نثر پژوهی ادب فارسی (ادب و زبان سابق)

زمینه / هدف: گایاتری اسپیواک مفهوم فرودستی را در مطالعات پسااستعماری به معنای «فرودست استعمارزده» به کار گرفت؛ او معتقد بود نظریات منتقدانی چون فوکو و دریدا هم نمی تواند مانع شنیدن صدای واقعی فرودستان شود. از این رو صدای فرودست یا مصادره می شود یا به سکوت واداشته می شود. روش/ رویکرد: این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر نظریه فرودستی گایاتری اسپیواک، به بازخوانی سه نمایشنامه «موسیو ژوردان»، «ستارگان فریب خورده» و «جعفرخان از فرنگ برگشته» می پردازد. این آثار با بهره گیری از عناصر فرهنگ عامه چون زبان عامیانه، طنز، مناسک آیینی و باورهای خرافی، بازتاب دهنده وضعیت فرودستانی اند که صدای آنان در گفتمان مسلط خاموش یا تحریف می شود. در این نمایشنامه ها، زنان و طبقات فرودست نه به مثابه سوژه ای مستقل، بلکه به عنوان ابژه قدرت بازنمایی می شوند؛ با این حال از خلال کنش های نمادین، زبان کنایه ای و مقاومت های فرهنگی، عاملیتی پنهان و غیرمستقیم بروز می یابد. یافته ها / نتایج: نتایج تحلیل نشان می دهد که فرهنگ عامه در این متون نقش میانجی میان سلطه و مقاومت را ایفا می کند: از یک سو سازوکارهای سلطه گفتمانی را بازتولید می کنند و فرودستان را در موقعیت سکوت تحمیلی قرار می دهد و از سوی دیگر امکان نوعی مقاومت نمادین و دفاع فرهنگی از پایین را فراهم می سازد. بدین سان نمایشنامه های مورد بحث، ضمن نقد سلطه استعماری و مردسالارانه، ظرفیت فرهنگ عامه را برای بازنمایی صداهای به حاشیه رانده و مقاومت های خرد برجسته می کنند.

زمینه: محمّدرضا شفیعی کدکنی آخرین چاپ علمی و انتقادی تذکره الاولیایِ عطّار نیشابوری را در سال 1398 و با همّت نشر سخن در دو مجلّد روانه بازار نمود. به این چاپ، علی رغم این که تا این زمان معتبرترین و علمی ترین تصحیحِ موجود از تذکره به شمار می رود، متأسّفانه نواقص و کاستی هایی راه یافته است. این نواقص و اشکالات هم در متن تذکره و هم در حواشی و یادداشت هایی که شفیعی کدکنی بر متنِ تذکره نوشته است، مشاهده می گردد. اگرچه شماری از پژوهشگران و استادانِ دانشگاه در چند مقاله انتقادی به پاره ای از این موارد اشاره کرده اند، نگارندگان مقاله حاضر نیز با تأمّل در هفده بند از متنِ تذکره الاولیاء و مقابله آن با حواشیِ شفیعی کدکنی، به ایرادها و اشکالاتِ دیگری برخورده اند که در ادامه مقاله به آن ها اشاره می رود. روش: گفتنی است که نگارندگان در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای یادداشت هایِ خود را تهیّه و تنظیم نموده اند. یافته ها: نگارندگان در مقاله حاضر، با دقّت در هفده بند از متنِ تذکرهالأولیاء، حواشی و یادداشت هایِ شفیعی کدکنی را درباره گزاره های مرتبط با این هفده بند، بازخوانی و تجزیه و تحلیل نموده اند. نتیجه این بررسی نشان می دهد که بعضی از حواشیِ شفیعی کدکنی کاملاً اشتباه است. در بعضی از موارد نیز حواشیِ او نارسا و ناقص بوده و ممکن است مخاطبِ تذکره را دچار کج فهمی و برداشتِ اشتباه نماید.

