درخت حوزه‌های تخصصی

پروین اعتصامی از شاعران معاصر است اما شیوه شعر گفتن او به سبک شاعران بازگشت ادبی است. او در اشعارش به آثار بعضی شاعران سبک خراسانی چون ناصرخسرو و انوری و برخی شاعران سبک عراقی چون سعدی بسیار توجه می کند و چون  شاعران دوره بازگشت، با الگوبرداری از اشعار شاعران کلاسیک، می کوشد آثاری با همان حال و هوا و محتوا بیافریند. برای نمونه او قطعه «اشک یتیم» را با الگوبرداری از قطعه «والی گدا»ی انوری سروده است. در این پژوهش این دو قطعه را به روش مطالعه، تحلیل متن و توصیف محتوا، از نظر زبانی، ادبی و اجتماعی بررسی و مقایسه کرده ایم. بررسی و مقایسه زبانی، ادبی و اجتماعی این دو قطعه، نشان می دهد که اگرچه پروین در سرودن این قطعه، از انوری الگو گرفته است اما به سبب تصویرپردازی قوی تر، زبان روان تر و پایان بندی منسجم تر، توانسته است اثری تأثیرگذارتر بیافریند. این مقایسه همچنین نشان می دهد که زبان انوری در بیان پند و اندرز در این قطعه بسیار محکم تر، رساتر و تأثیرگذارتر از زبان پروین است. همچنین مواردی از تأثیرگذاری شرایط زندگی شاعر و حوادث سیاسی و اجتماعی دوران معاصر را در شعر پروین اعتصامی می توان دید. در شعر انوری تک گویی بر گفتگو چیرگی دارد در حالی که در شعر پروین چندصدایی و گفتگو را مشاهده می کنیم. همچنین می بینیم که انوری در والی گدا واعظی پیروز است و پروین در اشک یتیم، مبارزی شکست خورده که در پایان کارش، حقانیت کار خود را به چالش می کشد.

تعددت السمات الحضاریه المادیه فی العصر الأموی، والتی تعطی انطباعاً عن الحیاه والبیئه التی عاش الناس فیها، فعلى الرغم من حیاه البادیه فی أکثر البلاد العربیه إلا أنه یظهر فی شعر هذا العصر الکثیر من السمات الحضاریه، وتعدد هذه السمات یدل على وجود الحضاره فی البیئات العربیه. جاء هذا العصر فی أعقاب مرحله انتقالیه اتسمت بتحول فی منظومه القیم القدیمه، وإعاده النظر فی الثابت والمألوف وفی الأمور التی تقع فی النفس موقع البدهیات، واعترى الشخصیه العربیه قدر غیر قلیل من القلق والتساؤل والتوزّع، وبذلک أصبحت الذات الفردیه والذات الاجتماعیه موضوعاً للتأمل والنظر والفحص والمراجعه ، وکانت المرأه عنصراً أساسیاً فی هذه الذات، فأصابها ما أصاب الذات من القلق والتساؤل وإعاده النظر. فتبرز صوره المرأه المعطره دلاله عل ى اهتم ام الم رأه بنف سها ورقیه ا الحضاری باستخدامها للعطر کمظهر جمالی، ویظهرالشاعر أیضاً الرقی الذی ب دا واضحاً فی تعامل الرجل مع المرأه الإنسانه. یشیر نتائج البحث إلی ما یتعلق بانعکاس تأثیر الحضاره على المرأه والمتمثل فی زینتها فیتمثل فی رغبه النساء العربیات فی اقتناء الحلی واللآلئ والفضه والدرّ وإلخ... یتزین بها. والسؤال الذی یطرح هنا: کیف یتجلی المظهر الحضاری فی العصر الأموی فی المرأه وحلیتها وکیف انعکس هذا الأمر فی الشعر. للإجابه علی هذا السؤال اعتمدنا علی منهج الوصفی التحلیلی.

