درخت حوزه‌های تخصصی

با گذشت زمان غالباً صورتها و معانی واژههای زبانها در اثر عوامل زبانی و غیرزبانی دچار تغییر می شوند. در این روند، واژه ای یکسان ممکن است که در زبانهای هم تَبار به صورتهای متفاوت تغییر یابد؛ بدین معنی که مثلاً در زبانی از میزان کاربرد آن کاسته شده و برعکس، در زبانی دیگر کاربرد آن افزایش یابد. سرگذشت تاریخیِ واژه ایرانی باستانیِ « *daiman-: چشم» بیانگر اثبات این گفته است. کهنترین متن ایرانی که این واژه در آن دیده شده، اوستایی جدید است. زبان بلوچی یکی از زبانهای شناخته شده ایرانی، با مشتقات و ترکیبات فراوان رایج است. این مقاله با رویکردی معناشناختی به صورت توصیفی در پی پاسخ به این پرسش است که چه دادههایی با واژه مذکور در بلوچی امروز رایج است و تا حدّی از نظر مطابقت با فارسی چه تفاوتهایی را نشان می دهد. نتایج بر اساس دو منبع معتبر در این دو زبان، فرهنگ بزرگ سخن، اثر حسن انوری، چاپ 1381 و فرهنگ بلوچی-فارسی، اثر عبدالغفور جهاندیده، چاپ 1396، نشان می دهد که این واژه در فرهنگ بزرگ سخن فقط زیر یک مدخل و آن هم واژه ای «قدیمی» توصیف شده است، در حالی که در بلوچی با 172 مدخل و زیرمدخل با مشتقات و ترکیبات متفاوت آورده شده است. نتیجه این پژوهش نشان میدهد که برای دستیابی به سرگذشت تاریخی واژه های ایرانی، مطالعه آنها فقط در زبانی مانند فارسی که در حال حاضر معتبرترین زبان ایرانی است، کفایت نمی نماید و در این زمینه نباید نقش دیگر زبانهای ایرانی مانند بلوچی، کردی، پشتو، گیلگی، آسی را از نظر دور داشت.

در میان فلاسفه یونان باستان، ارسطو بر خلاف استاد خود افلاطون، بسیار به تاثیر هنر بر عواطف انسانی معتقد بود. او در کتاب فن شعر خود، به تاثیر هنر بر پالایش روح انسان می پردازد. همچنین، در قرن نوزدهم میلادی، هگل نیز هنر را یکی از سه راه کشف ایده مطلق در زندگی انسان دانست. با بررسی آثار این دو فیلسوف، آشنا به مفاهیم زیبایی شناسی ارسطویی مانند تناسب، تعادل، کاتارسیس و طبقه بندی سه گانه هنر هگلی می شویم. از سویی دیگر تمدن مانایی در غرب ایران دارای عناصر تزئینی نمادینی حاص از اشیاء مکشوفه آن دوره می باشد. هدف این مقاله این است که بدانیم آیا با وجود تقدم تاریخی تمدن مانایی نسبت به عصر ارسطو و هگل، مفاهیم زیبایی شناختی مثل تناسب، تقلید و نمادگرایی می تواند مفاهیمی بین الاذهانی در طول تاریخ باشد. همچنین، سعی در پاسخ به این پرسش ها داریم که آیا این مفاهیم فلسفی در معماری مانایی دیده می شود؟ اگر انطباقی با هنر مانایی دارد، این تطابق از چه طریقی نمود پیدا کرده است؟ روش پژوهش این مقاله رویکردی کیفی و تحلیلی دارد که از طریق مطالعات کتابخانه ای، جمع آوری مصاحبه ها و مقالات مرتبط سعی در یافتن پاسخ پرسش ها کرده است. نتایج حاصل از این پژوهش از اهمیت خاصی برخوردار بوده چرا که بیان می دارد که هنر مانایی با کدام مضامین زیبایی شناسی ارسطو سازگاری دارد و در کدام دسته از هنرهای سه گانه هگلی قرار می گیرد.