زمینه / هدف : با وجود جایگاه برجسته متون پهلوی در تاریخ ادبیات و فرهنگ ایران، گونه شناسی حماسه های منثور پیش از اسلام اغلب بر پایه تقسیم بندی های سنتی یا برداشت های کلی صورت گرفته و کمتر به تحلیل کارکردهای زبانی در چارچوبی نظام مند توجه شد ه است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ، دو متن شاخص پهلوی، «یادگار زریران» و «کارنامه اردشیر بابکان» را در چارچوب مدل شش گانه کارکردهای زبانی رومن یاکوبسن، مورد تحلیل تطبیقی قرار می دهد. در ابتدا، مبانی نظری پژوهش شامل تعریف ها و طبقه بندی های سنتی و جدید گونه شناسی متون حماسی مرور می شود و سپس شاخص های کارکردی زبان، به عنوان چارچوب تحلیل انتخاب می گردد. در انتها نیز راهکاری برای تحلیل و دسته بندی دقیق تر متون حماسی از نظر گونه شناسی ارائه می دهد. روش/ رویکرد: روش پژوهش حاضر، تلفیقی و مبتنی بر تحلیل کیفی محتوای متون است و نمونه های زبانی و روایی هر اثر براساس مطالعات کتابخانه ای و با رویکرد مقایسه ای استخراج و سپس بر مبنای کارکردهای شش گانه یاکوبسن تحلیل می شود. یافته ها / نتایج: یافته ها نشان می دهد که در کارنامه اردشیر بابکان، کارکرد ارجاعی زبان برجسته است. این متن، با ساختاری شبه تاریخی وبا لحن گزارش گونه و بهره گیری محدود از آرایه های بلاغی، بیشتر بر انتقال رویدادها و مشروعیت بخشی تاریخی متمرکز است. در مقابل، یادگار زریران با تأکید بر کارکردهای ادبی و عاطفی، نمونه ای تمام عیار از حماسه منثور به شمار می رود. در این روایت، با حضور پررنگ عناصر پیرنگی پویا، شخصیت پردازی بارز و کاربست گسترده آرایه های بلاغی، برانگیختن عواطف را در اولویت قرار می دهد. نتایج پژوهش نه تنها تمایز بنیادین این دو متن را در عرصه گونه شناسی آشکار می کند، بلکه الگویی کاربردی برای بازتعریف مرزهای گونه شناسی حماسه های منثور بر پایه ای عینی و زبانی ارائه می کند. کاربست رویکرد یاکوبسن در این پژوهش امکان تعمیم و به کارگیری این مدل را در تحلیل سایر متون منثور فارسی تا دوره های متأخر، فراهم می آورد.

زمینه: ادبیات کلاسیک فارسی را می توان با شیوه های علمی نو و از منظر علوم و هنرهای جدید تحلیل و بررسی کرد. تاثیرپذیری ادبیات از سینما را می توان در کارکرد شگردهای سینمایی در ادبیات مشاهده کرد. این مقاله می کوشد، شگردهای سینمایی را در حکایتِ «جوانِ مشت زن» گلستان سعدی نشان دهد. سؤال اصلی تحقیق این است که چگونه سعدی به صورت آگاهانه یا ناخودآگاه به کمک تفکری مشابه با شگرد های سینمایی امروزی باعث غنای بصری و روایی در حکایت خود شده است؟ مفروض پژوهش این است که چیزی شبیه به تفکر سینمایی به معنای امروزی در ذهن و ضمیر سعدی وجود داشته است. روش: روش تحقیق بر تحلیل توصیفی- تطبیقی میان شگرد های سینمایی و ادبی استوار است. اهداف تحقیق شامل شناسایی شگرد های سینمایی به کاررفته در حکایت مشت زن، تحلیل چگونگی انطباق این شگرد ها با ساختار ادبی حکایت و ارزیابی تأثیر آن ها بر تجربه خواننده است. چهارچوب نظری مورد استفاده نظریه داستان سینمایی بلاردی است. یافته ها: یافته ها نشان می دهد که سعدی در حکایت مشت زن از شیوه هایی بهره برده که شباهت زیادی به شگرد های سینمایی دارد. سعدی با هنر زبان و قدرت واژگان «نما»ها و «صحنه»های گوناگون می سازد و با ایجاد «موسیقی پیرامونی» و «افکت»ها حکایت خود را به یک اثر سینمایی امروزی نزدیک می کند. این امر تجربه ای حسی و تصویری برای مخاطب خلق کرده است. با آشکار شدن ابعاد جدید هنر روایی گلستان، نتیجه این پژوهش می تواند باعث التذاذ ادبی بیشتر مخاطبان و درک آنها از نظام نشانه شناختی این شگردها در گلستان شود و همچنین افق جدیدی برای فیلمنامه نویسان و کارگردان ها بگشاید.

