پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی

درخت همواره برای بشر نمادی از جاودانگی و خردمندی بوده است. ایران یکی از کهن ترین فرهنگ هایی است که در آن همواره درخت، به عنوان موجودی مقدس، مورد احترام بوده و کارکردهای آیینی بسیار داشته است. اساطیر و تاریخ ایران پر از رویدادها و آیین هایی است که به تقدس درخت بازمی گردد. امروزه با وجود غلبه نسبی مدرنیته زندگی در ایران از یک سو و مخالفت مذهب اسلام با باورهای عامیانه از سوی دیگر، همچنان در اغلب نقاط ایران درختان مقدسی وجود دارند که کارکردهای ویژه خود را حفظ کرده اند. به گونه ای که می توان گفت هیچ دهستانی در ایران وجود ندارد که از درخت یا درختان مقدس خالی باشد. مشهورترین درختان مقدس در باورهای عامیانه مردم ایران عبارتند از: سرو، چنار، نخل، پسته کوهی (بنه)، نفوس، توت، گردو، زالزالک، بادام کوهی، زیتون، گودگز، سدر، آزاد، تاوی، انگور و کاج. اغلب این درختان یا میوه دار هستند یا خواص دارویی دارند و به دلیل اقتصادی یا پزشکی در زندگی انسان ها نقشی حیاتی یافته اند. انواع این درختان به دلیل تنوع جغرافیایی در ایران بسیار زیاد است؛ اما با وجود تنوع درختان، کارکردها، آیین ها و باورهای مرتبط با آن ها در همه ایران مشترک است. این باورها را می توان در 8 محور زیر بررسی نمود: 1. بهشتی بودن؛ 2. خدا، پادشاه یا سید بودن؛ 3. عملکردهای جادویی؛ 4. کیفرهای آسیب رساندن و قطع درختان؛ 5. تقدس درختان در زمان های مقدس؛ 6. تقدیم پیشکش و قربانی به درخت؛ 7. بدشگونی درختان؛ 8. انسان پنداری درخت. این پژوهش بر اساس یافته های میدانی نگارندگان و منابع کتابخانه ای فراهم آمده است.

رسالت شعر آیینی بیان مسائل اعتقادی است. هر شاعر در انجام این رسالت سبک و روش خاصی دارد. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی شگردهای بلاغی ابن حسام خوسفی در «ترکیب بند مناقب هفت رنگ امام زمان (ع)» را بررسی می کند. ابتدا به بررسی جداگانه زیبایی ها و بن مایه های معنایی هفت بند شعر می پردازد؛ سپس نتیجه گیری نهایی را ارائه می دهد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که شاعر قالب ترکیب بند هفت بندی با محوریت رنگ ها را برگزیده و به ترتیب در هر بند رنگ های سفید، سرخ، زرد، سبز، کبود، بنفش و سیاه را در جایگاه ردیف قرار داده و به ترتیبِ بسامد، با بهره گیری از واج آرایی، تکرار، جناس، استعاره مصرّحه، تناسب، کنایه، تشبیه بلیغ اضافی، تشخیص، تشبیه مفصل، حسن تعلیل، تلمیح، تشبیه بلیغ اسنادی، ایهام، تشبیه تفضیل، تضاد، پارادوکس، به ترتیب بندها به بیان این موضوعات محوری پرداخته است: روشنی عالم به نور امام زمان (ع)، عظمت یافتن دین با مبارزات آن حضرت، مقابله با دشمنان و بی عدالتی و مبارزه مسلحانه، ادامه راه پیامبر و امام علی (ع) و امام حسین (ع) و خون خواهی ایشان و جنگاوری و مبارزه با بی دینان، محو سیاه کاران و شفاعت از شاعر که از پیروان راستین آن حضرت است. شاعر با آشنایی زدایی و قاعده افزایی و خلاقیت، با موفقیت به بیان مؤثر و زیبای مفاهیم موردنظر خود نایل آمده است.