" زیبایی " امری نسبی است و نمی توان تعریفی فراگیر از زیبایی در همه زمان ها و مکان ها ارائه داد. موضوع پژوهش حاضر شناخت معیارهای زیبایی زن آرمانی بر اساس متن های پهلوی است. زن آرمانی در این پژوهش، بانوی شایسته ای است که دربردارنده همه زیبایی های صورت و سیرت باشد. دستیابی به زن کامل و این آرزوی دیرینه مردان در تعداد محدودی از متن های پهلوی آشکارا بیان شده است. هدف از این پژوهش، پاسخ به این پرسش است که بر اساس متن های پهلوی چه ویژگی هایی برای تعیین زن آرمانی در دوره ساسانیان در نظر گرفته می شده است؟ با استناد به مفاهیم متن ها دریافتیم، ایرانیان باستان ملاک گزینش زن آرمانی را تنها در زیبایی ظاهر ندانسته و نزد نویسندگان این دوره قلمرو زیباشناختی زن با رعایت منش اخلاقی نمود می یابد. آنان تاکید دارند زن شایسته، علاوه بر توجه به ظاهر زیبا ، باید در گفتار و کردار خود مراقبت کند، شوهر دوست باشد و روان خود را پاکیزه نگه دارد. در این متن ها معیارهای زیبایی شناختی زن آرمانی به دو گروه تفکیک می شوند. نخست معیارهایی که ارتباط تنگاتنگ با باورهای دین بِهی دارند مانند احترام به شوهر و پاکدامنی. اما گروهی دیگر از معیارها غیردینی هستند و مربوط به تصویر زن محبوبی است که مرد در آن دوره از چهره و اندام زن در ذهن و ضمیر خود می پروانده است. بنابراین کردار زیبا به موازات زیبایی در چهره و اندام، بیانگر مفهوم زن آرمانی در دوره ساسانیان بوده است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و از منابع کتابخانه ای بهره گرفته شده است.

پس از ورود اسلام به ایران، پرنده ای افسانه ای را به نام سیمرغ می شناسیم که وابستگی چندانی با سَئِن مُرو اسطوره ای ندارد. سَئِن مُرو اسطوره ای پس از ورود به هر دوره و با راه یابی باورهای دینی نوین دچار دگرسانی های گسترده می گردد. در دوره ی میانه ویژگی های افسانه ای وی بیشتر از ویژگی های اسطوره ایش می شود تاجایی که برخی بر این باور هستند که سیمرغ میانه جدا از سَئِن مُرو بوده و منشأ اوستایی و باستانی ندارد. پس از ورود اسلام به ایران رَدپذیری مرغ اسطوره ای از تمدن های دیگر بیشتر شده است و کمابیش همگی ویژگی های اسطوره ای خویش را از دست داده و ریختی سراسر افسانه ای و خیالی می-گیرد. این پژوهش به روش تحلیلی- تطبیقی به بررسی موضوع پرداخته است و کارسازی هایی که سبب دگرگونی اسطوره-ها شده بررسی و سپس سَئِن مُرو اسطوره ای را تا رسیدن به سیمرغ دنبال خواهد کرد و به دنبال آن است که سیمرغ رازورانه ای که امروزه می شناسیم تا چه اندازه با سَئِن مُرو اسطوره ای پیوند دارد؟

در شاهنامه ضحاک از تبار اعراب معرفی شده است. ایرانیان از آن جا که ضحاک پیوسته نماد ستم شمرده می شده، برای بیان احساسات ضد عربیِ پس از تازش اعراب، او را تازی خوانده اند. پیش از این برخی پژوهندگان از تعلق ضحاک به شرق ایران و ردِّ تبار عرب او سخن گفته اند. نگارنده ضمن توجه به آرای آنان، در این پژوهش کوشیده است تا به روش توصیفی تحلیلی، موضوع سکا پارتی بودن ضحاک را با توجه به شاهنامه و متن های تاریخی و همین طور ریشه شناسی برخی اسامیِ در پیوند با ضحاک پیش کشد و این شخصیت را سکایی و متعلق به شرق ایران نشان دهد. دلایل و شواهدی که در سکایی بودن ضحاک مطرح خواهد شد، به این پرسش که چرا رستم در تقابل با اسفندیار خود را از سوی مادر به ضحاک منسوب می کند، این پاسخ احتمالی را می دهد که شاید این موضوع، از همین همسانی نژادیِ (سکایی بودن) دو شخصیت ضحاک و رستم برخاسته باشد.