هدف: هدف این پژوهش تحلیل سبک شناسانه نثر فارسی مطبوعاتی افغانستان در دوره آغازین شکل گیری آن (1290-1308ه.ش.) است و درصدد پاسخگویی به این پرسش است که آیا متناسب با مخاطبان عام در نثر نویسندگان مطبوعاتی این دوره تغییراتی ایجاد شده است؟ روش: این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد سبک شناسی لایه ای انجام شده است و برای یافتن پاسخ به بررسی پنج لایه آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک در سرمقاله های منتخب از این دوره پرداخته است تا تصویری دقیق تر از ساختار سبکی شاخه افغانستانی نثر فارسی در این دوره ارائه دهد. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که نثر مطبوعاتی این دوره تحت تأثیر نثر کلاسیک فارسی و سنّت های دیوانی است. در لایه آوایی آهنگ و موسیقی حاصل از واج آرایی، سجع و تکرار هدفمند واژگان بر زیبایی متن افزوده و درجهتِ القای مفهوم مدنظر نویسندگان مورد استفاده قرارگرفته است. در لایه واژگانی، عربی مآبی و شکوهمندی در کنار رمزگان سیاسی و شریعت از بسامد بالایی برخوردار بوده و به متون خصلتی جدی، رسمی و حکومتی بخشیده است. فراوانی جملات پیچیده و طولانی (ناهمپایه) از مشخصه های برجسته لایه نحوی است که با کارکرد روشنفکری و هدایت گر سرمقاله ها هم راستا است. استفاده از تضادها و تقابل های معنایی و بهره گیری از استعاره ها و تشبیهات از خصوصیات لایه بلاغی است و در لایه ایدئولوژیک، هم نشینی مفاهیم سلطنت طلبی، تجددخواهی و مشروعیت دینی مشاهده می شود که می تواند نشانه شکل گیری گفتمان نوگرایی دینی باشد.

هدف: این پژوهش با به کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و تلفیق سه رویکرد کلیدی تحلیل گفتمان انتقادی، بازنمایی و تصویرشناسی ، به بررسی کیفیت «تصویر» از «خود» و «دیگری» در سفرنامه ای از دهه ۱۳۹۰ می پردازد. هدف آن شناسایی عوامل تأثیرگذار بر این «بازنمایی» است. روش و پژوهش: این تحقیق، سفرنامه «جانستان کابلستان» اثر رضا امیرخانی را با به کارگیری چارچوب نظری سه گانه تحلیل می کند. این چارچوب، نظریات لاکلائو و موف در مورد گفتمان (که در آن همه پدیده های اجتماعی، گفتمانی تلقی می شوند)، دیدگاه استوارت هال در مورد بازنمایی (که تصاویر را برساخته هایی گفتمانی می داند) و تصویرشناسی - به طور خاص الگوی نانکت - را برای طبقه بندی تصاویر «دیگری» ترکیب می کند. یافته ها و نتایج: تحلیل ها نشان می دهد که هویت برساخته نویسنده به عنوان یک ایرانی مسلمان متعهد، اساس شکل گیری تصاویر را تشکیل می دهد. بر اساس رویکرد تصویرشناسی، سه نوع متمایز از «دیگری» شناسایی شد: «دیگری به مثابه غیربیگانه» یا «آلتر» (شامل افغان های هم قابل ستایش و هم قابل سرزنش)، «دیگری به مثابه بیگانه» (نمایندگی شده توسط طالبان و نیروهای غربی) و «دیگری گذرا یا زودگذر» (مانند افراد سازمان ملل). نتیجه گیری: این مطالعه نتیجه می گیرد که هویت ایدئولوژیک نویسنده و گفتمان مذهبی مسلط او، عوامل اصلی تأثیرگذار بر بازنمایی تصاویر در این سفرنامه بوده اند. چارچوب تحلیلی به کار گرفته شده متشکل از تحلیل گفتمان انتقادی، بازنمایی و تصویرشناسی در شکافتن این تصاویر کارآمد بوده و به عنوان الگویی قابل اجرا برای تحلیل سایر سفرنامه ها پیشنهاد می شود.