شفاجویی آیینی و اعتقادی ارزش های مرسوم درمیان معتقدان در طول تاریخ بوده است و هنوز نیز در سطحی محدودتر از گذشته رواج دارد. پژوهش حاضر، کاربردی است و با هدف بررسی شفاجویی آیینی و اعتقادی در فرهنگ عامه انجام شده است. داده های این پژوهش به شیوه کتابخانه ای فراهم شده است و نویسنده، شفاجویی اعتقادی را در فرهنگ عامه بر مبنای متون ادبی ، سفرنامه ها و مجموعه های کتب فرهنگ عامه به روش توصیفی-تحلیلی کاویده است. باورمندان و معتقدان مذهبی به هنگام درد و بیماری در کنار درمان های تجربی معمول با توسل به اوراد و اذکار، اشخاص و عناصر و بقاع متبرک و یا انجام برخی اعمال، پیشگیری یا کاهش درد و رنج حاصل از بیماری و یا شفا را جست وجو می کنند و بنابر اعتقاد صادق به خداوند و روش و رویکرد خود و نیز، تأثیر روان بر جسم، توفیق چشمگیر را برای خود رقم می زنند. با توجه به یافته ها چنین استنتاج می شود که نیروی اعتقادی می تواند در پیشگیری از بیماری، مقاومت در برابر عوارض آن و نیز افزایش تحمل روانی و درمان افراد مؤثر باشد؛ ازین رو، تقویت بینش اعتقادی و برنامه ریزی مبنی بر آموزش خانواده ها ضروری می نماید.

در دوران معاصر و به خصوص چند دهه اخیر محققین تعزیه از زاویه و منظر دید خود شبیه خوانی و نسخ آن را بررسی و تحلیل نموده اند و بارها به تاثیر ادبیات، اسطوره ها و فرهنگ عامه ایران، چه قبل و چه بعد از اسلام در آن اذعان داشته اند. پژوهشگران این مقاله ضمن توجه به این موضوع و با هدف شناخت تفکراتی که نسخه نویسان شبیه نامه ها چه به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم از آنها استفاده نموده اند؛ با طرح این پرسش، که اندیشه ها و عقاید غلات شیعه چه تاثیری بر نسخه نویسان مجالس شبیه خوانی داشته است به بررسی تاثیر اندیشه های غلات شیعه بر سه نسخه از متون شبیه-خوانی(مجلس مولود کعبه، گوشه جوانمرد قصاب، مجلس شست بستن دیو) که با محوریت حضرت علی(ع) می باشد، پرداختند. غالیان یا غلات شیعه در قرون نخستین اسلامی افرادی بودند که به امام علی(ع) و فرزندانش، نسبت خدایی یا نبوت می دادند و علاوه بر ساختن روایات غیرواقعی و دروغین در مورد اهل بیت پیامبر(ص)، در توصیف آنان افراط می-کردند. امامان شیعه بارها علاوه بر اظهار تنفر از آنان به رد عقاید این گروه ها پرداختند. غلو و زیاده روی در وصف شبیه-های امامان شیعه در بیشتر نسخه های شبیه خوانی و به خصوص در این نسخه های مورد مطالعه مشهود می باشد. روش تحقیق در این مقاله توصیفی-تحلیلی می باشد و یافته هایی که نویسندگان این مقاله به آن دست یافتند در قالب پنج شاخصه اصلی عبارتند از: روایت های غیر مستند، اتفاقات و معجزات خارق العاده، الوهیت، فرشتگان آسمانی و موجودات افسانه-ای.

زبان قرآن، مانند زبان دیگر متون مقدس، زبانی تأویل پذیر و دارای معانی عمیق وچندلایه است. ویژگی هایی مانند فصاحت و بلاغت، تنوّع در سبک، موسیقی وآهنگ، تمثیلی بودن، هماهنگی و انسجام متنی، اسلوب های بیانی مختلف(تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز)، تکرار هدف مند و ایجاز، از دیگر ویژگی های این زبان به شمار می رود. شیفتگی عین القضات به زبان قرآن سبب وحدت زبان او با زبان قرآن شده و کارکرد ذهنی و تلقی او از جهان، تأویل آیات قرآن است. در این مقاله، زبان قرآن در تمهیدات و نامه های عین القضات به لحاظ موارد زیر بررسی شده : زبان تأویلی عین القضات و ویژگی های آن، زبان قرآن در ساختار عبارات و جملات فارسی تمهیدات و نامه ها، نکات سبکی و بلاغی و اصطلاح سازی صوفیانه با الفاظ آیات، استفاده از زبان استعاری و تمثیلی برای تأویل حروف مقطعه و پویایی این حروف در دیدگاه وی، نوع بهره برداری از آیات پرتکرار صوفیانه و آیات کلیدی قرآن و استفاده از اصطلاحات عرفانی با اقتباس از آیات. بخشی ازدستاوردهای پژوهش، ناظر بر این است که عین القضات در تمهیدات و نامه ها با استفاده از زبان شطحی و بیان نقیضی و زبان پارادوکسی آیات را تاویل کرده است و با اضافه های تشبیهی و استعاری با آیات تصویرگری های منحصر به فردی خلق کرده که این خود، یک برجستگی سبکی در نثر قرآنی اوست و در تأویل حروف مقطعه نیز از زبان تمثیلی و استعاری کمک گرفته و در تأویل این حروف از آیات محکم برای تفسیر متشابهات بهره برده و این که با الفاظ و عبارات قرآن اصطلاحات صوفیانه خلق کرده است.