قربانی کردن حیوانات، رسمی است که در ادوار گوناگون حیات بشر، رواج داشت و افراد با ذبحِ حیوانات و تقدیم آن به نیروهای برتر، تلاش می کردند، خشنودی شان را جلب کنند. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مطالعه کتابخانه ای، می کوشد به تحلیل جواز یا تحریم قربانی حیوانات و نوشیدن هوم در آیین زردشت بپردازد. نتایج، نشان می دهد با توجه به مستنداتِ فراوانی که در کتب اوستایی، پهلوی و روایات فارسی موجود است، گوشت خواری در دینِ زردشت، تحریم نشده و قربانی های خونین از مسلّماتِ این دین است. اهمیّت قربانی در این آیین تا آن جاست که در آخرالزمان، گاو هدیوش را به منظور بی مرگی مردم قربانی می کنند. همچنین در مجموعه ایزدان زردشتی، ایزدی برای قربانی اختصاص یافته است(هوم) و همین ایزد، زبان، آرواره و چشمِ چپِ قربانی را طلب می کند. وجود چنین باورهای بنیادینی، مخالفت کلیِ زردشت با قربانی را رد می کند. به نظر می رسد تعالیم زردشت، مخالفِ شکل ابتدایی و عمده قربانی بوده است که این امر، باعث فقر مردم و ویرانی کشتزارها می شد. علاوه براین، آیینِ هوم و آمیختنِ عصاره آن با خونِ گاو، رسمی کهن بوده که به منظور جاودانی تن و روان انجام می شد و زردشت با برگزاری مراسم قربانی کردن برخلاف آیین، پایکوبی همراه با توحش و مستیِ حاصل از نوشیدن شیره هوم و خونِ گاو مخالف بود. وی به منظور تضعیف دین مِهری که قربانیِ گاو، رکن اساسی آن بود، کوشید جنبههای خرافی و خشن قربانی، آشامیدن خون گاو با هوم را حذف و آن را با شیر جایگزین کند و گامی در تعدیل قربانی حیوانات بردارد.

آیین خنیاگری از مواریث فرهنگی و هنریِ برجای مانده از ایران باستان است. این آیین کهن، در دوره فرمانروایی ساسانیان رواییِ بسیار یافت و چندتن از پرآوازه ترین خنیاگران ایرانی، نظیر باربد و نکیسا، الحان و نواهای بسیاری را ساخته و اجرا کردند. این پژوهش می کوشد تا با بهره گیری از روش توصیفی و تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای، ضمن تحلیل آیین خنیاگری در ایران باستان، به چگونگی استمرار آن در ایران دوره اسلامی، به ویژه در دوران سامانیان و غزنویان، با تمرکز بر دیوان اشعار مسعود سعد بپردازد. براساس یافته های این پژوهش، خنیاگری تا سده ششم هجری با پذیرش تغییراتی، همچنان در مناطقی از ایران، به ویژه در دربار سامانیان و غزویان، به حیات خود ادامه داده است. در این میان، برخی از شاعران در بازسازی و رواج دوباره خنیاگری، به منزله بخشی از هویت فرهنگی ایرانی، نقشی بسزا داشته اند. در میان شاعران دوره غزنوی، سروده های مسعود سعد، منبعی غنی و مأخذی مهم برای شناخت خنیاگری و چگونگی آن در دوره مورد بحث است. وی به طور خاص، با نظر داشتن به الحان باربد، و سرودن قطعاتی در وصف دوازده ماه، سی روز ماه و هفت روز هفته، درصدد رواییِ بیشتر خنیاگری در دربار غزنویان برآمد.

مقاله حاضر چگونگی صورت بندی هویت تاریخی جامعه مهاجر زرتشتی در هند و چارچوب روایی آن را در قصه سنجان بررسی و تحلیل می کند. قصه سنجان منظومه ای فارسی است که توسط موبدی زرتشتی در سال ۹۶۹ یزدگردی (۹۷۸ هجری قمری) در گجرات هند سروده شد و داستان مهاجرت زرتشتیان از ایران به هند را روایت می کند. این منظومه با تلفیق ریشه های ایرانی و تأثیرپذیری از فرهنگ هندی، نقشی مهم در شکل دهی هویت پارسیان هند داشته و به عنوان بخشی از حافظه جمعی آنان شناخته می شود. همچنین از منابع معتبر برای شناخت تخیل و خودانگاری تاریخی پارسیان پیش از گرایش به فرهنگ غربی به شمار می آید. از منظر موزه شناسی نوین، بازنمایی هویت در میراث فرهنگی پارسیان مستلزم شناخت خودانگاری جامعه و رصد فرایند تحول هویتی آنان است. بازنمایی هویت یک خُرده فرهنگ در موزه ها زمانی از اعتبار فرهنگی و اخلاقی برخوردار است که با رخدادها، حافظه تاریخی و تصور جامعه هم سو باشد. پرسش های اصلی پژوهش عبارت اند از: هویت چگونه در روایت قصه سنجان شکل گرفته و تبیین شده است؟ و ساختار روایی این منظومه در بازنمایی و شکل گیری هویت تاریخی جامعه مهاجر زرتشتی بر چه خرده روایت هایی استوار است؟ یافته های پژوهش، مبتنی بر مطالعات تاریخی و تحلیل محتوا، نشان می دهد که قصه سنجان روایت دگرگونی هویت ایرانی زرتشتی به هویت پارسی زرتشتی است. در این روایت، هویت امری ثابت و تغییرناپذیر نیست، بلکه مفهومی پویا و در حال تحول است که از تلاقی عوامل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شکل می گیرد و در بستر وقایع ابداع می شود، رشد می کند و دگرگون می شود.