زمینه: با توجه به اصول تصوّف مبنی بر زهدورزی و طرد ابزار قدرت، برخورداری صوفیه از نعمت های دنیوی دشوار به نظر می رسد؛ امّا صوفیانی همچون ابوسعید ابوالخیر حین انجام کنش های زاهدانه، قدرت چشمگیری کسب کرده و زمینه های بهره مندی از نعمت های دنیوی را برای خود و پیروانشان فراهم آورده اند. انجام کنش های زاهدانه توسط صوفیه در کنار تمتّع ایشان از نعمت های دنیوی سبب بروز گونه ای از انتقادات پربسامد در ادبیات فارسی شده که غالباً به صورت ناسازگاری میان ظاهر و باطن صوفیه از آن یاد می شود. شناخت عوامل، زمینه ها و ابعاد مختلف بروز این نوع از انتقادات از منظر قدرت هدفی است که نیل به آن می تواند انگیزه های احتمالی انجام کنش های زاهدانه و سازوکار کسب قدرت از طریق این کنش ها و قوانین حاکم بر آن را نمایان سازد. روش: پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است. بعد از بیان مبانی نظری در ارتباط با قدرت و زهدورزی، انتقادات اساسی نسبت به شیخ و پیروانش بیان و سپس عوامل، زمینه ها و فرایند بروز این انتقادات از منظر قدرت تحلیل خواهد شد. یافته ها: شیخ بر اساس مبانی تصوّف و به تبعیّت از اولیای الهی و مشایخ صوفیه به انجام کنش های زاهدانه پرداخته، اما بعد از کسب انواعی از مشروعیّت نزد پیروانش، از کنش های ملامتی برای رعایت زهدورزی در شکل معنوی قدرت استفاده نکرده و زمینه های کسب قدرت و نعمت های دنیوی را برای خویش و پیروانش فراهم آورده است. شیخ به ویژه در سفره داری هایش، کسب اقبال عمومی و قدرت معنوی را بر رعایت اصول تصوّف ترجیح و تبعاً خود و پیروانش را در مظان اتّهام به قدرت طلبی و دنیادوستی قرار داده است.

هدف پژوهش حاضر این بوده که نشان دهد عشق در کتاب سوانح العشاق همان حقیقت مطلق یا خداوند است و حقیقت مطلق(خداوند) در قالب عشق که صفت اوست شناسانده می شود و آنچه به عنوان انواع عشق یاد می کنند فقط مراتب یا تجلیات خداوند/ حقیقت مطلق عشق است. احمد غزالی از عارفان بزرگ قرن پنجم و ششم(452 520) است. عمده شهرت وی به واسطه تصنیف کتاب جریان ساز سوانح العشاق است. موضوع اصلی کتاب پرداختن به حقیقت عشق یا حقیقت مطلق عشق است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل و توصیف محتوای کیفی است. یافته های پژوهش نشان می دهد عشقی که درکتاب سوانح العشاق طرح و تبیین شده، حقیقت مطلق عشق یا حقیقت مطلق متعال است. در تمامی کتاب از عشق ازلی، الهی،کیهانی و انسانی به عنوان نوع یا انواعی از عشق سخنی به میان نیامده؛ عشق در کنز پنهان از هر نوع تمایز و انواعی دور است؛ انواع عشق فقط تجلی یا نمود یا مراتبی تنزّل یافته از حقیقت مطلق عشق(خداوند) است که در مراحل تکوین و تشریع تعیّن یافته است. نسبت های عاشقی و معشوقی، تعیّنات، تمایزات و یا پرتوهای همان حقیقت مطلق هستند که در عالم امکان متجلی شده اند و گر نه حقیقت مطلق عشق(خداوند) از هر نوع جهات و نوع و تمایز و تعیّن درکُنهِ ذات خویش مبرّا است. نتایج حاصله در این پژوهش از طریق طرح مباحث عمده یی همچون: حقیقت مطلق عشق و توحید، حقیقت مطلق عشق و صفات الهی، تکوین و تشریع عشق، عشق ازلی، عشق الهی/ حقیقی، تعیّن عشق، تعیّن عاشقی و معشوقی و سریان عشق در عالم امکان طرح و تبیین شده است.