زمینه: ادبیات کلاسیک فارسی را می توان با شیوه های علمی نو و از منظر علوم و هنرهای جدید تحلیل و بررسی کرد. تاثیرپذیری ادبیات از سینما را می توان در کارکرد شگردهای سینمایی در ادبیات مشاهده کرد. این مقاله می کوشد، شگردهای سینمایی را در حکایتِ «جوانِ مشت زن» گلستان سعدی نشان دهد. سؤال اصلی تحقیق این است که چگونه سعدی به صورت آگاهانه یا ناخودآگاه به کمک تفکری مشابه با شگرد های سینمایی امروزی باعث غنای بصری و روایی در حکایت خود شده است؟ مفروض پژوهش این است که چیزی شبیه به تفکر سینمایی به معنای امروزی در ذهن و ضمیر سعدی وجود داشته است. روش: روش تحقیق بر تحلیل توصیفی- تطبیقی میان شگرد های سینمایی و ادبی استوار است. اهداف تحقیق شامل شناسایی شگرد های سینمایی به کاررفته در حکایت مشت زن، تحلیل چگونگی انطباق این شگرد ها با ساختار ادبی حکایت و ارزیابی تأثیر آن ها بر تجربه خواننده است. چهارچوب نظری مورد استفاده نظریه داستان سینمایی بلاردی است. یافته ها: یافته ها نشان می دهد که سعدی در حکایت مشت زن از شیوه هایی بهره برده که شباهت زیادی به شگرد های سینمایی دارد. سعدی با هنر زبان و قدرت واژگان «نما»ها و «صحنه»های گوناگون می سازد و با ایجاد «موسیقی پیرامونی» و «افکت»ها حکایت خود را به یک اثر سینمایی امروزی نزدیک می کند. این امر تجربه ای حسی و تصویری برای مخاطب خلق کرده است. با آشکار شدن ابعاد جدید هنر روایی گلستان، نتیجه این پژوهش می تواند باعث التذاذ ادبی بیشتر مخاطبان و درک آنها از نظام نشانه شناختی این شگردها در گلستان شود و همچنین افق جدیدی برای فیلمنامه نویسان و کارگردان ها بگشاید.

جامعه شناسی ادبیات، حوزه ای میان رشته ای است که به بررسی رابطه دیالکتیکی میان ادبیات و جامعه می پردازد. جستار پیشِ رو، با تمرکز بر گزاره «سندیت جامعه شناختی ادبیات»، به تحلیل چگونگی بازتاب واقعیت های اجتماعی در متون ادبی و میزان اعتبار آن ها پرداخته است. در این مقاله، نخست مبانی نظری سندیت جامعه شناختی ادبیات از نظرگاه نظریه های جامعه شناسی ادبیات بررسی شده است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش تحلیلی و بررسی نظریه های بازتاب، بوردیو، فمینیستی و پسااستعماری، نشان می دهد که ادبیات افزون بر اینکه نمایان گر شرایط اجتماعی، تاریخی و طبقاتی جوامع باشد، عاملی تأثیرگذار در بازتاب واقعیت های اجتماعی است که سندیت آن به ژانر و بافت وابسته است. این نظریه ها هر کدام با تأکید بر جنبه ای خاص از ارتباط ادبیات و جامعه، چارچوب مفهومی این پژوهش را شکل می دهند. همچنین، مطالعات پیشین در این حوزه مرور شده و جایگاه متون ادبی در تحلیل های جامعه شناختی مورد ارزیابی قرار گرفته است. در موارد زیادی، نویسندگان آگاهانه یا ناخواسته، ساختارهای اجتماعی و قدرت را در آثار خود منعکس کرده و یا به چالش می کشند. با وجود این، کاملاً مشخص است که میزان سندیت داده های ادبی در تحلیل های جامعه شناختی، به عواملی همچون نیت مؤلف، ژانر اثر، مخاطب، هدف و بافت تاریخی-اجتماعی متن بستگی دارد. این پژوهش تأکید دارد که ادبیات، به ویژه در قالب های واقع گرایانه و تاریخی، می تواند سندی مکمل در مطالعات جامعه شناختی به شمار آید. در نتیجه، پیشنهاد می دهد که پژوهش های جامعه شناختی ادبیات، با تلفیق روش های کیفی و کمی، به تحلیل جامع تری از متون ادبی بپردازند تا بتوانند به فهم دقیق تری از تحولات اجتماعی و فرهنگی دست یابند.