میرزا حسن کفاش اصفهانی از شعرای آیینی قرن سیزدهم هجری قمری و عصر قاجار است. عهد قاجار اوج سرایش مرثیه های مذهبی است. کفاش اصفهانی شاعری است که تمامی اشعار خود را به ذکر مرثیه و مناقب اهل بیت(ع) به ویژه امام حسین(ع) اختصاص داده است. در این جستار با روش توصیفی- تحلیلی اشعار عاشورایی میرزا حسن کفاش اصفهانی از جنبه محتوا و مضمون، قالب و نوحه سرایی بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که در اشعار عاشورایی این شاعر قرائت های عارفانه، جبرگرایانه، عاطفی و احساسی و حماسی و اسطوره ای از واقعه عاشورا وجود دارد. با توجه به شرایط و دوره زندگی شاعر و مقتضیات آن، بعد تراژیک و عاطفی در شعر کفاش پررنگ تر است. کفاش اصفهانی از بیشتر قالب های شعری در سرایش اشعار عاشورایی خود بهره برده است اما غزل و قصیده و مثنوی به ترتیب بیشترین قالب های شعری او هستند. غزل های تضمینی در دیوان کفاش بسامد زیادی دارند. نوحه های کفاش اصفهانی از جهت نوع بیان، ساده و رسا هستند و صنایع لفظی و معنوی در آن ها چندان نمودی ندارد و به زبانی قابل فهم و روشن سروده شده اند. به طور کلیکفاش اصفهانی در سرایش اشعار عاشورایی بیشتر به سادگی و روانی کلام و الفاظ توجه داشته است و بر صحنه های حزن انگیز تاکید دارد. در شعر او آرایه پردازی و مضمون سازی چندان مورد توجه نیست.

یکی از موضوعات پیوند خورده با زبان و ادبیات فارسی مقولات دینی است و ادبیات عاشورایی به عنوان زیرمجموعه مقولات آیینی از نظر وسعت قلمرو و تعدد پدیدآورندگان این حوزه در نوع خود بی بدیل و درهمه قلمروی ادبیات فارسی در سده های پی در پی بی نظیر است یکی از درخشان ترین جلوه های ادبیات عاشورایی مقتل نگاری است در این نوشتار برای نخستین بار مقاتل الشهدای ابوالمفاخر رازی شاعر، عالم ، مترجم و تاریخ دان قرن پنجم و ششم هجری قمری و هم روزگار سلطان غیاث الدین محمد و پسرش سلطان مسعود سلجوقی معرفی می شود وی در عین شهرتی که به خاطر قصیده مرغ ملمع بدن که یکی از نامبردارترین چکامه های تاریخ ادبیات فارسی به شمار می رود ، دارد اما بسیاری از زوایای زندگی او ناشناخته مانده بود برای تصحیح مقاتل الشهدا از تک نسخه ای از قرن نهم که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران می باشد بهره گرفته ایم . بررسی آثار و تالیفات ابوالمفاخر ، نگاهی گذرا بر نثر و شعر وی که شاید نخستین نویسنده ای باشد که به صورت گسترده از شعرهای سروده خودش در کتابش استفاده کرده و بررسی ویژگی های سبکی مقاتل الشهدا که نثری ساده، عامه فهم، بهره مند از واژگان فارسی اصیل و در عین حال دارای نثر عالمانه برخوردار از ویژگی های سبک خراسانی کهن است را انجام داده ایم

جستار حاضر در پی بررسی نمودهای فرجام اندیشی در اشعار اخوان ثالث است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی تحلیلی مجموعه اشعار اخوان ثالت بررسی شده و اشعاری که دارای فرم فرجام گرایانه بوده اند مورد تحلیل و وارسی قرار گرفته اند. بر اساس شواهد موجود در این پژوهش می توان گفت که فرجام اندیشی یکی از مفاهیم برجسته در اشعار اخوان است که وجوه مختلفی از جهان بینی وی را نمایان می کند. فرجام اندیشی در شعر اخوان را می توان به دو دسته کلی تقسیم نمود، اول آن گروه از اشعاری که فرم فرجام گرایانه ندارند اما در لایه های زیرین خود ذهنیتی آخرالزمانی را ارائه داده و دارای اشارات فرجام گرایانه هستند و بعد اشعاری که بر اساس فرم و روایت آخرالزمانی خلق شده اند. علاوه بر این، براساس نتایج تحقیق مشخص می شود که فرجام اندیشی در شعر وی بیشتر کارکردی اسطوره اندیشانه دارد ومی کوشد تا بازسازی نوین جهان را بر مبنایی کهن الگویی ودر چینشی روزآمد ارایه دهد.