زمینه: رمانس سمک عیار، اولین داستان بلند و طولانی منثور و یکی از زیباترین داستان ها در زبان و ادبیات فارسی است که با درون مایه ای حماسی، قهرمانی و عیاری شکل گرفته است. این اثر، آیین ها، آداب و رسوم و بن مایه های داستانی زیادی را در برمی گیرد. آداب، آیین و بن مایه هایی که پیوند نزدیکی با فرهنگ عامه مردم دارند و از الگوهای کهن اسطوره ای پیروی می کنند. هدف این مقاله، بررسی چگونگی «جابه جایی اسطوره» در این متن است؛ اینکه چگونه شخصیت ها، فضاها و کنش ها از ساختار اسطوره ای اولیه فاصله گرفته و در قالب های جدید اجتماعی، اخلاقی یا داستانی بازتعریف می شوند. روش: ما در این پژوهش، با ابزار کتابخانه ای و به روش تحلیل محتوا، بن مایه های اساطیری آفرینش، اژدهاکشی و باروری را در رمانس سمک عیار یافته و صورت های جابه جایی آن ها را نشان داده ایم. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که این بن مایه های اسطوره ای به شکلی تغییریافته و جابه جاشده در این رمانس وجود دارند و در پی توضیحی برای هستی و نیز پاسخی روشنگر به مرگ و زندگی موجودات و پدیده های عالم هستند. جابه جایی این اسطوره ها به تحول اساسی حماسه به رمانس نیز سرعت می دهد؛ چنان که در این متن، این دو نوع ادبی در آغاز در کنار هم دیده می شوند و رفته رفته بر اثر جابه جایی های گسترده اسطوره ای، حماسه کم رنگ می شود و جای خود را به رمانس می دهد.

زمینه: کتاب های نصیحه الملوک و سیاست نامه از برجسته ترین آثار ادبیات سیاسی و اخلاقی ایران به شمار می روند که در بستر فرهنگ و تاریخِ ایران باستان و اسلامی شکل گرفته اند. این دو اثر، هر یک در دوره ای متفاوت، به ارائه رهنمودهایی برای حکمرانی، اخلاق سیاسی و مدیریت جامعه پرداخته اند. این پژوهش باهدف بررسی تطبیقی محتوای فکری این دو اثر، به تحلیل شباهت ها و تفاوت های آن ها در مفاهیم اخلاقی، سیاسی، اجتماعی می پردازد روش: روش این پژوهش با رویکرد کیفی، شامل تحلیل محتوای نصیحه الملوک سعدی و سیاست نامه خواجه نظام الملک، استخراج مضامین کلیدی، مقایسه شباهت ها و تفاوت ها و بررسی زمینه های تاریخی-فرهنگی است. یافته ها: یافته ها حاکی از آن است که هر دو اثر بر اهمیت عدالت، اخلاق در حکمرانی و مسئولیت حاکم در قبال مردم تأکیددارند اما با رویکردهایی متفاوت. سیاست نامه با تمرکز بر جنبه های عملی و ساختاری حکمرانی، مانند مدیریت لشکر، نظام مالیاتی، جاسوسی و روابط دیوانی، نشان دهنده تجربه عملی نظام الملک به عنوان یک سیاستمدار برجسته است. در مقابل، نصیحه الملوک با بهره گیری از زبان ادبی، حکایات و تمثیل ها، بر اخلاق فردی حاکم، خردورزی و تأثیر رفتار شخصی بر جامعه تأکید دارد. تفاوت دیگر در نوع مخاطب و سبک نگارش است؛ سیاست نامه به طور خاص برای سلاطین و نخبگان سیاسی نوشته شده و زبانی رسمی تر دارد، درحالی که نصیحه الملوک با لحنی ادبی و عامه پسند، مخاطبان گسترده تری را شامل می شود. هر دو اثر، ارزش های مشترکی مانند عدالت، حکمت و پرهیز از ظلم را ترویج می کنند، اما سیاست نامه بیشتر بر حفظ نظم سیاسی و نصیحه الملوک بر تربیت اخلاقی و معنوی حاکم تمرکز دارد؛ همچنین، تأثیر فرهنگ اسلامی و سنت های ایرانی در هر دو اثر مشهود است، اما بازتاب این ارزش ها در نصیحه الملوک بارنگ و بوی ادبی و عرفانی قوی تری همراه است.