عبارتِ ایلامیِ HAL ÉŠŠANA tibba makka در گل نبشته های بایگانی اداریِ تخت جمشید، عموما به صرف شده/ توزیع شده در پیشگاهِ شاه برگردانده می شود و با تخصیص کالا برای خوانِ سلطنتی مرتبط است. سفره ی سلطنتی در دوره ی هخامنشیان، یک نهاد مهم با ساختار اداری گسترده بوده است که وظیفه ی آن، تهیه و توزیع کالا برای تعداد پرشماری از نگهبانان، کارکنان، اعضای خاندان سلطنتی و احشام بوده که هر روز با حضور شخص شاه برپا می گشته است. فرضِ مقاله ی حاضر این است که خوانِ سلطنتی به لحاظ اهمیت آن، باید دارای عنوانی ایرانی بوده باشد. در اینجا، واژه ی پارسی باستان *patibāga- که در متن آرامی دانیال به صورت ptbg و برای اشاره به جیره ی غذاییِ توزیع شده از سوی دربار آمده است، بررسی می گردد و نشان داده می شود که واژه باید، عنوانی برای اطلاق به سفره ی سلطنتی و ملزومات آن بوده باشد و محتمل است که عبارت ایلامیِ HAL ÉŠŠANA tibba makka و آرامی ptbg mlk برگردانی تحت الفظی از ترکیب بازسازی شده ی ایرانیِ xšāyaθiyahyā *patibāga باشند. به نظر می رسد که واژه ی یونانی potibaziš مذکور در نوشته های کلاسیک و نیز واژه ی ba-ti-ba-zi-iš که در لوح ایلامی PFNN 2268:29 - البته با املایی دور از انتظار- آمده است نیز، بازنمایی هایی دیگر از واژه ی ایرانی کهنِ *patibāga- باشند.

رودکی سمرقندی، شاعر و موسیقی دان برجسته دربارِ اُمرای سامانی، از زمره نخستین ادیبان دوران اسلامی است که در آثارش به اندرزگویی و درج آرای حِکمی در قالب شعر، اهتمام ویژه ای داشته است و درستی این امر، با وجود ابیات اندک برجای مانده از وی به خوبی نمایان است. در همین راستا، پژوهش پیش رو می کوشد تا با نگاهی بینامتنی به اشعار رودکی و بهره گیری از روش توصیفی و مطالعات کتابخانه ای، در وهله اول، تأثیرپذیری وی از برخی اندرزها و اندیشه های به جا مانده در ادبیات پهلوی و مزدیسنی را نشان دهد؛ سپس با آوردن شواهد و نمونه های کافی، اقتباس برخی شاعران و نویسندگان ایرانی پس از رودکی تا قرن هفتم هجری (با تکیه بر اندرزهای فردوسی، اسدی طوسی، ناصرخسرو، نظامی گنجه ای و سعدی) از آن اندرزها نشان داده شود و درحقیقت، این جستار بیش از هر چیز دیگری در صدد آن است تا نقشِ واسطه گی رودکی در میان اندرزگویان ایرانیِ پیش از اسلام و دوران اسلامی را در بیانِ برخی مضامین و آموزه های خاصّ تعلیمی نشان دهد. از مهم ترین یافته های آن نیز می توان به بسامد قابلِ توجه گرایش رودکی به موضوع جهان هستی و مفاهیم مرتبط با آن اشاره کرد؛ موضوعی که در آثار ادبیِ پس از وی، به ویژه در شاهنامه فردوسی، به میزان معتنابهی بازتاب یافته است و چنین به نظر می رسد که منشأ و سرچشمه اصلی آن را باید در میراث معنوی گذشتگان و اندرزنامه های پهلوی جست وجو کرد. 