آشنایی زدایی معنایی در اثر ادبی یکی از شیوه های نو کردن و عادت زدایی از مؤلفه های معهودی است که پیشینیان به آن متعهد بوده اند. تکرار سنت ها و شیوه های معهود سبب می شود که اثر ادبی به ابتذال کشیده شود. شاعر برای خروج از این ابتذال، از هنجارگریزی استفاده می کند. یکی از گونه های هنجارگریزی، هنجارگریزی معنایی است. استفاده از صور خیالی چون تشبیه تفضیل، کنایه، استعاره وحس و همچنین به کارگیری صنایع بدیعی معنوی ای مانند تجاهل العارف، اغراق، حس آمیزی و متناقض نما از مؤلفه های هنجارگریزی معنایی است. در این پژوهش، با استفاده از روش تحلیل کیفی، کوشیده ایم مؤلفه های هنجارگریزی معنایی را در شعر غلامرضا سازگار، علی انسانی، علیرضا امیری اسفندقه، علی اکبر لطیفیان و سیدحمیدرضا برقعی تحلیل و بررسی کنیم. دستاوردهای این پژوهش نشان می دهد که در شعر شاعران نامبرده، از صور خیالی همچون تشبیه، به ویژه تشبیه تفضیل، استعاره، به ویژه استعاره مصرحه، کنایه، به ویژه با استفاده از تعابیر محاوره و روزمره، و تشخیص با نسبت دادن افعال و کنش های انسانی به غیرذوی العقول یا با نسبت دادن یکی از ملائمات انسان مانند دست و پا به موجود غیرزنده استفاده شده است. استفاده از صنایع بدیعی ای چون متناقض نما، تجاهل العارف و اغراق سبب اعجاب و حیرت مخاطب و خلق معنی تازه شده است. نسبت دادن حسی به حس دیگر شیوه ای لطیف تر برای خلق معانی تازه و هنجارگریزی بوده که در بین شاعران نامبرده کمتر بسامد داشته است.

منظومه های شیعی حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره معارف اهل بیت (ع)، فضایل ائمه (ع) و همچنین رویدادهای سیاسی اجتماعی قرون اولیه اسلام از منظر شیعیان هستند. این گنجینه های ادبی در عین معرفت افزایی، واکنش شاعران به آرمان دینی سیاسی شیعیان و ظلم و ستم حاکمان وقت را در قالب تولّی و تبرّی نشان می دهند. این پژوهش می کوشد یکی از مهم ترین نمونه های منظومه های شیعی؛ یعنی منظومه «شاهراه نجات» اثر مجذوب تبریزی را به روش تحلیل محتوایی معرفی کند. به این منظور، چهارچوب مفهومی و عناصر تشکیل دهنده منظومه «شاهراه نجات» بررسی شده است. علاوه بر این، کشف و تحلیل مضامین عمیق دینی، عرفانی و اجتماعی نهفته در «شاهراه نجات» و بررسی تأثیر این مضامین بر درک معنوی و شناخت عرفان شیعی مورد تاکید بوده است. نتیجه پژوهش نشان می دهد شاعر در این اثر، مسیر نمادین سیر و سلوک معنوی «دل» در پی یافتن «کلید نجات» را مد نظر داشته است. مسیر سفر دل که ضمن استفاده از زبان روایی در قالب مناظره با کوه، دریا، آسمان و شب به شکل تمثیلی با ساختن خانه دل برای «یار» آغاز می شود، به عنوان فرایند تکامل روحانی ترسیم شده؛ به طوری که رهرو جویای حقیقت از کوه به دریا و از دریا به آسمان و از آسمان به شب و در نهایت، رسیدن به سرمنزل مقصود یعنی بارگاه قدسی حضرت علی (ع) به عنوان مظهر کمال و هدایت، نمادی از مراحل ترقّی و تحوّل انسان در مسیر کمال است.

