یک حکومت و جامعه اسلامی، حقِ بر تردد آزادانه و نامغایر با رشد معنوی (بدون آن که محدودیت فراگیری در نگاه و آزادی بصری در اثر پوشش ناهنجار و غیر شرعی گروهی از شهروندان به وجود آید)، از حقوق مهم افراد است و طبعاً دولت مکلف به تأمین و تضمین آن خواهد بود. از این حق می توان با عنوان کلی «حق زیست و امنیت معنوی» یاد کرد که در خصوص پوشش شرعی اسلامی قابل تصور است. پژوهش حاضر با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اتخاذ رویکرد توصیفی تحلیلی در پی آن است که لزوم الزام و التزام به پوشش اسلامی از سوی حکومت و شهروندان را با اتکا به حق مذکور بازنمایی و اثبات کند. واژگان کلیدی

اخلاق حرفه ای، مدار جریان ارزش ها در سازمان است. نظام هایی که مبتنی بر اندیشه های دینی و ارزشی شکل می گیرند، به مراتب توجه بیش تری به این موضوع دارند. در چنین نظام هایی وجود اخلاق حرفه ای در کارگزاران از اهمیت بالایی برخوردار است. آن چه به عنوان مسأله در این پژوهش مورد توجه قرار می گیرد، تبیین ابعاد اخلاقی حرفه ای است که در کنش-های ارتباطی کارگزاران تأثیرگذار می باشد. هدف این پژوهش بررسی سخنان مقام معظم رهبری و تبیین ابعاد اخلاق حرفه ای کارگزاران است. این ابعاد، زمینه های مطلوب روابط اجتماعی کارگزاران و کنش های ارتباطی آن ها در فرایندهای حاکمیتی را ایجاد می نمایند. در این پژوهش اطلاعات با روش کتابخانه ای و مراجعه به سخنان مقام معظم رهبری گردآوری شد و با استفاده از روش تحلیل مضامین مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. ابعاد اخلاق حرفه ای کارگزاران که در این پژوهش مورد شناسایی قرار گرفت، شامل سیاست های عادلانه، استفاده از ظرفیت های معنوی، جریان اخلاق در همه شؤون زندگی، کفایت اخلاقی، تربیت اخلاقی و توسعه گفتمان های اخلاقی می باشد. هر یک از این ابعاد، نقش مهمی در ایجاد و تحقق اخلاق حرفه ای در کارگزاران دارند.