مینوی خرد متنی اندرزی به زبان فارسی میانه و شامل پاسخ هایی است که شخصیت خیالی "دانا" از مینوی خرد می پرسد. گلستان سعدی، کتابی منثور مشتمل بر دیباچه و هشت باب به قلم سعدی است. هدف از پژوهش حاضر که به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده ، پاسخ به این پرسش است که مفهوم «ستم» در این دو متن بر اساس نظریه «استعاره معاصر» دارای چه حوزه های مبدایی هستند و نتیجه مقایسه آن ها با یکدیگر چیست و چه تفاوت هایی را نشان می دهد. یافته های این پژوهش، می تواند با درنظر گرفتن چگونگی مفهوم سازی ستم، در دو متن مذکور تا حدودی روشنگر تفاوت مفهوم «ستم» در اندیشه بشری در این دو کتاب به واسطه تفاوت منظر فلسفی، اجتماعی، سیاسی و اخلاقی در دو دوره ایران پیش از اسلام و ایران قرن هفتم هجری قمری باشد. . 8 نام نگاشت : عمل، نیرو، عیب، شیء، درس، ماده، زندان و شغل برای مفهوم «ستم» در دو متن یافت شده است. نام نگاشت های عمل و نیرو با تفاوت بسامد، در هر دو متن مشترک بود. ستم به عنوان، عیب فقط در مینوی خرد و ستم به عنوان شیء، درس، ماده، زندان و شغل فقط در گلستان سعدی مشاهده شدند. به نظر می آید کارکرد حیات اجتماعی ایران در دورانی که مینوی خرد تدوین شده و نیز ساختار حکومتی در آن دوران از پیچیدگی کمتری برخوردار بوده و در واقع کمتر خود را در قالب ساختار حکومتی مانند «زندان» و افراد دارای مناسب حکومتی و به عنوان «شغل» ارائه کرده است.

عدد همواره جزئی جدانشدنی از بافتار ادبیات مقدس میان رودان باستان بوده و ادیان مهمی که در این بخش از دنیا و پیرامون آن پدید آمده اند وام دار میراث کهن آن هستند. مانویت در قلبِ بابِل با الگوبرداری از آموزه های بنیادین ادیان پیش از خود، اعداد بخصوصی را برای انتقال مفاهیم مهم دینی اش به خدمت گرفته است. مقاله حاضر می کوشد با تجزیه وتحلیل دست نویس های ایرانی میانه بازیافته از تورفان تمثیل ها و تشبیهاتی را که مانویان جهت معرفی آثار نوشتاری هفت گانه مانی به کار می برده اند بازشناسد و مستند نشان دهد مانی چگونه خود را طبیب و پزشکی از باِبل زمین می خواند و کتاب هایش را که بنا بر متون اصیل مانوی «هفت گوهر درخشان» و «هفت ابزار شفابخش» و «هفت بلور اصیل» و حتی جهت تشبّه به آموزه زرتشتی «هفت آذر خوشبوی» نامیده شده اند، درمان بخش جان آدمیان می دانست. این پژوهش می کوشد نه تنها نقش محوریِ این هفت گوهر مانوی و رویکردهای دینی مترتب بر آن را در متون فارسی میانه و پارتی بیابد و آنگاه در ضمن بهره مندی از داده های غیرایرانی، مانند متون قبطی و یونانی، به تفسیر داده ها بپردازد، بلکه با رویکردی متن شناختی برخی از دیدگاه های پیشین را نیز مورد بازنگری قرار دهد. کاربرد عدد هفت در مانویت نه تنها ریشه در اندیشه میان رودانی و ایرانی دارد، بلکه با میراث گنوسی-مسیحی نیز غنا یافته است. مانی را باید یکی از بزرگ ترین نظام دهندگان الهیات عدد در دنیای باستان دانست.