لازمه تقرب به قاف وحدت ذات حق، گذشتن از مسیر صعب فقر و فناست. فطرت انسان پیوسته در پی راهی برای دست یافتن به وجود لایزالی خداوند است چرا که دریای متلاطم وجود انسان، تنها از این طریق می تواند بیارمد. عارفان فنا و نیستی از خود را چاره رسیدن به خدا آگاهی دانسته و برآنند که هرگاه غبار هستی از وجود فانی آدمی زدوده شود، از پس حجاب های تعلقات، حق چنانکه هست رخ می نماید. بی شک آغاز این راه دشوار بدون معرفت و عشق ممکن نیست. «محمد بن جعفر مکی حسینی»، عارف صاحب سبک طریقه چشتیه، نیز از کسانی است که یه این مفهوم پایبند و علاوه بر آن معتقد است که آدمی تا از فناء فی الله و بقاء بالله عبور نکند، نمی تواند نور وجود خویش را به نور النور، متصل کند. در نظرگاه او وصول به حق با آنچه اهل ظاهر و شریعت می پندارند متفاوت است. وی قرب را نه در جنت که در رؤیت حق نیز نمی داند و بر آن است که این ها چیزی جز حجاب بر سر راه سالک نیستند. وی قرب حقیقی را در سه مرتبه قرب بالذات، قرب لِلذات و قرب فی الذات طبقه بندی کرده و بر آن است که تنها ولی کل الهی می تواند این مراتب را طی کرده و حق را چنان که هست ببیند و در آینه وجود خویش بنمایاند. در پژوهش پیش رو نگارنده با روش توصیفی – تحلیلی به بررسی مکتوبات مکی پرداخته و مفاهیم مذکور را در مکاتیب او تحلیل کرده است.

واژگان یک متن، صرف نظر از محتوا و نوع اثر، اولین پل ارتباطی با مخاطب به شمار می رود و با نوع آواها و ویژگی های ساختاری و سپس با معانی که درصدد انتقال آنها است، ویژگی های صوری یک متن را می سازد. جایگاه الفاظ و واژگان در پیدایش شعر، دغدغه ای است که پیش از پرداختن به اصول حاکم بر شعر، از سوی منتقدان ادبی همواره مطرح بوده است. گاه واژگانی در معنای قراردادی خود استفاده نمی شود و در تحلیل ابیات و با توجه به دیگر واژگان آن، معنایی متفاوت به خود می گیرد. هم چنین است کلمات نمادینی که در متون ادبی با هاله ای از معانی به کار می رود و لزوماً ذهن مخاطب را به سمت یک مدلول خاص سوق نمی دهد. بنابراین در متون ادبی، رسیدن به «جان کلام» باید با توجه به مؤلّفه ها و مختصات گوناگون و چند جانبه آن صورت پذیرد. در این پژوهش سه داستان عاشقانه و رمزی «شیخ صنعان» از منطق الطیر، «شاه و کنیزک» از مثنوی و سلامان و ابسال جامی، گزینش و واژگان شاخصی که در شعر غنایی مطرح است، در آنها بررسی شده است. مهم ترین دستآورد این تحلیل، حاکی از آن است که بسیاری از واژگان غنایی در منظومه های عاشقانه رمزی در ظاهر صبغه ای غنایی و در باطن معنایی نمادین دارد. 

انقلاب مشروطه و رویدادهای پیش از آن و نیز پیامدهایش دست مایه آثار ادبی فراوانی بوده است. رمان معاصر فارسی نیز از این تأثیرپذیری، بی بهره نمانده و رمان نویسان به فراخور دانش و ذوق و دیدگاه خویش، بدان پرداخته اند. در این پژوهش از میان رمان های تاریخی فارسی، رمان هایی مدنظر ماست که رخدادهای مشروطه و به طور مشخص واقعه به توپ بستن مجلس را بستر اصلی داستان قرار داده اند. هدف از نگارش این مقاله، بررسی بازنمایی رویدادهای مشروطه در سه رمان خنده خورشید اشک ماه ، تالار آیینه و بی کتابی از منظر رویکرد تاریخ جایگزین است. یافته های مقاله نشان می دهد که نویسندگان آثار یادشده، برای نوشتن رمان از رویکردی تازه به نام «تاریخ جایگزین» استفاده کرده اند. در این رویکرد، نویسنده مسیر تاریخ واقعی را از نقطه ای مهم به سوی آنچه در ذهن خود از تاریخ انتظار داشته، سوق می دهد. نویسندگان در سه رمان نام برده، یکی از رویدادهای مشروطه را به عنوان بزنگاه تاریخی در نظر گرفته، اما در ادامه، ماجراهایی متفاوت، درباره آن بزنگاه و پیامدهای آن در داستان آورده اند که از آن به تاریخ جایگزین تعبیر می شود. در دو رمان خنده خورشید، اشک ماه و بی کتابی رویداد به توپ بستن مجلس به عنوان نقطه عطف انتخاب شده و در رمان تالار آیینه اعتراضات روز نوزدهم تیرماه و به شهادت رسیدن سیدعبدالحمید اولین شهید مشروطه نقطه عطف است و پیامد آن در به توپ بستن مجلس، سرنوشت شخصیت اصلی رمان را دگرگون می کند. به نظر می رسد ازجمله مهم ترین اهداف نویسندگان از گزینش این رویکرد آن است که از یک سو به توصیف و یادآوری پیامدهای رخدادهای مشروطه و تأثیر آن بر زندگی مردم عادی بپردازند و از سوی دیگر توجه مخاطب را به حقایق این دوره از تاریخ معاصر جلب کنند و با انتقاد از حافظه تاریخی انسان معاصر ایرانی و تأکید بر بازخوانی تجربه های تاریخی، به مسیر آرمان خواهی و اندیشگانی جامعه شکل دهند.