زمینه: در یکی از گونه های روایت جمعی، راوی با وجود بهره گیری از زاویه دید سوم شخص، بازتاب دهنده صدای جمعی است. داستان ترس و لرز نوشته غلام حسین ساعدی نمونه ای شاخص از این الگوست؛ در حالی که کانون روایی در این اثر برون داستانی است، راوی با موضع گزینی خاص خود، در بافت تعاملات اجتماعی و فرهنگی گروه ادغام می شود و نوعی هم سویی با آن ها را بروز می دهد. اهمیّت این مطالعه در تحلیل سازوکارهایی است که بدون به کارگیری ضمیر اوّل شخص جمع، امکان برساخت جمع محور روایت را فراهم می آورند و هم زمان هویت های گروهی را بازنمایی می کنند. در چارچوب نظری پژوهش، عناصر روایی در پیوند با مفاهیم جامعه شناختی چون دیگری و جامعه بسته بررسی می شوند. روش: روش کار توصیفی–تحلیلی است و با تمرکز بر کنشگری و هم داستانی راوی، نام گذاری های سوگیرانه، درون مایه سازی فضا، بازنمایی حافظه جمعی و بازتاب باورپذیر شایعات، نشان می دهد که صدای روایت با حفظ بی طرفی ظاهری، در بازتولید گفتمان های جمعی مسلط نقش ایفا می کند. یافته ها: جمع بودگی در یک روایت را می توان به دو صورت فهمید: از طریق راوی جمعی یا از طریق داستانی که درباره یک گروه است. ۱. داستان «ترس و لرز» در دسته دوم قرار می گیرد. ۲. اگرچه داستان به شکل سوم شخص روایت می شود، راوی با شخصیت ها هم راستا است و دیدگاه و حافظه جمعی آن ها را به اشتراک می گذارد. ۳. صدای روایی از طریق نام گذاری های سوگیرانه، درون مایه سازی فضایی و هم راستایی با دیدگاه شخصیت ها، همبستگی گروه را بازنمایی می کند.۴. با تسهیل غیرمستقیم اعتبار شایعات و اجتناب از قضاوت آشکار، راوی گفتمان جمعی گروه را تقویت می کند. ۵. بنابراین، راوی سوم شخص روایت جمع محوری ایجاد می کند که به طور غیرمستقیم از مواضع جمعی شخصیت ها حمایت می نماید. بدین ترتیب یافته ها نشان می دهند این شکل از روایت جمعی سوم شخصی می تواند افق های تازه ای برای کاربست نظریه های روایت جمعی و تحلیل گفتمان های گروه بنیان در ادبیات معاصر فارسی بگشاید.

زمینه: در عصر قاجار، با ورود مفاهیم جدید به عرصه اجتماع و ادب، نویسندگان روشنفکر در جستجوی قالب های روایی نوینی برای بیان اندیشه های خود بودند. در این میان، خوابنامه نویسی به عنوان گونه ای ادبی-سیاسی با استقبال گسترده ای روبه رو شد. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی ساختار روایی این آثار و تبیین جایگاه آن ها در تاریخ تحول ادبیات داستانی فارسی است. روش: روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی است و با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای، به بررسی ساختاری و مقایسه ای نه خوابنامه شاخص از دوره قاجار می پردازد. چارچوب نظری پژوهش، واکاوی هشت عنصر داستانی شامل پیرنگ، شخصیت پردازی، حقیقت مانندی، درونمایه، زاویه دید، صحنه پردازی، گفت وگو و لحن است. یافته ها: آن چه در این پژوهش به وضوح می توان نشان داد نقش خوابنامه ها در شکل گیری رمان های مدرن فارسی است به گونه ای که در بررسی های سرچشمه های این رمان ها نمی توان از نقش این خوابنامه ها چشم پوشی کرد بلکه این آثار را می توان پلی بین قصه نویسی کهن و رمان نویسی مدرن دانست. نتیجه گیری: یافته های این پژوهش نشان از یک ساختار منسجم و مشابه در عناصرداستانی دارد؛ به گونه ای که پیرنگ آن ها از یک ساختار شش بخشی مشترک تبعیت می کند. بر این اساس، می توان نتیجه گرفت که خوابنامه های قاجاری با کیفیت ماهرانه ای که در به کارگیری عناصر داستان از خود نشان داده اند، نه تنها قالبی متمایز و دارای تشخص هستند، بلکه به عنوان پلی میان داستان نویسی کلاسیک و رمان مدرن فارسی عمل کرده و سهمی تعیین کننده در تکوین ادبیات داستانی معاصر ایران داشته اند.