آیین و سیاست همواره دو رکن اساسی جوامع باستانی و در تمدن های کهن به نحوی با یکدیگر در ارتباط و پیوستگی بوده اند. اولین شواهدی که می توان از چگونگی شکل گیری آیین های نخستین به دست آورد در اساطیر یافت می شود. ایران و یونان به مثابه دو تمدن هماورد که با یکدیگر در تعامل و تقابل سیاسی-اجتماعی و فرهنگی-هنری به سر می بردند، بستری ارزشمند برای ریشه یابی مفاهیمی همچون آیین و پادشاهی هستند. بررسی تطبیقی اساطیر این دو تمدن ما را در تحلیل مناسبات و کنش ها و برهمکنش های اجتماعی-فرهنگی آنان یاری می کند. هدف اصلی این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی با استناد به شواهد ادبی تدوین شده، بررسی تطبیقی پیوند شاه و آیین در اساطیر ایران و یونان و نسبت آن با دوران فرمانروایی کوروش دوم و داریوش اول است. پرسش بنیادین پژوهش حاضر این است که با توجه به روایات اساطیری ایرانی و یونانی، ارتباط شاه و آیین در اساطیر این دو تمدن به چه شیوه ای بوده و این ارتباط در دوران هخامنشی چگونه در فرآیند مشروعیت بخشی برای شاهان ایفای نقش کرده است. فرضیه مطرح در این پژوهش بر این بنیان است که با توجه به ارائه نمونه های شاه آرمانی در سنت اساطیری هندواروپایی، تصور شاه بدون پیوند او با آیین، ناممکن و به همین طریق امکان در نظر گرفتن آیین بدون شاه نیز وجود نداشته است؛ بدین سان با قدرت گرفتن هخامنشیان نیز این مسئله با کارکرد مشروعیت بخشی به حکومت به استوارترین شکل خود ادامه می یابد.

داستان رفتن بهرام گور به نخجیرگاه در شاهنامه فردوسی، یکی از داستان های مرتبط با شخصیت بهرام گور است که موقعیت جغرافیایی آن تاکنون به طور دقیق شناسایی نشده است. این پژوهش با هدف پاسخ به این سوال که: جغرافیای تاریخی این داستان بر اساس اسناد و مدارک مکتوب در کجا قرار دارد؟ انجام شده است. برای دستیابی به این هدف، از روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی استفاده شده است. داده های تاریخی و ادبی با شواهد جغرافیایی و میدانی مقایسه شده اند. نتایج تحقیق نشان می دهند که مکان هایی چون «برقوه» با شهر ابرقوه در استان یزد هم خوانی دارد و «جز» با منطقه جزستان در بزدیکی ابرقوه منطبق است. علاوه بر این، شواهد میدانی حاکی از آن است که نخجیرگاه بهرام گور در محدوده ای میان کاسه رود و کوه های مرزی ابرقوه و آباده قرار داشته است. این یافته ها با شواهد باستان شناسی، از جمله رباط شاه نشین و تل قصر بهرام، همخونی دارد. پژوهش حاضر تصویری دقیق از جغرافیای تاریخی این داستان ارائه می دهد و می تواند مبنای پژوهش های آینده در این حوزه باشد.

رها کردن بزهای نر را در گله به منظور جفت گیری «نری گله» می گویند. از گذشته، در ندوشن (شهری در شهرستان میبد، غرب استان یزد)، این کار برای گله ها در روز بیست و پنجم مهرماه و با انجام مراسمی خاص شبیه یک جشن صورت می گرفته است. منظور از انجام پژوهش، پیدا کردن ریشه های کهن این آیین است. شیوه پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و اطلاعات مورد نیاز این پژوهش از مطالعات کتابخانه ای گردآوری شده است. کاربرد میوه انار (نماد باروری در فرهنگ های مختلف) در مراسم نری گله، نشان از اهمیت نتایج این مراسم برای برگزارکنندگانش دارد. روز انجام نری گله در بازه زمانی مناسب از لحاظ طبیعی و زیستی قرار دارد. همچنین روزی است (روز اورمزد از ماه آبان در گاهشمار زردشتی) که از  نظر زردشتیان آغاز آفرینش چهارپایان سودمند از جمله گوسفند است. نری گله با گهنبار ایاسرم همزمان است که زمان بازگشت گله و جفت گیری گوسفندان معنی می شود. نری گله را می توان با گشن گیری (گشن گذاری) در ادبیات مکتوب زردشتی همسان دانست. از نظر ارداویراف نامه یکی از وظایف شبانان، گشن گیری به قاعده گوسفندان بوده است. شیوه اجرا و زمان برگزاری مراسم نری گله در ندوشن نشان می دهد که مراسم نری گله، آیین بسیار کهنی است.