شعر به عنوان یکی از مهم ترین جلوه های فرهنگی و اجتماعی، قابلیت بازتاب ارزش ها، باورها و حتی مشکلات جامعه را دارد. اگرچه اصلی ترین رسالت شعر وقوع که در اوایل سده دهم هجری در ایران رایج شد، بیان واقعیات روابط عاشقانه است؛ امّا این روابط واقعی در بستر شرایط و مسائل اجتماعی شکل می گیرند و متأثر از آن ها هستند. بنابراین مضامینی چون فقر، ظلم، نابرابری و نارضایتی اجتماعی در کنار باورها و ارزش های رایج در جامعه، در این نوع شعر نمود یافته و این شعر را به منبعی مهم برای تحلیل اجتماعی و شناخت دقیق جامعه ایران در دوره صفوی تبدیل کرده اند. این پژوهش به دنبال تحلیل و تبیین مضامین اجتماعی مطرح شده در غزلیات دو تن از شاعران برجسته مکتب وقوع یعنی محتشم کاشانی و لسانی شیرازی است که با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده های آن از طریق بررسی اسناد و منابع کتابخانه ای گردآوری شده است. مطابق یافته های این تحقیق، مهم ترین مضامین اجتماعی که در غزلیات هر دو شاعر، قابل توجه هستند، عبارتند از: خرافات و باورهای عامیانه از قبیل باور به چشم زخم، تأثیر افلاک بر سرنوشت انسان، نابرابری های اجتماعی و رواج معشوق مذکر در جامعه که در اثناء اشعار عاشقانه، بیان شده اند.

باتوجه به توانمندی هوش مصنوعی مولد در تحلیل داده ها، سنجش رویارویی این ابزار با مفاهیم پیچیده متون عرفانی، می تواند در شناخت و شیوه بهره مندی از آن یاریگر باشد. هدف اصلی این نوشتار آن است که با روش توصیفی تحلیلی و بهره گیری از یکی از برنامه های کاربردی مبتنی بر هوش مصنوعی، یعنی «چت جی پی تی»، به بررسی یکی از مؤلفه ها و گزاره های عرفانی، یعنی حسرت، بپردازد. ازاین رو، با مقایسه آنچه این ابزار درخصوص حسرت عرفانی ارائه می دهد، با نتایج مطالعات کتابخانه ای و سندکاوی انجام شده در این زمینه، به واکاوی میزان توانمندی ابزار هوش مصنوعی «چت جی پی تی» در مواجهه با گزاره های عرفانی می پردازد و میزان تسلط آن در فهم نمادهای عرفانی را درک و ارزیابی می کند. نتایج حاصل از این پژوهش، نشان می دهد که ابزار هوشمند چت جی پی تی، درک دقیق و بسیار درستی از مفهوم حسرت، بر مبنای آموزه های عرفانی ارائه داده است. تسلّط هوش مصنوعی بر مبنای عرفانی و درک ابعاد مختلف مفهوم حسرت از نظر عارفان، حائز اهمیت است و می تواند در لایه های زیرین متن، واکاوی شود. این ابزار توانسته است براساس مؤلفه هایی که در قالب مفاهیم عرفانی حسرت، آتش اشتیاق، فنا، وصال و بقا به آن داده شد، به ارزیابی بسیار دقیقی بپردازد. ازآنجاکه بهره گیری از این ابزار، روزبه روز گسترده تر می شود و با پیشرفت علم و فناوری، توانمندی آن نیز افزایش می یابد؛ ازاین رو، لزوم توجّه به بهره گیری از این امکانات در پردازش و ادراک متون عرفانی ضروری تر به نظر می رسد.