در میان آرایه های لفظی و معنوی و صورت های خیال انگیز، تلمیح یکی از مهمترین ابزار ی است که شاعران به کمک آن، منظور، باورها و اندیشه هایشان را در زمانی سریع به مخاطبان منتقل می نمایند و به همین دلیل است که با دقّت نظر در تلمیحات مورد استفاده در آثار شاعران، تا حدّ زیادی می توان در جهت شناسایی اندیشه ها و اعتقادات آنان قدم برداشت و به آبشخورهای فکری آنان نزدیک شد. بعد از ظهور اسلام، تلمیحات به مفاهیم دینی، به تدریج در آثار شاعران، ورود پیدا کردند و علاوه بر افزودن غنای محتوایی و مضمونی به آثار، نقش مهمی در ترویج باورهای مذهبی به عهده گرفتند. با تکیه بر واکاوی های علمی با روش پژوهش توصیفی تحلیلی، می توان گفت کاربرد تلمیحات به مفاهیم مذهبی و قرآنی در دیوان ابن حسام خوسفی؛ شاعر شیعی قرن نهم، در بسیاری از موارد از سطحِ سطحی نگری و ظاهربینی به عمق مفاهیم قرآنی راه یافته و در دل و جان شاعر نفوذ پیدا کرده است. شاعر گاه چنان در زوایای پنهان و چندلایه مفاهیم قرآنی، واژه پردازی می کند که شاید عوام، به سادگی به عمق تسلّط شاعر بر این مفاهیم دست نیابند و رسیدن به دُرّ معنا و مفهوم موردِ نظر شاعر جز برای غواصی آشنا و متبحّر که دل به عمق بحرِ معانی زدن بلد باشد میسّر نگردد. نگارنده به واسطه فعالیتی مختصر در زمینه حفظ قرآن معتقد است که در اشعار ابن حسام به ویژه قصاید توحیدی و مناجاتی آن، می توان ارتباطی مستقیم و نزدیک با آیات نورانی قرآن کریم را در قالب تلمیح و اشاره به ویژه در لایه های پنهان، مشاهده کرد.

ابن حسام خوسفی از سرایندگان نام آور قرن نهم هجری است که دست نوشت های متعددی از دیوان او در کتابخانه های مختلف ایران نگاهداری می شود. دیوان او تا کنون سه بار تصحیح شده است: در سال 1346 توسط غلامحسین شکوهی. در 1364 توسط طاهره خوشحال دستجری و در 1366 توسط آقایان احمد احمدی بیرجندی و محمد تقی سالک. نسخه 6115 کتابخانه ملی از دست نوشت های قابل اهمیت اما کمتر شناخته شده دیوان است که در هیچ یک از تصحیحات انجام یافته دیوان ابن حسام محل استفاده نبوده است. این دست نوشت محتملاً در قرن یازدهم هجری کتابت شده است و علی رغم افتادگی ها، شامل سروده ها و بیت هایی است که در تصحیح های موجود از دیوان ابن حسام به چشم نمی خورند. در نگاشته حاضر پس از معرفی این دست نوشت، برای نخستین بار دو سروده که باید آنها را از سروده های نویافته ابن حسام تلقی کرد بر پایه این دست نوشت نقل و تصحیح شده است. این دو غزل که مجموعاً 16 بیت هستند از نظر اشتمال بر باورهای دینی ابن حسام اهمیت دارند.

در این جستار کوشیدیم راز ابرمتن بودن قرآن را واکاویم و تاثیر آن را بر زبان فارسی و متن پنهان ادب فارسی بودن آن، به ویژه شعر فارسی و پیامبران عمده آن: فردوسی و مولوی و حافظ که یکی صاحب قرآن عجم شده و دیگر قرآن پارسی را به رشته سخن کشیده و سومی لسان الغیب نام گرفته، تبیین نماییم و در نهایت نشان دهیم که زبان فارسی بدون هیچ پشتوانه تاریخی و فرهنگی و با وجود نوپایی بر خلاف زبان غنی و تاریخی هیروگلیف مصری که رد پای آن را در قرآن و زبان عربی به ویژه در حروف مقطعه قرآن می توان یافت، چگونه بالید و به زبان دوم جهان اسلام تبدیل شد و نیز نشان دادیم مواجهه ایرانیان با قرآن تا سده هشتم هجری عمدتاً نخست در زبان عربی و ابتدا در موضوع قدیم و حادث بودن کلام خدا، در کتاب های کلامی و سپس در کتاب های اعجاز قرآن تبلور یافته است و دو دیگر در زبان فارسی و بویژه ترجمه های قرآن کریم. این مواجهه ها در هر دو زبان با توجه به نوع دانش مخاطب فرق می کند. مواجهه ها ایرانیان در سده اخیر و به ویژه بعد انقلاب اسلامی در حوزه های مختلف به شیوه های متفاوتی انجام یافته است.