اخلاق ریشه در ژرف ترین بخش باورهای انسانی دارد. بسیاری متون باستانی ایران بر رعایت اخلاقیات تاکید دارند. در روایات اسطوره ای و حماسی ایران، برخی دشمنان بیگانه در تقابل با ایرانیان، به یاری ایشان کوشیده اند؛ در راستای اقدامات این بیگانگان که در این پژوهش با عنوان "انیرانیان" بررسی می شوند، این پرسش مطرح می شود که دلیل یاری رسانی ها چه بوده و چقدر پیروی از موازین اخلاقی و مقاصد خیرخواهانه در تصمیم ایشان موثر بوده است؟ این پژوهش، مطالعه ای مروری است که به شیوه کتابخانه ای انجام شده است. منابع مورد بررسی آن، برخی متون باستانی ایران و نیز شاهنامه فردوسی است، که منابعی قابل اطمینان در مورد روایات کهن اسطوره ای و حماسی ایران می باشند. در این پژوهش مردان انیرانی ِتورانی بررسی شده است که دربرخی موارد نسبت به سایر قهرمانان، کمتر شناخته شده اند. اما اقداماتی بس نیک و درخور توجه انجام داده اند. اساس تصمیمات انیرانیانی که در موقعیت های مختلف، به نحوی در مواجهه با ایرانیان تصمیم به یاری آنان گرفته اند، گاهی منافع و خواست فردی را نیز در برمی گیرد اما انگیزه بیشترشان زنده نگه داشتن ارزش های اخلاقی است. این افراد یا شخصیت هایی مانند افراسیاب هستند که در گستره قدرتهای سیاسی، و غیر مستقیم به ایرانیان خدماتی کردند، و یا کسانی چون اغریرث و پیران که از روی موازین جوانمردی و اخلاقی به ایرانیان یاری رسانیدند. در نهایت با تحلیل و بررسی انگیزه های پنهان هر شخصیت برای خدمت به ایران، میتوان گفت که چه بسا مشاهده و الگوبرداری از اخلاق نیک ایرانیان، انیرانیان را به چنین اقدامات نیک و خیر خواهانه ای واداشته است.

رویکرد ساختارگرایانه میراث ارزشمند مردم شناس فرانسوی، لوی استروس است. وی پدیده های اجتماعی و روایات اسطوره ای را به مثابه متنی در نظر می گیرد و با استخراج تقابل های دوگانه و ترسیم جدول اسطوره واجی، به تحلیل داستان و یا پدیده مدنظر می پردازد. در پژوهش حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی، رابطه وصلت در ازدواج های برون همسری زال، بیژن و کیکاوس در شاهنامه بر مبنای شیوه ساختارگرایانه استروس بررسی می شود و در پی پاسخ به این پرسش است که نظام ساختاری و الگوی حاکم بر این ازدواج ها چگونه است؟ نتایج پژوهش نشان می دهد جایگشت های چهارگانه هرکدام از این ازدواج ها بر الگوی ریاضی پیشنهادی استروس تطابق دارد و روایاتشان نیز دربردارنده تقابل های دوگانه متعددی است که مهم ترین آن ها، یعنی تقابل ما/ایشان، بیان کننده اهمیت مرزبندی های درون گروهی با افراد خارج از گروه نزد ایرانیان است. وصلت با بیگانگان از نظر اختلاط با چنین نژادهایی چندان خوشایند نیست؛ اما از جنبه آنکه در اثر این نوع ازدواج ها بخشی از سرزمین بیگانه به تصرف ایرانیان درمی آید، از قبح برون همسری می کاهد. در این ازدواج ها، تضعیف پیوندهای خانوادگی به صورت تقابل پدر/پسر یا پدر/دختر چشمگیر است.