پادآرمان شهر جهان تخیلیِ ناخوشایندی است که در آن تمام آرمان های انسانی به ضد آرمان تبدیل شده؛ پیش بینی این دنیای پر از تباهی در ادبیات داستانی به شکل رمان و داستان کوتاه صورت گرفته است. در این مقاله با روش تحقیق توصیفی – تحلیلی ، ویژگی های دیستوپیایی ترس، گمشدگی هویت، سلب آزادی و اختیار، انکار فردیت و دروغ و فریب در سه کتاب کاج زدگی، خدایان شهری و اشباح پرسه زننده و جزیره ای برای تبعید کاغذ پاره ها با سه کتاب خارجی 1984، سرگذشت ندیمه و میرا تطبیق داده شده و از بررسی شباهت و تفاوت داستان ها با یکدیگر نتایج ذیل حاصل شده است : - فضاسازی و شخصیت پردازی خوب و توصیف جزئیات بیشتر در داستان های خارجی، قصه را باورپذیر کرده است؛ ترس و دلهره را به مخاطب منتقل می کند و او را از ایجاد جهانی مشابه جهان داستان می ترساند. - داستان های ایرانی از نظر توصیف ، پرداختن به جزئیات ، فضا سازی و شخصیت پردازی ضعیف تر از داستان های بررسی شده خارجی می باشند؛ دلیل نگرانی نویسنده به درستی مشخص نیست و داستان نمی تواند به خوبی مخاطب را با خود همراه کند. - در آثار ایرانی یا عشق وجود ندارد یا به اندازه آثار خارجی تاثیرگذار نیست؛ جسارت و شجاعتی را ایجاد نمی کند و دلیل تحول و تلاش نیست.

آداب نامه های کلاسیک فارسی بنا به کارکرد هدایتی-بازدارنده ای که برای آن ها مفروض است، مشحون از ردّپاهای آشکار و ضمنی مولف-راویان رخداد/خبرها به قصد جهت دهی به فهم/تفسیرِ شنونده/خواننده هاست. گلستان سعدی در مقام متنی آداب نامه ای دربردارنده وجوهی از مداخله های مذکور در برساخت حکایت/واقعیت هاست. یکی از اشکال مداخله در گلستان ، به کارگیری انواع گفتمان وجهی به قصدِ موثق نمایی رخداد/خبرهای موضوع بازنمایی است. در این نوشتار انواع موثق نمایی مولف-راوی گلستان در قالب تجربه زیسته وی با رویکردی پدیدار-روایت شناختی دلالت یابی و تفسیر شده است. نتیجه نشان می دهد که مولف-راوی گلستان سعی کرده است بسیاری از رخداد/خبر های مندرج در حکایت ها را با تکیه بر ضمیر اول شخص در قالب تجربه زیسته خود بازنمایی کند. بدین صورت که در آغاز حکایت های مذکور، گاهی هم در میانه حکایت، با اشاره به برخی از کنش های ادراکی حسّی یا سایر نشانگان نزدیکی؛ حضور باواسطه یا بی واسطه خود با زمان/مکان وقوع رخداد یا منبع تولید آن را در قالب سه منِ بلاغی، ناظر و فردی اعلان کرده است. این نزدیک نمایی ضمنِ موثق نماییِ رخداد/خبر ها درصدد است تا دانایی/باور بازنمایی شده در آن ها را نیز در نظر شنونده/خواننده، قطعی/درست بنمایاند.

بدن دال مرکزی رخدادهای عاشقانه در اشعار شاملوست. ابژه بدن ما را به طرحواره های ذهنی شاملو درباره عشق می رساند. پس از استخراج استعاره های عشق در سرتاسر آثارش، چهار دوره شاعری برای او تعیین کردیم. این دوره ها در عین تداخل نسبی، حاکی از گسست ها و چرخش ها در ذهنیت عاشقانه اوست. وجه تمایز این مقاله در تمرکز بر استعاره های بدن است و دوره بندی زندگی هنری او نیز بر همین اساس صورت گرفته است. شاملوی نخست گرایش چندانی به عشق بدنمندانه   ندارد، شاملوی دوم سعی می کند میان عشق بدنمندانه و اندیشه های سیاسی - اجتماعی تناسب و توازن ایجاد کند. او در این مرحله تدریجاً از ذهنیت عاشقانه سنتی به طرف ذهنیت عاشقانه مدرن تغییر مسیر می دهد. شاملوی سوم در صدد تلفیق دو ساحت عاشقانه پرازی و سیاسی سرایی است و سرانجام به شاملوی چهارم می رسیم که در جدال میان عشق و مرگ دست و پا می زند. این جدال تا آخرین روزهای بودن و سرودن در ذهن و زبانش جریان دارد.