یکی از نقوش به جا مانده بر مهرهای ساسانی نقش اسب بالدار است که پیشینه آن در ایران بسیار قدیمی تر از دوران ساسانی است و به قرن 10 یا 9 ق.م برمی گردد. در ابتدا تصویر اسب بالدار را نشان از مرکبی برای حمل روح درگذشتگان می دانستند که مفهوم آن به مرور زمان تغییر و جنبه اسطوره ای می یابد. وجه اشتراک افسانه های متفاوت درباره خلقت این موجود ترکیبی در تمدن های مختلف، ارتباط اسب بالدار با عالم ماورایی و ایزدان است. علیرغم تفاوت ها در افسانه های پیدایش اسب بالدار اما در آثار مختلف هنری، شباهت های زیادی وجود دارد. نقش اسب بالدار پشت سکه های یونانی، رومی و بعضی از سکه های اشکانی و روی مهرهای ساسانی آمده است. در ایران اسب بالدار به عنوان یکی از جلوه های ایزدان تیشتر و بهرام و به عنوان حمل کننده گردونه مهر در دین زردشتی بوده است. پرسش های این پژوهش عباتند از : تاثیر ایران در انتقال درون مایه اسب بالدار چیست؟ ارتباط میان نقش اسب بالدار با باورهای دینی و اساطیری چیست؟ بر اساس فرضیه این پژوهش اسب بالدار از ایران به تمدن های همسایه راه پیدا کرد و در دوره ساسانیان، نقش آن بیشتر بر روی مهرها و گاهی بر روی پارچه ها و ظروف استفاده شد که تاثیر باورهای دینی بر هنر را نشان می دهد. مطالعات انجام شده بر مهرهای کتیبه داری که حاوی نقش اسب بالدار هستند، حاکی از آن است که نقش این اسب بر روی مهرهای موبدان کاربرد بیشتری داشته است. پژوهش فوق به روش تاریخی- توصیفی وبه شیوه گردآوری مطالب کتابخانه ای انجام شده است.

سکه در دنیای باستان واحد استانداردی از جنس فلز بود که ابزار مبادله ای شمرده می شد. سکه ها را یکی از منابع مطالعاتی دستِ اول می دانند زیرا اطلاعاتی فراتر از ارزش مادی خود در اختیار پژوهشگران رشته های مختلف قرار می دهند. این داده ها شامل موضوعاتی مرتبط با تاریخ، زبان ، اسطوره ، اقتصاد، سیاست و هنر است. این پژوهش در نظر دارد با مطالعه در زمانی سکه های اشکانی و ساسانی رابطه میان تصویر صحنه اهدای نمادهای مقدس به پادشاه را مورد مطالعه قرار دهد. در سکه هایی که مورد بررسی قرار می گیرند یک شخصیت اسطوره ای فرّه یا نماد مقدسی را به شاه تقدیم می کند. این بن مایه تصویری بر برخی از سکه های اشکانی دیده می شود که ادامه آن را در سکه های ساسانی نیز می توان دنبال کرد. این مطالعه نشان می دهد که ارتباط شخص پادشاه با نیروی قدسی که نمادی از جهان مقدس را به پادشاه هدیه می دهد، از دوران اشکانی بن مایه ای نقش شده بر سکه ها بوده که با توجه به شرایط تغییر یافته، به حیات خود در سکه های ساسانی ادامه می دهد. در اصل پرسش اصلی این پژوهش چگونگی تحولات تصویری در هنر ایران پیش از اسلام و بررسی روند تبدیل یک مفهوم تصویری به شمایل است. این پژوهش با روش کتابخانه ای و مشاهده ای (مشاهده سکه های مربوط به دوران اشکانی و ساسانی) و رویکرد پژوهشی بیناتصویری انجام می گیرد.

هخامنشیان (550-330 ق.م) به عنوان یکی از دولت های ایرانی در عرصه فرهنگ و تمدن جهانی آثار شگرفی از خود برجای گذاشته اند. ورزش و اخلاق از مسائل مهم فرهنگی دوره هخامنشی بوده اند. تقویت قوای جسمانی و معنوی از همان نخست مورد توجه ایرانیان بوده و این امر در دوره هخامنشی نمود بیشتری پیدا کرد. در پژوهش حاضر تلاش شده تا با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع دست یکم به این پرسش پاسخ داده شود که ورزش و اخلاق در دوره هخامنشی چه جایگاهی داشته اند و چه ارتباطی میان آنها وجود داشته است؟ یافته های پژوهش بیانگر آن است که در دوره هخامنشی میان پرورش قوای جسمانی و معنوی رابطه متقابلی وجود داشته و پرورش هرکدام از این دو در گرو پرورش دیگری بوده است و انسان کامل کسی بوده که در هر دو زمینه پرورش یافته باشد. در این دوره ورزش هایی از جمله تیراندازی، نیزه اندازی، سوارکاری، شنا، چوگان، شطرنج و تخته نرد در کنار راست گویی، درست کاری، تحمل سختی هایی چون گرما و سرما، گرسنگی و تشنگی، تسلط بر خشم و هوای نفس، آموزش داده می شد.