خواجه شمس الدّین محمّد، حافظ شیرازی، در اشعار خود از نمادهای دوگانه، استفاده کرده است که در بطن خود، ترکیبی از مفاهیم عرفانی و دینی را به نمایش می گذارند. این نمادها، که به طور هم زمان به مفاهیم متضّاد و مکمل اشاره دارند، بستر مناسبی برای بیان تعارضات ظاهری و هم زیستی مفاهیم عمیق معنوی و اجتماعی فراهم می کنند. در این پژوهش، به شیوه توصیفی - تحلیلی و ابزار کتابخانه ای، نویسنده درصدد آن است تا با بهره گیری از مدل معنایی آگدن و ریچاردز که سه عنصر اصلی نشانه، مصداق و اندیشه را به عنوان اجزای تشکیل دهنده معنا معرّفی کند و به تحلیل دقیق این نمادهای دوگانه در اشعار حافظ بپردازد. نتایج پژوهش، بیانگر آن است که حافظ نه تنها تضّادهای ظاهری میان دین و عرفان را به تصویر کشیده؛ بلکه لایه های پنهانی از معانی عرفانی و دینی را آشکار ساخته است که در ورای این نمادها، نهفته اند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین روش های نمادپردازی حافظ برای بیان تعارضات میان دین و عرفان و کشف چگونگی هم زیستی این مفاهیم در چارچوبی واحد است. این تحلیل نشان می دهد که حافظ چگونه با ترکیب این نمادها به ایجاد پلی میان ظاهر و باطن، و مادیّات و معنویّات پرداخته و در نهایت، مخاطب را به سوی درک عمیق تری از حقیقت معنوی و انسانیّت سوق داده است

مکتب اکسپرسیونیسم در اوایل قرن بیستم، در هنر نقاشی پا گرفت و به دلیل توجه آن به درد و رنج های انسان، در اندک زمانی بر ادبیات، موسیقی، تئاتر و سینما نیز تأثیر گذاشت. اکسپرسیونیست ها معتقد بودند که تجربه های احساسی و درونی انسان، بر واقعیت های بیرونی، برتری دارد و شناخت حقیقت هستی و درک ماهیت وجود، امری ضروری است. کوشش اکسپرسیونیست ها برای تفسیر ماهیت هستی، آن ها را به ذهن گرایی و شهود عرفانی رهنمون کرد. آنان راز خوشبختی انسان را دگرگون کردن ارزش های سنّتی و مظاهر پوسیده حاکم بر جامعه می دانستند. اکسپرسیونیست ها در سراسر جهان طرف داران زیادی پیدا کردند و با الگوبرداری از آنان، آثار برجسته ای پدید آمد. شعر کتیبه اخوان ثالث، نمونه ای از این آثار است که می توان مؤلفه های مکتب اکسپرسیونیسم را در آن بررسی کرد. پرسش اصلی مقاله این است که مهم ترین عناصر اکسپرسیونیستی شعر کتیبه کدام اند؟ مشخص شد که ساختار سینمایی، فضای انتزاعی، حضور شخصیت های هویت باخته، تلاش برای تغییر وضعیت موجود و احساس یأس و پوچی، از مهم ترین مؤلفه های اکسپرسیونیستی کتیبه هستند که با تکیه بر آن ها، می توان آن را شعری مدرن و اکسپرسیونیستی به شمار آورد. هدف مقاله، تحلیل و شناسایی عناصر ساختاری، زبانی و محتوایی شعر کتیبه براساس مکتب اکسپرسیونیسم است. روش بررسی مقاله، توصیفی-تحلیلی است.

در میان آرایه های لفظی و معنوی و صورت های خیال انگیز، تلمیح یکی از مهمترین ابزار ی است که شاعران به کمک آن، منظور، باورها و اندیشه هایشان را در زمانی سریع به مخاطبان منتقل می نمایند و به همین دلیل است که با دقّت نظر در تلمیحات مورد استفاده در آثار شاعران، تا حدّ زیادی می توان در جهت شناسایی اندیشه ها و اعتقادات آنان قدم برداشت و به آبشخورهای فکری آنان نزدیک شد. بعد از ظهور اسلام، تلمیحات به مفاهیم دینی، به تدریج در آثار شاعران، ورود پیدا کردند و علاوه بر افزودن غنای محتوایی و مضمونی به آثار، نقش مهمی در ترویج باورهای مذهبی به عهده گرفتند. با تکیه بر واکاوی های علمی با روش پژوهش توصیفی تحلیلی، می توان گفت کاربرد تلمیحات به مفاهیم مذهبی و قرآنی در دیوان ابن حسام خوسفی؛ شاعر شیعی قرن نهم، در بسیاری از موارد از سطحِ سطحی نگری و ظاهربینی به عمق مفاهیم قرآنی راه یافته و در دل و جان شاعر نفوذ پیدا کرده است. شاعر گاه چنان در زوایای پنهان و چندلایه مفاهیم قرآنی، واژه پردازی می کند که شاید عوام، به سادگی به عمق تسلّط شاعر بر این مفاهیم دست نیابند و رسیدن به دُرّ معنا و مفهوم موردِ نظر شاعر جز برای غواصی آشنا و متبحّر که دل به عمق بحرِ معانی زدن بلد باشد میسّر نگردد. نگارنده به واسطه فعالیتی مختصر در زمینه حفظ قرآن معتقد است که در اشعار ابن حسام به ویژه قصاید توحیدی و مناجاتی آن، می توان ارتباطی مستقیم و نزدیک با آیات نورانی قرآن کریم را در قالب تلمیح و اشاره به ویژه در لایه های پنهان، مشاهده کرد.

فراگفتمان یکی از مباحث مطرح شده در حوزه تحلیل گفتمان می باشد. فراگفتمان، اصطلاحی برای نامیدن امکانات فرازبانی برای برقراری تعامل در گفتمان است. انگاره هایلند با دو بعد تعاملی و تبادلی یکی از کامل ترین الگوهای فراگفتمان است. فراگفتمان تبادلی به منظور سازمان دهی اطلاعات گزاره ای به کار می رود. مجلات، یکی از مهم ترین رسانه هایی هستند که مقوله فراگفتمان در آن نقش بسزایی دارد. مجلات با ویژگی بروز بودن و تداوم انتشار آن ها از جمله منابعی هستند که کودکان می توانند از طریق آن-ها، علوم و فنون و اطلاعات بسیاری را فراگیرند. مجله کودکانه "الحسینی الصغیر" از بروزترین مجلاتی است که گروه سنی کودک و نوجوان را مخاطب قرار داده است. از آنجا که در حوزه رسانه کودک و نوجوان و در راستای اهداف تربیتی و آموزشی، ارتباط میان نویسنده/خالق اثر ادبی یا هنری و مخاطب، اصلی ترین هدف تلقی می شود، بررسی ابعاد فراگفتمانی مجلات تخصصی کودک و نوجوان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی_تحلیلی به بررسی نشانگرهای گزاره ها و چارچوب سازه های فراگفتمان تبادلی بر اساس انگاره هایلند در 40 شماره از مجله الحسینی الصغیر پرداخته شده است. نتایج به دست آمده حاکی از آن است که نویسندگان/هنرمندان این مجله، در حوزه فراگفتمان تبادلی، به همه نشانگرهای گزاره ها و چارچوب سازه ها توجه داشته اند. از میان گزاره ها و چارچوب سازه های فراگفتمان تبادلی، گزاره های اضافه ای با بیشترین بسامد جهت انسجام در متن برای درک بهتر خوانندگان از موضوع و هدایت آن ها به تفسیر مدنظر نویسندگان به کار برده شده اند.

شیخ غلامعلی شیرازی متخلص به حکیم، یکی از شاعران عارف شیعه مذهب و از شاگردان آقا محمدرضا قمشه ای است. وی در اواخر قرن 13 و اوایل قرن 14 می زیست و علی رغم عمر کوتاهش آثار متعددی از وی باقی مانده است. حکیم شیرازی بر اثر تحقیق و تدقیق در آثار ابن عربی در تبیین اندیشه های عرفانی شبیه ابن عربی عمل کرده است. این جستار با روش تحلیلی توصیفی و با شیوه سندکاوی و کتابخانه ای درصدد بررسی مهم ترین اندیشه های عرفانی در شعر حکیم شیرازی و چگونگی عملکرد وی در تبیین این اندیشه هاست. یافته های تحقیق حکایت از آن دارد که وحدت وجود، تجلی، انسان کامل، مظهریت اسما و صفات الهی از برجسته ترین آموزه های عرفانی است که حکیم شیرازی در شعر خود به آن ها پرداخته و توجه ویژه ای داشته است. وی را باید یکی از شارحان آثار ابن عربی در ایران دانست که خلق تمثیل های تازه برای بیان مفاهیم یادشده و پرداختن به برخی از موضوعات با صراحت و شفافیت بیشتر وجه تمایز شعر وی با شعر شاعران پیش از اوست.

نورتروپ فرای، اسطوره شناس برجسته کانادایی، در کتاب «رمز کل»، نگاهی نو به مسائلی چون اسطوره، استعاره و شخصیت شناسی داشته است و با بهره بردن از داستان های کتاب مقدس، نوع متفاوتی از خوانش آثار ادبی را ارائه کرده است. از منظر فرای، شخصیت هایی همچون آدم و ابلیس، اوج و حضیضی دارند که می توان در ادبیات تمثیلی، شخصیت های مشابه فراوانی برای آن ها پیدا کرد. دو داستان برصیصای عابد، برگرفته از روایت سعدی در مجلس پنجم از مجالس پنج گانه و شیخ صنعان از منطق الطیر عطار، در زمره ادبیات تمثیلی هستند که شخصیت اصلی آن، از مسیر رستگاری خارج می شود. هدف از این مقاله، بررسی فرجام و عاقبت شخصیت های دو داستان برصیصای عابد و شیخ صنعان براساس نظریه فرای است. پرسش اصلی پژوهش این است که برمبنای دیدگاه قرائت تمثیلی نورتروپ فرای در کتاب «رمز کل»، شخصیت های برصیصا و شیخ صنعان، دارای چه ویژگی هایی هستند؟ روش این پژوهش، توصیفی-تحلیلی بوده و یافته های آن نشان می دهد که شخصیت برصیصا، در بین انگاره های مفاهیمِ متناظرِ مدنظرِ فرای، با هبوط ابلیس تطبیق دارد. همچنین داستان شیخ صنعان بازتاب دهنده سرنوشت آدم است که شیخ صنعان نیز همچون آدم، سه مرحله سفر پرماجرا، مبارزه سرنوشت ساز و تعالی قهرمان را پشت سر گذاشته است.

پژوهش حاضر بر آن است که با تحلیل گفتمان حاکم بر فضای سیاسی و ادبی سال های 1320 تا 1332، گذشته نگری را به عنوان یکی از مؤلفه های نوستالژی بهشت گم شده در این دوره معرفی کند؛ بدین منظور تعداد 9 روایت، (شامل 8 روایت کوتاه از صادق هدایت، صادق چوبک و ابراهیم گلستان، که با توجه به محتوای سوسیالیستی و انتقادی آن ها از مجموعه های سگ ولگرد، خیمه شب بازی و آذر، ماه آخر پاییز انتخاب شده و نیز یک روایت انتقادی بلند از محمد مسعود با نام بهار عمر) مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که «بهشت گم شده» در روایت های سوسیالیستی انتقادی، در تقابلی آشکار با روایت های حزبی قرار دارد. در حالی که روایت های حزبی با تأکید بر آرمان های جمعی، روحیه انقلابی و امید به آینده، تصویری آینده نگرانه از جامعه بی طبقه ارائه می دهند. روایت های انتقادی به توصیف بهشتی فردی، تجربه شده و نوستالژیک می پردازند که مملو از نومیدی، نارضایتی و انفعال است. در این روایت ها، اظهار نارضایتی از شرایط موجود و سیاست های حاکمیتی در چهار شیوه گذشته نگری زمانی و ذهنی، گذشته نگری و بازسازی مکانی، آرکائیسم یا باستان گرایی و انتقاد از تجدد آمرانه نمود یافته است. نویسندگان ضمن اینکه با استفاده از این مؤلفه ها تصویری ایستا، نومید، تقدیرباور و تحت سیطره شبکه های نامرئی قدرت از شخصیت ها ترسیم کرده اند، به انتقاد از تجدد آمرانه در دوره اول پهلوی پرداخته و ایدئولوژی ضمنی بازگشت به خویشتن را در قالب مکانیزم بازگشت به گذشته، به مخاطب القاء کرده اند.